Jơh nùs sơnđờm mŭt lơh broă mờ phan ngui lơh sơnơm tàm bă ù ro kơnrañ tàm sơnah ƀòn An Bình, càr Gia Lai, bi Nguyễn Thị Thu Trang neh geh tŭ ờ lơh geh cồng nha tài ờ geh priă, ờ mờng chài mờ kal ke hòi jà làng bol tam gơl bơta mờng kwèng tam phan. Mơya kơ̆p kờñ lơh gơlik geh phan bơna bơh phan ngui lơh sơnơm ƀòn lơgar dê neh gơ chồl ngan bi sơnđờm wơl. Nam 2022, bi tơnggơs Kông ty Kong kơnòl nă să is phan ngui lơh sơnơm Lila, bơcri mờr 300 tơlak đong bơ̆t bơtàu anih lơh gơlik cê klài lề bơh bơsềt linh chi, đing lăng, zờu tu, lạc tiên. Mờ bi kung lơh bal mờ cau lơh broă sa bơtàu tơngguh rlau 8 lồ tiah tam phan.

Jăt bi Trang yal, kal ke dờng ngan rlau jơh tŭ do là tam gơl broă lơh sa, gàr bơta niam phan ngui lơh sơnơm mờ lơh gơlik geh cồng nha lơh sa nàng làng bol iang nùs đềt mềr. Is ồn, tŭ geh sră blơi phan uă, mpồl lơh sa kă bro ờ tơl priă nàng rề ơnàng tiah tam, lơh geh jơnau kờñ drà kă bro dê. Bi Nguyễn Thị Thu Trang yal:

“Ală tŭ mờ añ sơnđờm mŭt lơh broă bơh phan ngui lơh sơnơm tàm ƀòn lơgar den añ kơ̆p kờñ bơ̆t bơtàu geh anih lơh bal kơnhăp jŏ, bơ̆t bơtàu geh dùl mpồl lơh bal lơh sa kơnhăp jŏ mờ làng bol tàm ƀòn lơgar neh lơh gơlik dùl mpồl sơnđờm mŭt lơh broă kơnhăp jŏ mơya mờ gơ kung gam tìp sơl uă kal ke den tàng đah do kung kơ̆p kờñ sơl là rơ̆p geh tai uă kơrnoăt, broă dong kờl ai ală mpồl lơh sa kă bro sơnđờm mŭt lơh broă bơh phan ngui lơh sơnơm, bơh chi sơnơm in”.

Ờ mìng bơtàu tơngguh tiah tam tàm ù broă lơh sa sươn sre lơm, Gia Lai gam pơlam gùng jòi lơh bơta pràn phan ngui lơh sơnơm tềng hơđơm mƀur brê. Nhai 9 nam 2026, Anih duh broă Làng bol càr Gia Lai sền swì ring bal Ală jơnau neh lơh nền prăp gàr mờ tam uă phan ngui lơh sơnơm tềng hơđơm mƀur brê tơngai bơh nam 2026 – 2030, pơlam gùng tus nam 2050. Jăt hơ̆, tus nam 2030, càr geh jơnau kờñ prăp gàr mờ tam uă pơgăp 31 rbô lồ phan ngui lơh sơnơm, ai lài ală bơta chi ƀòn yau geh bơta kwơ, gơdờp mờ bơta ƀòn brê bơnơm; mơkung gơ jăt bal tiah tam phan mờ lơh gơlik phan, tăc bro mờ sền gàr brê.

Do kung là tŭ niam nàng gơhòi gơ jà mpồl lơh sa kă bro bơcri priă, gơgơs ală tiah tam phan uă gơ jăt bal mờ lơh gơlik phan niam uă. Tập đoàn Trường Sinh gam lơh sră nggal bơcri priă bơtàu tơngguh gĭt nđờ rbô lồ phan ngui lơh sơnơm tềng hơđơm mƀur brê tàm Gia Lai. Mò Nguyễn Thị Thu Hà, Kwang Lam bồ Rơndăp broă lơh bơh mpồl lơh sa kă bro dê, pà gĭt pơlam gùng ờ mìng ơm wơl tàm jòi lơh, lơh gơlik phan dồ êt bơh chờm lơm mờ gam bơtàu tơngguh rơ̆ ru phan bơna geh bơta kwơ gơguh tai uă:

“Bol hi rơ̆p ờ ơm wơl tàm lơh gơlik phan ờ hềt niam lơm mờ pal lơh gơlik, lơh gơlik phan niam uă ală phan bơna bè sơnơm, phan ngui lơh sơnơm nàng lơh gơlik sơnơm halà phan sa sền gàr pràn kơldăng gơtùi bơrlŭ klài bal tàm ală phan bơna ndai. Ờ mìng là ală phan bơna ngui bơh hùc lơm mờ bol he gơtùi tơmŭt tàm phan bong bơka hàng să sền gàr pràn kơldăng”.

