Jat sền broă sơngka sền gàr tàm broă lơh tơrlòng lài, uă cau lơh broă sa, kwang bàng dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre ală càr Tây Nguyên kờñ ngan mờ broă sền gàr suơn chi jat gùng dà pơgồp bal. Bơh gròi sền phơng ơn, dà ƀồm tus rơcang lài kơryan kòp tu sa aniai ndrờm geh lơh ndrờm bal, geh bơta dong kờl bơh măi mok pa, măi mok sồ mờ jơnau yal tơnggit lài lài trồ tiah dà ia. Ồng Nguyễn Văn Một, cau lơh broă sa tam sầu riêng tàm sàh Quảng Phú, càr Dăk Lăk pà git, bơta lơh ồng kờñ ngan rlau jơh là broă lơh tơrlòng lài ờ yal tơnggit dùl bơta chài măi mok krơi is mờ bơt bơtàu jơh dùl broă rơndap lơh lơh sa. Cau lơh broă sa gơtùi sền gŏ tơn cồng nha tàm suơn nàng bơsram, đòm jat mờ ngui mùl màl:

“Añ lòt bơsram tai nàng gơtùi lơh niam rlau tai. Gŏ bè hơ̆ den chờ hờp ngan, he rơp geh tai uă mờng chài nàng lơh”.

Tàm tŭ tơngai gah lơh sầu riêng mờ kơphe Tây Nguyên gam pal kong mờ uă bơta lòng bè trồ tiah tam gơl ờ niam, kòp tu sa aniai uă mờ ală jơnau sồr kal ke bơh drà tac phan hờ lơgar ndai dê, broă bơt bơtàu ală broă lơh tơrlòng lài ngan ngồn pơgồp bal mờ tàm jàu jak chài măi mok geh sền là gùng dà pal geh.

Tiến sĩ Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng drơng kơnòl Anih kơlôi sơnơng Broă lơh sa suơn sre brê bơnơm Tây Nguyên pà git, broă lơh tơrlòng lài geh bơt bơtàu jat gùng dà lơh niam ngan rlau jơh jơh ală broă rơndap lơh lơh sa ala mờ tơrgùm tàm tơl bơnah broă krơi is. Bơta tờm là sền gròi bơta pràn chi tam pơgồp bal, ngui bơta kuơ dà dồ bă geh cồng nha, sền gàr bơta mƀùr ù dê, gròi sền khà jơngkah phan lơh gơs bơh suơn sre mờ ngui măi mok sồ tàm atbồ lơh sa.

Jơnau kờñ dut ndơl ờ mìng là tơnguh cồng nha phan tam dê mờ gam dong cau lơh broă sa tơrmù priă tă lơh, tơnguh bơta pràn gơ dờp mờ tam gơl nhơm trồ tiah mờ lơh jat ală jơnau sồr tơl khà tac hờ lơgar ndai ngai sơlơ uă mờ kal ke. Jat Tiến sĩ Phan Việt Hà, do là ală bơta lơh nền nàng gah lơh phan sầu riêng mờ kơphe in bơtàu tơnguh kơnhăp kơ̆ tàm jŏ tơngai:

“Ală suơn chi mờ bol hi neh ngui uă ngan bơta jak chài măi mok. Bol hi kung neh geh dùl broă rơndap lơh pơlam tam, lơh gơlik sầu riêng kơnhăp kơ̆. Do là broă lơh tơrlòng lài mờ bol hi kơp kờñ lơh bal 4 gah. Tàm broă lơh tơrlòng lài do, bol hi kờñ lơh geh bơta tàm tơrbŏ bal jơh ală broă lơh jak chài măi mok bơh ală mpồl lơh broă bal krơi is dê”.

Bơta pal sền gròi bơh broă tơrlòng lài dê là bơta tus bal bơh anih atbồ, cau kơlôi sơnơng jak chài, dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre mờ mpồl lơh sa kă bro dê, nàng kờñ tơrmù lơyah bơta yah ngài bơh kơlôi sơnơng tus lơh gơlik phan. Tàm hơ̆, mpồl dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre geh gơnoar broă là rbàng tơrbŏ, dong ală gơguh jak măi mok geh tàm jàu mờ lam lơh uă tus cau lơh broă sa.

Tây Nguyên tŭ do geh mờr 100 rbô lồ sầu riêng mờ mờr 639 rbô lồ kơphe. Bă ù ơnàng mơya lơh bal bơh lơh tam sơngka sền gàr, blơi, lơh gơlik phan tus tac hờ lơgar ndai kung gam ờ niam, tàm tŭ drà kă bro ngai sơlơ ai tơlik jơnau sồr uă bè bơta niam mờ jòi git anih lơh gơlik.

