Kàl Duh Hàm (kàl mìu) nam do, rlau nggùl lồ kòi, mò Trần Thị Nguyệt ơm tàm sàh Hoà Phú, càr Dăk Lăk tơrmù geh pơgăp 15 kĭ sơntìl; khà phơng sih tơl sàu kung gơmù geh bơh pơgăp 60 kĭ gam wơl bơh 45 tus 50 kĭ. Dơ̆ sơnrờp tus bal broă lơh tơrlòng lài tam kòi tơrmù sang nhơm ƀơ̆ tus bơdìh, bơta mò Nguyệt ƀươn sền gŏ ngan là ală bơnah priă bơcri bơh chờm neh gơmù ƀà đau.

“Ờs bè ờs lài do là 13 kĭ tàm dùl sào, tŭ do lơh jăt broă lơh tơrlòng lài do den ngui mìng geh 10 kĭ gời lơm, gơmù geh 3 kĭ den gơmù đau pơgăp mờ 100 rbô. Ai khà phơng sih lài do bol hi lơh pơgăp 60 kĭ NPK, tŭ do gơmù gam pơgăp bơh 45 tus 50 kĭ tàm dùl sàu den kung gơmù đau geh priă tă ai làng bol lơh broă sa in. Bulah gơmù phơng sih mờ gơmù kòi sơntìl bè hơ̆ mơya cồng nha lơh geh gơ kung gam geh uă rlau mờ ngai lài sơl”.

Bă kòi bơh mò Nguyệt dê gơ wèt tiah lơh gơlik 24 lồ tàm Anih Sơntìl broă lơh sa sươn sre Hoà Xuân. Broă lơh tơrlòng lài geh lơh sùm bơh kàl Duh Hàm nam 2024 tus tŭ do, mờ ală gùng dà broă rơndăp lơh tơrgùm tàm tơrmù khà phan bơcri bơh chờm, tam pà dà mờ rơndăp lơh wơl lơh gơlik. Khà sơntìl sih tam gơmù kờp bal bơh 30 tus 40%; is kàl Duh Hàm, khà phơng vô cơ gơmù pơgăp 23%. Dà geh ătbồ jăt broă lơh sùh – rañ tàm bơrlŭ bak. Broă lam lơh gơlik tơrgùm bal kung lơh gơlik bơta ƀươn ƀoài nàng ai măy mŏk mŭt tàm uă broă lơh, bơh lơh ù, rơcăng kơryan tu kòp tus tơnhàu. Măy par ờ geh cau măy ala ai dùl nă cau ƀồm mờ tê in, dong cau lơh broă tơrmù geh ơm rềp tơn mờ dà sơnơm. Dùl hìu làng bol lơh bal broă lơh tơrlòng lài do pà gĭt, pơndrờm mờ broă lơh lài do, uă broă neh ờ huan bòl rlau kơnờm ngui măy mŏk rơndeh rơndồ:

“Lài do, bol hi lơh mờ tê den gơ rơlĕ ngan. Tŭ do lơh jăt broă lơh pa, ƀồm mờ rơndeh par hơ̆ sồng toès kung mờ măy sơl, ndrờm bè jơh ală broă ndrờm măy mŏk rơndeh rơndồ lơh jơh lơm den bol hi tơnhàu gờñ rlau, ờ huan đau roh uă cau lơh, ờ huan đau gơtìp hoàc hươr bè trồ tiah lơh aniai, mìu dà lìu”.

Bal mờ tơrmù cau lơh broă, broă bơsong ñhơ̆t rơhe tơnơ̆ tơnhàu kung tam gơl sơl. Ala tài chu tàm sươn sre, rơhe geh khòm tơrgùm drơng ròng siam, lơh gơlik; bơnah tờm rơhe gam wơl geh bơsong nàng rơhời ngui jơh bơnah hữu kơ ai ù in. Do kung là dùl tàm ală broă dong tơrmù ƀà sang phan ƀơ̆ tus bơdìh tơnơ̆ tơnhàu, ala tài mìng tơrgùm tàm broă tơrmù phan bơcri tàm ală tŭ tờm kòi kis dờng.