Mờ bă ù broă lơh sa sươn sre ơnàng, nhơm trồ tiah li la mờ bă brê dờng, Gia Lai geh bơta bơtàu tơngguh uă bơta phan ngui lơh sơnơm, bơh đinh lăng, bơkàu, rơmĭt, ca tàm ù broă lơh sa sươn sre tus sa nhân tềng hơđơm mƀur brê. Bulah bè hơ̆, broă lơh sa tŭ do kung gam ờ hềt uă sơl pơndrờm mờ bơta pràn. Kờp tus nhai 10 nam 2026, jơh gùt càr geh pơgăp 925 lồ phan ngui lơh sơnơm, tàm hơ̆ rlau 654 lồ tàm ù broă lơh sa sươn sre mờ mờr 271 lồ tềng hơđơm mƀur brê geh is. Lơh sa gam rah rài, lơh bal tơrgùm blơi, lơh gơlik phan ờ hềt uă, drà tăc ờ kơ̆ kơl jăp.

Tàm anih cribơyai chồl pràn broă lơh sa sươn sre măy mŏk pa mờ tam uă chi sơnơm tàm Gia Lai pa do, mò Đỗ Thị Hà, Phó Pơgru dờng, Tiến sìh, Anih kơlôi sơnơng phan ngui lơh sơnơm, Ƀộ Lơh sơnơm đơs là, kờñ bơsong jơnau lùp bơta niam mờ drà tăc bro, lài jơh pal rơndăp lơh geh ală tiah tam tơl dờng, lơh sa rơndăp tăp sèng. Ală cau jak chài mờ mpồl lơh sa kă bro phan sơnơm tơm ba pal lòt bal tơn mờ làng bol bơh broă săc rwah chi tam, anih lơh gơlik sơntìl, bơ̆t bơtàu tiah tam tus pơlam bơta chài sơngka sền gàr, pik tơnhàu mờ sền gàr ơn prăp.

Mò Đỗ Thị Hà, Phó Pơgru dờng, Tiến sìh, đơs:

 “Jăt añ kơlôi, tŭ do mờ broă dong kờl bơh Đảng mờ Dà lơgar dê ai tơlik, broă bơtàu tơngguh mờ lơh rơ̆ ru ală phan bơna pal lơh jăt jơnau pal jăt ală bơta kwơ. Tàm ală bơta kwơ hơ̆ geh uă ngan broă: bơh sơntìl, ală broă lơh bơta chài tam, lơh gơlik phan dồ êt bơh chờm, lơh gơlik phan niam uă bè măy mŏk păt tơlik tơlir, măy mŏk mòn lơh mờ ală măy mŏk geh gơrềng tus bơtàu tơngguh phan lơh geh. Gơ wèt mờ bơtàu tơngguh lơh rơ̆ ru phan bơna bơh phan ngui lơh sơnơm, bol he ờ mìng sền gròi tus bơnah bơta niam lơm mờ gam pal sền gròi tus cơng tàng bè bơta gơdờp mờ bơta niam lơngăp lơngai”.

Mùl màl tàm càr Gia Lai pà gŏ, nàng bơtàu tơnguh phan ngui lơh sơnơm kơl jăp, cau tam, mpồl lơh broă bal mờ mpồl lơh sa kă bro pal bơsong bơta niam, priă mờ anih tăc. Ală bơta pơgồp bal tàm càr kung pal geh dong kờl mờ măi mok lơh gơs, jơnau yal tơngit drà kă bro mờ broă lơh di pal. Bè hơ̆, jơnau kờñ phan ngui lơh sơnơm tàm lơgar gam pờ geh bơta niam lơi? Mpồl lơh sa kă bro mờ mpồl lơh broă bal rơ̆p geh dong kờl bè lơi nàng lơh geh tiah tam, bơcri priă lơh gơs phan nền nòn mờ rề ơnàng tiah tăc? Nguyễn Thảo, cau lơh ƀăo neh geh dơ̆ lùp ồng Phan Thanh Thiên, Chủ tịch Mpồl duh broă Bơtàu tơnguh Broă lơh sa suơn sre mờ phan ngui lơh sơnơm dà lơgar.

Ơ ồng, gah phan ngui lơh sơnơm Việt Nam tŭ do geh ală bơta pràn mờ bơta ờ pràn lơi? Broă crơng gơs Mpồl duh broă Mpồl lơh sa kă bro Broă lơh sa suơn sre Chi lơh sơnơm Việt Nam rơ̆p pơgồp bal tàm broă dong kờl mpồl lơh sa kă bro bơtàu tơnguh gah do bè lơi?

Ồng Phan Thanh Thiên: “Lơgar Việt Nam là lơgar geh bơta pràn bơtàu tơnguh broă lơh sa suơn sre phan ngui lơh sơnơm uă ngan, mơya tŭ do uă bơta phan kung gam tàm broă tăc mờ lơgar bơdìh gam bè ờs, broă lơh gơs phan nền nòn gơs ală bơta phan geh kwơ uă kung gam ờ uă. Jơnau kờñ lơh sa tàm lơgar bơh gah chi lơh sơnơm Việt Nam pah nam kờñ bơh 60 tus 80 rơbô tấn. Do là drà kă bro tàm lơgar dờng ñgan mơya ờ hềt lơh geh cồng nha. Di lah dong kờl ală mpồl lơh sa kă bro tơnguh gơnoar bơ̆t bơtàu tiah tam mờ bơtàu tơnguh lơh gơs phan nền nòn nàng ai phan lơh sa gah lơh sơnơm Việt Nam in den rơ̆p là dùl khà uă ngan.