Ồng Lê Minh Hoan - Ƀộ trưởng Ƀộ Broă lơh sa suơn sre mờ Bơtàu tơnguh ƀòn lơgar lài do đơs là, kờñ pal tam gơl bơh bồ tơngoh kơlôi sơnơng “Ală gah lơh phan” gơ gơs bơt bơtàu “Ală mpồl gah lơh phan”, tàm hơ̆ cau lơh broă sa, mpồl lơh broă bal, mpồl lơh sa kă bro, cau jak chài, drà kă bro, anih priă jền, sền gàr rềs àr mờ gơnoar atbồ tus bal:

“Tam gơl bơh bồ tơngoh kơlôi sơnơng ală gah lơh phan gơ gơs bồ tơngoh kơlôi sơnơng ală mpồl gah lơh phan, hơ̆ là dùl bơta tam gơl pa ngan. Bơh cau tờm, bơta tờm bơh mpồl gah lơh phan hơ̆ dê là gơnoar atbồ mờ gah lơh broă mờng chài, rơp lơh gơ rềng tus ală mpồl ndai, lam ală mpồl ndai mut tàm bơta rơndap tap sèng bal nàng lơh bè lơi 5 nam tai gah lơh phan sầu riêng bol he dê rơp bơtàu tơnguh kơnhăp kơ̆”.

Bơh broă lơh tơrlòng lài tus mùl màl lơh sa là dùl gơl gùng kờñ pal geh bơta lòt bal bơh cau jak chài, mpồl dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre, mpồl lơh sa kă bro mờ cau lơh sa kă bro dê. Tŭ ală broă lơh geh pơgồp bal mờ tàm jàu dipal, tam phan kơnhăp kơ̆ rơp geh tai tŭ niam nàng geh lam lơh uă, tơnguh bơta niam mờ priă lơh geh phan lơh gơs bơh suơn sre Tây Nguyên dê.

Tềng đăp mờ jơnau kờñ ngai sơlơ uă bơh drà kă bro dê, lơh sầu riêng, kơphe mờ ală phan tam tờm tàm Tây Nguyên gam ơm tềng đăp mờ jơnau kờñ tam gơl bơh broă tam ờ uă tus mờ broă pơgồp bal uă gùng dà broă lơh geh bơta chài, wèt tus lơh sa kơl jăp mờ di pal mờ jơnau kờñ bơh ală lơgar dê. Ồng Lê Quốc Thanh, Kwang Lam bồ Anih tờm Dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre Dà lơgar yal bè broă lơh do bal mờ gơnoar bơh mpồl lơh broă dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre tàm broă ai bơta gơguh jăk tus mờ làng bol lơh broă sa suơn sre in.

Ơ ồng, nđan lah broă tơrgùm bal ală gùng dà broă lơh bơta jăk chài pal geh nàng tơnguh uă cồng nha bal mờ kơl jăp tàm lơh sa tiah Tây Nguyên dê?

Ồng Lê Quốc Thanh: “Tŭ do bol añ bal mờ Bayer lơh broă bal bơ̆t bơtàu ală broă pơgồp bal ală gùng dà broă lơh măi mok gơguh jăk ngan. Kwơ màng ngan là, ală bơta jăk chài krơi is lài do neh tam gơl gơguh jăk uă ai broă lơh sa in, bè là sầu riêng, bè là kơphe, là tiêu, uă ngan ală phan tam tờm tàm tiah Tây Nguyên dê. Mơya, gơwèt mờ dùl mpồl geh kwơ den cau pal pơgồp bal gơs ală broă lơh geh kwơ tơrgùm bal. Ờ gơtùi he tam cah is ală bơta tờm jăk chài. Nđan lah geh uă ală gùng dà broă lơh, den geh cồng nha ngan tŭ jơnau kơlôi sơnơng mơya tŭ ai ngui tàm broă lơh sa den ờ hềt kơl jăp. Den tàng, bol añ bal mờ Bayer, ờ uă ală mpồl lơh broă ndai bè tàm do den bol añ jà tai Anih lơh broă kơlôi sơnơng jăk chài Suơn sre brê bơnơm Tây Nguyên, hơ̆ sồng ală mpồl lơh broă”.

Bè hơ̆, ală bơta tờm lơi geh sền là bơta tờm ngan tàm broă tam phan pơgồp bal do, ơ ồng?

Ồng Lê Quốc Thanh: “kwơ màng ngan, lài ngan là he pal pơgồp bal ală gùng dà broă lơh gơguh jăk ngan. Bơh phơng sih, bơh broă sền gàr phan tam, bơh broă bè lơh nàng phan tam hòn gơs niam, bơh broă bè sền gròi jơh ală phan jơnkah kung bè là jơh ală bơta gơrềng tus mờ jơnau kờñ mpồl geh kwơ dê”.