Bơh 4 kàl neh geh sền swì nền, broă lơh tơrlòng lài tơrmù kờp jơh mờr 287 dơ̆ Co2 ndrờm pal. Cồng nha kòi lơh geh kờp bal tơngai lơh jăt broă lơh tơrlòng lài geh 7,84 tấn dùl lồ, uă rlau pơgăp 8,4% pơndrờm mờ tơngai lài. Broă tơrmù phơng sih vô kơ dong tềm pềr bơh 1 tơlak 200 rbô tus 2 tơlak 500 rbô đong dùl lồ dùl kàl.

Ồng Đinh Văn Đang, Kwang Lam bồ Anih tờm Dong kờl bơto pơlam broă lơh sa sươn sre càr Dăk Lăk pà gĭt, cồng nha mùl màl bơh broă lơh tơrlòng lài dê là cơng tàng nàng pơn jăt tai bơ̆t bơtàu ală anih pơlam lơh lài, dong làng bol geh tŭ să tờm tơn lòt còp, sền mờ đơs lài mờ tŭ lơh jăt.

 “Tàm tơngai tus là rơ̆p lơh pràn broă lơh mblàng yal, tơngguh uă gĭt wă ai làng bol lơh broă sa in bè gơnoar broă, bơta kwơ bơh broă lơh tơrlòng lài tam kòi tơrmù sang nhơm ƀơ̆ tus bơdìh. Pơn jăt tai lam bơ̆t bơtàu ală broă lơh tơrlòng lài pơlam lơh lài nàng ai làng bol in lòt còp, bơsram broă lơh tơrlòng lài. Pơgồp bal mờ ală mpồl lơh broă bal, ală kông ty, mpồl lơh sa kă bro nàng blơi tín chỉ carbon ai làng bol lơh broă sa in, nàng tơngguh uă cồng nha phan bơna tàm tơngai tus”.  

Bơh cồng nha bơh chờm, broă gơ ai tơlik tŭ rề ơnàng lơh uă ờ mìng là tơngguh bă ù, mờ gam pal geh broă pơlam lơh dipal mờ bơta geh tơl tiah dê, sươn sre ƀươn ƀoài ai tam pà dà mờ ngui măy mŏk rơndeh rơndồ lơh. Ngài rlau là lơh gơgơs geh lơh bal nàng cồng nha tơrmù sang nhơm ƀơ̆ tus bơdìh gơtùi geh đo was, dờn dờp mờ cèng wơl tai bơta kwơ ai cau lơh gơlik in.

Mùl màl pà gŏ, tơrmù sơntìl, phơng sih mờ dà tuh gơtùi dong kờl tơrmù priă tă mờ nhơm ƀơ̆ tơlik tàm broă lơh kòi sre. Mơya, di lah tơrmù ờ di pal, phan tam di gơlan ờ tơl phơng, lơh gơrềng tus mờ broă hòn gơs niam mờ cồng nha tơnhào. Nàng lơh loh rơlao tai bè broă tơrmù blơi phơng mơya kung gam gàr geh cồng nha lơh sa, cau lơh ƀăo tàm gah jơnau đơs do neh geh dơ̆ lùp Thạc sĩ Đỗ Văn Chung, Phó Lam bồ môn Ală broă lơh sa suơn sre, Anih Kơlôi sơnơng Jăk chài Măy mŏk Broă lơh sa suơn sre brê bơnơm Tây Nguyên.

Ơ ồng Đỗ Văn Chung, bơh tàm broă là dùl nă cau bơto mìng dùl môn bơsram, tài bè lơi tàm lơh kòi sre tơrmù nhơm ƀơ̆ mờ ai geh jơnau kờñ tơrmù khà phơng sih, tàm hơ̆ uă ngan là phơng đạm?