Mpồl Kă bro phan mờ Lơh sa mờ măi mok Việt Nam (VCCI) crơng gơs Mpồl duh broă Mpồl lơh sa kă bro Broă lơh sa suơn sre phan ngui lơh sơnơm Việt Nam mờ uă bơta tờm kwơ màng. Mpồl duh broă lơh geh anih niam nàng mpồl bơtiàn ală mpồl lơh sa kă bro bơtàu tơnguh bè lơh sa suơn sre mờ chi lơh sơnơm; bơ̆t bơtàu tiah tơrbŏ bal, iăt mờ hơ mblàng wơl broă lơh bơh Dà lơgar dê. Mờ Mpồl duh broă lơh geh đah pơgồp bal cau kờñ mờ cau ngui, tam jào bơta jăk chài măi mok, tơrbŏ bal cau tăc mờ lơgar bơdìh mờ ală mpồl lơh sa kă bro kờñ, lơh pràn lơh broă bal tàm lơgar mờ bơdìh lơgar nàng dong kờl mpồl lơh sa kă bro chi lơh sơnơm lơh gơs phan nền nòn nàng tăc mờ lơgar bơdìh”.

Nàng bơtàu tơnguh tiah tam drơng tàm broă lơh gơs phan, ală mpồl lơh broă bal mờ mpồl lơh sa kă bro pal kờñ di pal mờ ală jơnau lơi? Mpồl Kă bro phan mờ Lơh sa mờ măi mok Việt Nam (VCCI) geh gùng dà broă dong kờl bè lơi, tàm hơ̆ geh ù tiah càr Gia Lai, ơ ồng?

Ồng Phan Thanh Thiên: “Tiah tam lài ngan pal geh khà GACP, GMP den hơ̆ sồng ai tàm broă lơh sơnơm mờ phan sa sền gàr pràn să jan. Nàng geh tiah tam uă, VCCI bơcri priă mờ dong kờl ală mpồl lơh broă bal, mpồl lơh sa kă bro tam geh khà GACP, tàm hơ̆ ai càr Gia Lai là tiah tờm bơh phan ngui lơh sơnơm dê. Kơnòl bơh VC CI là tơrbŏ bal broă ai mờ kờñ ai mpồl lơh sa kă bro broă lơh sa suơn sre phan ngui lơh sơnơm gùt lơgar; tam jào bơta chài, dong kờl hòi jà kă bro phan mờ cri bơyai broă lơh đah cau atbồ mờ mpồl lơh sa kă bro nàng bơsong kal ke, jòi geh bơta pràn priă jền. Tàm tơngai bơh nam 2026 tus 2031, VCCI ai geh ală khà broă nàng ai gah lơh sa suơn sre măi mok pa mờ phan ngui lơh sơnơm Việt Nam bơtàu tơnguh jăt gùng dà broă lơh pa, rơhời gơs gah lơh sa suơn sre tờm”.

Gơwèt mờ ală rơndăp broă sơn đờm mŭt lơh mờ mpồl lơh sa kă bro bơcri priă lơh tàm lơh sa suơn sre phan ngui lơh sơnơm, Mpồl duh broă rơ̆p lơh broă bal bè lơi? Ồng geh jơnau sồr lơi bè broă dong kờl nàng lơh pràn gah do bơtàu tơnguh?

Ồng Phan Thanh Thiên: “Mpồl duh broă crơng gơs nàng lơh pràn gah chi lơh sơnơm mờ lơh sa suơn sre Việt Nam bơtàu tơnguh nền nòn rơlao, niam bơnĕ rơlao, cèng geh bơta kwơ ai làng bol lơh broă sa mờ mpồl bơtiàn mpồl lơh sa kă bro in. Mpồl duh broă ai jơnau kờñ lơh broă bal, dong kờl bal ală rơndăp broă mŭt lơh broă mờ lơh sa suơn sre phan ngui lơh sơnơm, tơrbŏ bal bơcri priă mờ jờng rơ ală mpồl lơh sa kă bro pơgồp bal uă ngan tàm gah do in. Duh broă sùm VCCI kơ̆p kờñ Mpồl duh broă rơ̆p ai geh jơnau đơs bal, tơrbŏ bal mpồl bơtiàn mpồl lơh sa kă bro bơtàu tơnguh kơl jăp mờ ai geh phan ngui lơh sơnơm niam ală hìu măi lơh sơnơm tàm gùt lơgar in. Jơnau sồr bơh ală anih lơh broă atbồ dà lơgar geh kơrnoăt lơh broă di pal nàng pơlam mpồl lơh sa kă bro bơcri priă tiah tam phan ngui lơh sơnơm. Broă bơtàu tơnguh lơh sa phan ngui lơh sơnơm pal geh lơh jal mhar nàng ai geh bơta pràn lơgar Việt Nam in.

Ơi, dan ưn ngài ồng!