Tàm tề bal lik klàs rơƀah, jơh ƀòn gơs priă tơmàn

VOV.K’Ho- Ală ồng kra pà kơnòm dềt in dùl nơm tờm kơnuh sơnơm Ngọc Linh ala mờ priă siêu kah ngai deh. Mờ tờm kơnuh sơnơm hơ̆, 10 nam tơnơ̆, geh đơs là dùl jơtài phan bơna dờng. Geh cau lòt jơng jơh dùl ngai gùng nàng càn 20 tơlak đong, tŭ do neh geh suơn kơnuh sơnơm gĭt nđờ rơhiang tơmàn đong. Tàm tiah neh rƀah ngan rlau jơh lơgar dê, kòn cau Sơdàng gam mpồn tàm brê dờng dùl jơnau ndơ̆p lơh khi in gơ gơs cau priă tơmàn; mờ jơnau ndơ̆p hơ̆, krơi ngan, khi ờ gŏ gàr is ai să tờm he dê ờ.

4 jiơ mho, mhual neh mù ndrờm mờ bŭt bơnơm. Tàm bơta jơnhoa mờr 2 rơbô thơk, bơta mrềt ờ gơn tus kàl mrềt hơ̆ sồng tus. Geh dùl ƀòn ơm tàm bồ bơnơm Ngọc Linh, gơwèt sàh Trà Linh, ƀòn dờng Đà Nẵng (kơnhoàl Nam Trà My, càr Quảng Nam yau), geh pơn yơu là “rơkàng hìu bơh tiah tàm gùl lơgar dê”. Mờ gĭt nđờ jơ̆t nam lài, do là dùl tàm ală tiah rƀah ngan rlau jơh lơgar dê. Tŭ do krơi ngan: tàm gùl tiah brê dờng geh ală hìu kwơ̆ dờng, geh hìu dờng niam, 3 nơm rơndeh ô tô tàm ƀlàng jơng. Cau tờm hìu là kòn cau Sơdàng, jơtài phan bơna gơguh tus gĭt nđờ rơhiang tơmàn đong.

Bơta lơi neh gơlik geh tàm bồ bơnơm do taih? Jơnau hơ gơ ơm tàm mƀur chi brê dờng, tàm bơta tờm chi mờ mò pàng kòn cau Sơdàng dê hòi mờ mat sơnđan ndơ̆p “tờm sơnơm mpồn”. Mờ jơnau yal tam gơl rài kis hơ̆ sơnđờm bơh ală cau bè ờs ngan.

Kah ngai deh dùl nă kơnòm dềt tàm ƀòn, ồng kra tê ià kờñ ngan dùl nơm tờm kơnuh sơnơm Ngọc Linh cơnđoà mut tàm hìu. Kra ƀòn ồng Hồ Văn Du ơn tờm kơnuh sơnơm tềng đăp mat cau mè kơnòm să, nting tơngkah dùl jơnau bè jàu dờp jơh dùl phan bơna jơ tài: “Ngai do là kah ngai deh bơh sau dê, hìu bơnhă añ geh dùl phan pà dềt pà ai sau in. Mè sau lơh ngan sơng ka sền gàr, trang gàr tờm kơnuh sơnơm Ngọc Linh mờ sền gàr brê sơl. Pal sơng ka sền gàr niam ngan nàng tờm kơnuh sơnơm in gờñ lik bơkào, geh gar. Tơnơ̆ do sau geh priă jền lòt bơsram”.

Mò Hồ Thị Hương, mè sau dềt, chờ hờp ưn ngài:  “Mè kòn añ rơ̆p tam mờ sơng ka sên gàr tờm kơnuh sơnơm do tus di tŭ gơlik bơkào, geh gar. Tus tŭ lơi sau lòt bơsram, tào dờng, añ hơ̆ sồng tăc tờm kơnuh sơnơm Ngọc Linh do”.

Mờr 70 sơnam rài kis, rlau 40 nam sơnam Đảng, kra ƀòn ồng Hồ Văn Du, ơm tàm thôn 2, sàh Trà Linh, sùm geh mat tàm dơ̆ tơl nhai halà tơl nam bơh mpồl kơnòm dềt tàm ƀòn dê. Phan pà bơh ồng dê tŭ lơi kung là dùl nơm tờm kơnuh sơnơm Ngọc Linh. Geh cau geh ồng pà kơnuh sơnơm bơh tàm tơl 1 nhai tơn, tŭ do neh rlau 40 sơnam rao.

 Ồng Hồ Văn Du neh lời jơh rài kis gàr bơta tờm chi do dê. 18 sơnam, ồng Hồ Văn Du jat kwang bàng mut tàm brê dờng jòi kơnuh sơnơm geh is rê tam, pơgồp dà kơl hề lơh geh Anih phan lơh sơnơm Trà Linh. Nam 1983, lơh uă sơntìl tờm kơnuh sơnơm geh cồng nha, ồng lòt gùt ală ƀòn lơgar jà làng bol ơm tĕ broă jòi jơh kơnuh sơnơm geh is tàm brê, mờ tam is tĕ.