Ơi, nàng ală gùng dà broă lơh do mùl màl mŭt tàm broă lơh mờ tus gal làng bol lơh broă sa suơn sre dờp, gơnoar bơh mpồl lơh broă dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre geh ai bè lơi ơ ồng?

Ồng Lê Quốc Thanh: “Nđan lah geh gơnoar kwơ màng bơh mpồl lơh broă dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre, is ồn là mpồl dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre càr dê, tài di lah he mìng geh broă lơh, mìng nàng sền gời den ờ di là gùng dà broă lơh. Mờ bol añ sùm kờñ ai ală broă lơh do tàm broă lơh sa, nàng gơs bơhiàn lơh broă, gơs bơta mờng, mŭt tàm lơh sa bơh làng bol lơh broă sa suơn sre dê. Mờ broă lơh bè hơ̆, bol añ kơ̆p kờñ hòi jà uă rơlao tai, ală gùng dà broă lơh măi mok, jơh ală broă bơceh lơh, bơh mpồl lơh sa kă bro, Dà lơgar, jơh ală mpồl lơh broă bal mờ bol añ gŏ là ală gùng dà broă lơh do geh kwơ cèng wơl, tă pơgồp bal tàm broă lơh sa suơn sre brê bơnơm Tây Nguyên dê. Mùl màl là gơwèt mờ sầu riêng, kơphe, tiêu, plai màk, ală phan tam tờm tiah Tây Nguyên dê. Den tàng, bol añ bal mờ Bayer kung bè ală mpồl lơh broă bal, kờñ yal, tơlik măt broă lơh gơs anih tus sền, bơsram, cri bơyai broă lơh mờng chài, tam pà bal. Bol añ kung lơh mpồl lơh broă dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre là bơh broă lơh do pal ai tàm mùl màl lơh sa bơh làng bol lơh broă sa suơn sre dê”.

Ơi, ồng đơs bè lơi bè broă tơrlòng lơh mùl màl tàm do?

Ồng Lê Quốc Thanh: “Tàm do, he gŏ là he gam bơ̆t bơtàu ală broă tơrlòng lơh mờ broă pơgồp bal jơh ală bơta kwơ. Do là broă tơrlòng lơh uă ngan, jơh bè bơta hòn gơs niam, jơh bè bơta sền gàr phan tam, jơh bè bơta phơng sih. Lơh bè lơi nàng he sền gròi niam ngan, bơh phơng sih, niam ngan bơh kàl tơnhào, niam ngan bơh bơkào tơ̆t plai, niam ngan bè bơta niam phan geh lơh. Den tàm do, broă tơrlòng lơh là tŭ lơi bol añ kung ai tơngŏ gùng dà broă lơh tus mờ phan geh lơh mờ bol he sền gròi phan geh lơh niam bơnĕ ngan. Jơh ală gùng dà broă lơh do ndrờm neh geh kơlôi sơnơng ai bơh tàm ală jơnau bơceh lơh, ală bơta gơguh jăk neh geh pơgồp bal”.

Gơtùi đơs, do là broă tơrlòng lơh kơl jăp ai làng bol lơh broă sa suơn sre tàm Tây Nguyên in nàng sền, nàng bơsram, nàng lơh jăt bal ơ ồng?

Ồng Lê Quốc Thanh: “Ngan bè hơ̆, tus tŭ do, làng bol lơh broă sa suơn sre gơtùi jòi geh gùng dà broă lơh bè lơh sầu riêng plai ờ di kàl, lơh sầu riêng kloh niam, lơh sầu riêng nàng geh khà ală lơgar dê, kờñ lơh sầu riêng geh cồng nha uă, kờñ lơh sầu riêng nàng he geh jơh ală jơnau kờñ nền nòn ngan bơh drà kă bro dê. Den tus tŭ do he ndrờm jòi geh gùng dà broă lơh hơ̆. Den tàng là bol añ kung kơ̆p kờñ là làng bol rơ̆p bal mờ mpồl lơh broă dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre, lơh bè lơi nàng he tam pà bal geh uă rơlao tai ală broă lơh mờng chài bơh broă tơrlòng lơh do mờ bol añ neh lơh geh”.

Ơi, dan ưn ngài ồng!

Broă tam phan kơl jăp là jơnau pal kờñ ngan tàm broă lơh sầu riêng, kơphe tàm Tây Nguyên dê. Mờ broă lơh broă bal bơh mpồl lơh broă dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre dê, ală mpồl lơh sa kă bro măi mok mờ broă rơcang lài bơh tơl hìu làng bol lơh broă sa suơn sre dê, rơ̆p rơhời lơh geh ală tiah lơh sa pa tàm càr Dăk Lăk, di pal mờ jơnau kờñ drà kă bro tàm lơgar mờ ală lơgar dê.