Tàm suơn ơnàng 2 lồ tàm ƀòn Phăm Ngol, sàh Bờ Ngoong, càr Gia Lai, ồng A Ngăn pès nhơt tàm gùl ală sèng kơphe, gàr wơl tap jơm glòm nàng gàr sù iò ù in. Bàr nam do, tam kơphe jat jơnau sồr 4C, ồng A Ngăn kung gam lơh ală broă mờng kwèng ngan, hơ̆ là ơn phơng, jì wàs nhơt, ƀồm dà, mơya broă lơh neh krơi mờ lài. Kơmhồ kơphe bơh kàl lài geh ồng tơrgùm wơl, jơm glòm bal mờ è phan ròng tàm uă nhai lài mờ tŭ ơn suơn chi in. Ồng neh sang tơn sơnơm nhơt, mìng pès nhơt tàm ală tŭ pal lơh, ờ jì kloh bè lài do tai. Ồng A Ngăn gam pơgồp bal mờ mpồl lơh bal đo toạ độ, git nền bă tiah suơn dê nàng drơng broă jòi git anih lơh gơlik phan bơna in: “Lơh kơphe kơ̆ kơljap jŏ jòng sùm den hìu bơnhă añ kung lơh bal lơh kơphe 4C, pal pơgồp bal lòt đo toạ độ suơn chi, tŭ tac mpồl lơh sa kă bro in nàng git nền anih lơh gơlik den rơp geh mpồl lơh sa kă bro dong kờl bơnah rhiang, pà ai ală hìu bơnhă làng bol in gơ jat tàm khà phan lơh geh”.

Tàm sàh Đăk Đoa, kơphe 4C ală cau tàm mpồl lơh broă bal dê geh blơi jơnhua rlau mờ giă tàm drà kă bro pơgap 500 đong dùl kĭ ris. Là cau lam bồ Mpồl lơh broă bal, ồng Y Uê, ơm tàm ƀòn Tuơh Klăh ờ mìng tam tơn mờ gam pơlam ală hìu bơnhă lơh jat broă rơndap lơh neh ring bal mờ mpồl lơh sa kă bro lơh bal.

Ală jơnau sồr bè ờ ngui sơnơm nhơt, ờ ngui sơnơm gơ wèt mat sơnơm ờ ai ngui, sơngka sền gàr mờ pik tơnhàu di jơnau pơlam rơhời gơ gơs kơnòl bal. Broă ring bal broă rơndap lơh dong tơrmù ƀà bơta tơl hìu bơnhă lơh sa dùl broă, lơh gơ rềng tus bơta niam mờ bơta pràn lơh jat jơnau sồr bơh đah blơi dê. Ồng Y Uê pà git: “He lơh kơphe sàng goh, ờ ƀồm sơnơm nhơt, ờ ƀồm sơnơm tàm mat ală bơta sơnơm ờ ai ngui mờ atbồ mat den mpồl lơh broă bal bol hi dê ờ rơngòt bè bơta anih blơi phan. Mpồl lơh broă bal Glar lơh broă bơh nam 2020 geh 15 nă cau tàm mpồl ngan ngồn mờ lơh bal mờ 130 hìu bơnhă tàm bă ù 169 lồ, khà lơh geh pah nam 715 tấn”.

Ờ mìng rơndap lơh sa jat jơnau sồr, broă lơh bal mờ pờ gơs gùng dà bơtàu tơnguh ală bơta kơphe geh bơta niam, priă lơh geh jơnhua rlau. Mpồl lơh broă bal Broă lơh sa suơn sre mờ Broă drơng ala Lam Anh, sàh Đăk Đoa neh tàm tơrbŏ bal làng bol lơh broă sa tàm ală thôn, ƀòn nàng rề ơnàng broă lơh tơrlòng lài sơngka sền gàr hữu cơ jat gùng dà lơh jat bơta geh is.

Phan kơphe bơkah tiơng pơn rơ mpồl lơh broă bal dê tơl khà OCOP 4 sơmañ kâp càr mờ geh tac tàm uă drà tàm lơgar, ală lơgar. Ồng Lê Hữu Anh, Kwang lam bồ Mpồl lơh broă bal pà git, nàng tơnguh bơta kuơ, priă lơh geh gar kơphe dê, bơta kuơmàng ờ mìng là tam gơl broă sơngka sền gàr mờ gam pal bơt bơtàu bơta pin dờn làng bol dê tàm gùng dà lơh sa pa, kơ̆ dơn tơnguh bơta niam phan lơh gơs dê: “Mờ rùp hin làng bol lơh broă sa dòn song, pơn dềt să, geh bơta pin dờn uă tàm priă lơh geh gar kơphe dê, bol hi neh tam gơl mờng kwèng sơngka sền gàr suơn chi, tơnguh bơta niam phan lơh gơs. Bơta do ờ mìng dong tơnguh bơta kuơ, priă lơh geh kơphe dê mờ gam pơgồp bơnah tơn jơh jơgloh tơrmù rƀah, dong làng bol lơh pas”.