Tam kơnuh sơnơm bòl glar kal ke ngan, pal kơ̆p uă nam hơ̆ sồng tơnhào, tàm tŭ kòi mìr sih tam là geh phan sa mơ. Ồng jơh nùs tus tơl tàm suơn tam kơnuh sơnơm at tê sơñio broă lơh. Nam 1993, ală kơnuh sơnơm sơn rờp tăc mờr 1 rơhiang rơbô đông dùl kĭ, jơnhoa rlau mờ tơl phan lơh geh bơh broă lơh sa suơn sre dê; tus ală nam 2000, dùl kĭ geh bàr pe tơlak đong. Jơh ƀòn lơgar sền bal, den lời tĕ broă “wàs rŭ rơm chu tơdau mìr”, jat ồng Du tam kơnuh sơnơm. Bi Hồ Văn Dang, kwang bàng sàh Trà Linh yal:  “Lài do geh ơruh pơnu ơlah lơh broă, sùm ñô ơlak, geh bèp Du hòi jà pơndờm pơnđiang tam kơnuh sơnơm mờ brồ guh lik klàs rƀah. Làng bol tàm Trà Linh cau lơi kung kờñ gơboh, cau lơi kung hòi wa là bèp Du”.

Dilah ồng Du sih gar sơntìl sơnrờp tàm nùs nhơm làng bol tàm Trà Linh, den dùl nă kơnòm bơsram bơh ồng dê neh lơh gar sơntìl hơ̆ gơ gơs jơh bal dùl broă lơh dờng. Cau hòi ồng là “ồng bơtau kơnuh sơnơm” Hồ Văn Lượng, kung ơm tàm thôn 2, sàh Trà Linh sơl, mờ suơn kơnuh sơnơm rlau 30 lồ. Ết ngan cau gĭt là, rlau 30 nam lài, hìu bơnhă ồng Lượng rƀah rƀừp ngan, phan sa jơh hìu bơnhă mìng tơl sa 3 nhai lơm, ală nhai gam wơl là brê ròng. Ồng Lượng kah wơl ngai bòl glar lòt gùng jơh dùl ngai mù tàm kơnhoàl nàng càn 18 tơlak đong rê tam kơnuh sơnơm, mờ tŭ do ồng kờñ cau tơnơ̆ do ờ hoan bòl glar bè ồng tai. “Pah nam añ lời wơl dùl ết priă jền, pơgăp 5 tơmàn đong, pơyoa tàm anih priă jền chính sách sàh hội, nàng tam pà bal ai cau rƀah in bè he lài do geh priă nàng lơh sa. Ai suơn kơnuh sơnơm bơh añ dê tŭ do neh bơcri priă bàr pe rơhiàng tơmàn đong. Cau lơh broă kung 300 nă cau sơl. Hìu bơnhă lơi kal ke, ờ hềt geh kơnuh sơnơm  tam, den añ dờp ngai lơh broă bơh khi dê mờ tơm wơl mờ tờm kơnuh sơnơm, nàng khi in geh bơta lơi mờ lik klàs rƀah.”.

Dờp ngai lơh broă mờ tờm kơnuh sơnơm. Hơ̆ là broă lơh mờ dùl nă cau neh rƀah ngan rlau jơh tàm ƀòn dờp ưn ngài cau neh dong kờl he dê mờ di mờ “mbrơm ndàr” neh ai ồng in gơ gơs cau priă tơmàn. Ồng Bùi Như Chương bơh tiah dà lềng Núi Thành guh tus Trà Linh lơh cau sền gàr Anih sền gàr phan lơh sơnơm, bơsram broă tam kơnuh sơnơm Ngọc Linh. Tŭ do ồng neh geh suơn kơnuh sơnơm kờp priă gĭt nđờ jơ̆t tơmàn đông: “Bè nùs nhơm den kòn cau Sơdàng tàm Trà Linh kis niam ngan. Añ mờ làng bol geh bè tŭ do là kơnờm bơta dong kờl bơh bi Hồ Văn Du dê. Tơl nă cau kờñ ngan, jơm glòm bal, dong bal mờ gơ̆p bơtàu tơnguh. Tŭ do añ geh ală bơta, añ wơl dong kờl wơl làng bol tàm do tam bal kơnuh sơnơm”.

Hơ̆ ngan là dar tàm pơdar sùm gĭt nđờ jơ̆t nam tàm bồ bơnơm Ngọc Linh: Cau geh pà kơnuh sơnơm tŭ tào dờng den wơl pà wơl kơnuh sơnơm ai cau ndai in; cau lik klàs rƀah wơl dong wơl cau ndai lik klàs rƀah bal. Tŭ do broă tam kơnuh sơnơm Ngọc Linh neh gơ gơs ală jơnau neh lơh nền, gơs jơnau lơh nền tàm pơrjum, gơ gơs ală priă dong kờl geh tus tàm tơl nơm hìu. Bơta mờ mò pàng kòn cau Sơdàng dê mpồn ndơ̆p ngan tàm brê dờng, tŭ do neh geh làng bol gùt lơgar hòi là phan kwơ dà lơgar.

Nàng geh dùl “ƀòn priă tơmàn” tàm gùl tiah neh rƀah ngan rlau jơh lơgar dê, neh geh ală cau rơwah broă lơh pas bal mờ gơ̆p. Tàm bồ bơnơm Ngọc Linh, dùl nơm tờm kơnuh sơnơm ờ mìng là dùl nơm tờm sơnơm lơm. Gơ là bơh phan lời wơl ai dùl nă kơnòm dềt in, là jơnau tơngkah gàr brê mờ là broă yàng bơnơm ưn ngai ală cau lơi gĭt sền gàr phan kwơ bơh he dê.

Viết bình luận