Ồng Đỗ Văn Chung: “Ơi, do là dùl broă lơh tơrlòng mờ kung là dùl broă lơh kòi tơrmù khà nhơm carbon jăt gùng dà bơh broă tam phan bơh broă lơh sa suơn sre kơl jăp lơgar Việt Nam dê mờ jăt gùng dà broă lơh bơh Bộ Broă lơh sa suơn sre mờ Tiah ơm kis kung bè mpồl dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre ală càr dê. Khà phơng sih geh ai tus mờ broă lơh do den jăt mờ bơta chài mờ jăt mờ jơnau bơto sồr bơh ală cau jăk dê.

Bè hơ̆, he gŏ là jăt mờ đah bơta jăk den ờ di là sih phơng NPK uă là cồng nha geh uă mờ geh tŭ uă cau sih uă ir phơng den lơh gơrềng ờ niam tus mờ cồng nha tơnhào. Kòi hờn gơs niam den lơh gơpừ, lơh gơguh tu kòp lơh aniai, tàm hơ̆ uă ngan là phơng đạm. Di lah jơnkah đạm den kòi tơlir niam ir, nha bơnung uă, lơh gơguh tu kòp tàm kòi, tàm hơ̆ geh kòp đạo ôn, lơh ro nha”.

Di bè hơ̆, tŭ tơrmù khà phơng sih jăt broă lơh, cồng nha bè tơnhào kòi tàm broă lơh do geh gŏ bè lơi, ơ ồng?

Ồng Đỗ Văn Chung: “Bŭ lah là khà phơng geh tơrmù là bơh 25 tus 30% NPK nàng tơrmù nhơm ƀơ̆ lơh duh plai ù, mơya den cồng nha ờ gơmù. Tàm broă sền gròi, kwang bàng lơh broă tàm mpồl dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre neh ai mẫu di jăt mờ gùng dà broă lơh neh geh ai. Khà geh ai tàm broă lơh geh rơlao 61,3 tạ tàm 1 lồ, gam broă tàm pơn drờm bal jơi kòi do geh 59,5 tạ tàm 1 lồ. Bè hơ̆, bŭ lah tơrmù khà phơng sih mơya cồng nha kung gam gơguh mờ tam gơl bè bơnah rơhiang den cồng nha sơrlèt mờ cồng nha lơh sa geh 10,2% pơn drờm mờ broă tàm pơn drờm bal”.

Ơi, bơh tàm mùl màl lơh, bơta lơi là lơh kal ke uă ngan tŭ ai broă lơh do tus tàm bă ù dờng ơnàng, ơ ồng?

Ồng Đỗ Văn Chung: “Bơta gơkòl là lài do làng bol kung gam lơh jăt broă lơh ờs mờng, mìng kơlôi là di lah sih phơng ờ uă ir den rơ̆p lơh gơrềng ờ niam tus mờ cồng nha, bơta niam kòi dê. Mơya, ală cau jăk, ală cau lơh broă tàm mpồl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre ƀòn lơgar rơ̆p là cau geh bal bơh cồng nha do rơ̆p mblàng mờ kwơ màng là cau kwang bàng geh mblàng, bơto pơlam, mblàng lơh bè lơi nàng làng bol pin dờn, wă mờ kơlôi sơnơng di mờ bơta kwơ mờ tŭ he sih phơng nàng lơh tiah kis kloh niam rơlao mờ cồng nha ờ gơmù, hơ̆ sồng tơnguh cồng nha lơh sa. Hơ̆, hơ̆ sồng là bơta tờm nàng he lơh geh uă tiah lơh bal”.

Ơi, gơwèt mờ ală hìu kờñ ngui lơh kòi jăt broă lơh tơrmù tơlik nhơm ƀơ̆, ồng geh jơnau bơto pơlam bè lơi?

Ồng Đỗ Văn Chung: “Làng bol pal pin dờn, lơh di mờ di pal jăt jơnau bơto sồr bơh ală cau jăk dê, bơh ală sră nggal yal tơngit tờm, bơh ală kwang bàng dong kờl bơto pơlam tàm ƀòn lơgar. Di lah gơtìp kal ke den pal tus lùp nàng geh ai gùng dà broă lơh gơdờp bal, bơcri priă lơh sa tàm sre kòi geh tềm pềr mờ lơngăp lơngai mờ cồng nha kơl jăp”.

Ơi, dan ưn ngài ồng!