Làng bol lơh broă sa lơh broă geh kơnòl, mpồl lơh sa kă bro tàm càr Gia Lai kung dong kờl mờ gròi sền broă lơh jat ală jơnau sồr tac hờ lơgar ndai kơphe dê bơh tiah tam tơn. Ồng Thái Như Hiệp, Kwang lam bồ dờng Công ty Kong kơnòl nă să is Vĩnh Hiệp, càr Gia Lai pà git, mpồl lơh sa kă bro gam tam gơl jơnau cih pah ngai sơngka sền gàr bơh sră cih mờ tê gơ gơs phan tàm điện thoại. Làng bol lơh broă sa yal broă ơn phơng, ngui sơnơm, ƀồm dà, pik tơnhàu; mpồl lơh sa kă bro ngui jơnau yal tơnggit nàng atbồ tiah tam, jòi git anih lơh gơlik, bơh hơ̆ gròi sền broă rơndap lơh mờ gàr sùm bơta niam kơphe lơh bal: “Bol hi lơh ngan lam lơh bơh nam 2023 mờ lồi nam 2024, bol hi neh lơh gơlik phần mềm jòi git anih lơh gơlik, ngui tơrlòng lài ai 2, 3 hìu bơnhă làng bol lơh broă sa in. Tus nam 2025, 2026 den làng bol lơh broă sa neh sơn đờm git mờ bol hi lơh bè lơi dong khi geh dùl nơm sră cih jơnau yal pah ngai hìu bơnhă lơh broă sa bơh cih mờ tê gơ gơs app điện thoại ngac ngar”.

Gia Lai tŭ do geh 107 rbô 400 lồ kơphe, tàm hơ̆ mờr 56 rbô 700 lồ geh lơh ală sră cơng tàng kơnhăp kơ̆ bè 4C, Rainforest Alliance mờ hữu cơ. Jơnau sồr bè bơta niam mờ anih lơh gơlik geh lơh bơh suơn chi tơn, gơ gơs kơnòl bal cau tam, mpồl lơh broă bal mờ mpồl lơh sa kă bro dê.

Ồng Bạch Thanh Tuấn, Phó Chủ tịch ală mpồl lơh kơphe - kau kao Việt Nam đơs là, bơh ală tiah tam geh kơnòl, bơta niam, loh làng bè tàm Gia Lai, gah lơh kơphe geh tai bơta tờm nàng tơnguh bơta pràn tàm pơrlòng mờ gàr kơ̆ bơngă pin dờn tàm drà tac hờ lơgar ndai: “Jơnau kờñ lơh geh ờ mìng là ală phan niam mờ pal gơtùi gàr jơh ală mpồl lơh gơlik phan. Việt Nam tŭ do là dùl tàm ală lơgar lam lài bè kơphe robusta gùt plai ù. Dilah bol hi ngui gơtùi den ờ mìng cèng wơl bơta kuơ ai cau tàm mpồl in mờ gam cèng wơl bơta kuơ, gơnoar broă dà lơgar in tai”.

Bơh suơn chi tus broă blơi, lơh gơlik phan, bơta lơh bal đah làng bol lơh broă sa, mpồl lơh broă bal mờ mpồl lơh sa kă bro gam ai bơta chài sơngka sền gàr kơ̆ kơljap sùm, măi mok sồ mờ jòi git anih lơh gơlik tàm broă lơh gơlik kơphe tàm thôn, ƀòn Gia Lai. Tŭ ală gah bal mờ gơp lơh jat jơnau sồr, tam pà bal bơta kuơ mờ gàr sùm anih blơi phan lơh gơs, gar kơphe ờ mìng tơnguh bơta niam, priă lơh geh mờ gam tơrmù bơta gơ rềng tus tiah ơm kis. Do là bơta tờm nàng làng bol iang nùs bơcri priă, đềt mềr jŏ jòng mờ tờm kơphe mờ tơnguh bơta pràn tàm pơrlòng phan bơna tàm drà kă bro.