Mờr bàr nhai do, pah dơ̆ tus sươn bơh ală hìu lơh bal dê tàm sàh Ia Nhin, càr Gia Lai, bi Nguyễn Thị Diệu, Kwang Lam bồ Mpồl lơh broă bal Broă lơh sa sươn sre Kă bro phan Drơng broă sa priă Lòt nhơl Vũ Nam, bal mờ làng bol sền tai sră cih wơl. Bi lùp dơ̆ pa do ngan là ơn phơng tŭ lơi, ngui bơta phơng lơi, neh ƀồm sơnơm ngai lơi mờ rơcăng tus tŭ lơi tơnhàu. Ală jơnau hơ̆ gam geh mpồl lơh broă bal tơrgùm nàng rơcăng cih măt màh sồ tiah tam ai plai màk in, dong phan bơna gơtùi jòi gĭt geh anih tờm lơh mờ lơh geh jơnau sồr bơh cau blơi dê. Bi Diệu pà gĭt, lài do, tus kàl, cau lơi tus sươn blơi den làng bol tăc. Tŭ do, kờñ lơh bal tiah tam geh màh sồ, tơl hìu pal cih wơl ală tŭ sơngka sền gàr tờm chi bơh tŭ broă geh lơh tơn. Mờ uă cau, ngan là làng bol ờ hềt kwèng ngui sră cih tam phan điện tử, broă lơh dang cih ndang hơ̆ kờñ tŭ jiơ nàng gơgơs mờng kwèng.

“Bol hi pơlam ai làng bol in gĭt geh sơnơm sền gàr phan tam kwơmàng ngan. Ƀồm ơn ală bơta lơi den cih wơl nàng geh cơng tàng, tŭ tăc phan tàm drà cau ngui sa gĭt hơ̆ là phan bơna he tam ngai lơi, ƀồm sơnơm ngai lơi mờ ơn phơng bơta lơi. Añ dòn ngan là làng bol iăt kơno den phan bơna rơ̆p niam rlau, goh rlau mờ bơkah rlau gơ wèt mờ cau ngui sa. Lơh bè lơi nàng làng bol tam gơl geh gĭt wă kung là dùl tŭ tơngai”.

Bơh đah mpồl lơh sa kă bro, màh sồ tiah tam ờ ƀươn soh là dùl sră nggal sră pơ àr gơnoar ătbồ lơm. Do là dùl bơnah tàm ală anih ătbồ bơta niam mờ jòi gĭt anih tờm lơh gơlik, is ồn gơ wèt mờ ală tam phan drơng tăc mờ lơgar ndai.

Kông ty Pơgồp bal priă Broă lơh sa sươn sre Măy mŏk pa Hưng Sơn tŭ do geh pơgăp 400 lồ prìt mờ plai màk drơng tăc mờ lơgar ndai mờ gam geh broă rơndăp lơh rề ơnàng bă ù. Jăt ồng Lê Hoàng Linh, Kwang Lam bồ tiah tam mpồl lơh sa kă bro dê, broă lơh ƀươn sră nggal dong mpồl lơh sa kă bro ƀươn ƀoài rlau tŭ cih măt ală màh sồ pa.

Mơya tŭ tiah tam phan rề ơnàng, jơnau sồr ătbồ kung dờng rlau. Uă hìu kung lơh gơlik tàm dùl tiah ndrờm bal mờ broă ală broă pơlam ngui phan bơcri (hơ̆ là sơntìl, phơng sih, sơnơm sền gàr phan tam), sơngka sền gàr, tơnhàu pal geh sok sền ring bal. Ồng Lê Hoàng Linh, pà gĭt, dùl anih ờ lơh jăt digơlan gơrềng tus bơta niam mờ jơnau tơl pràn jòi gĭt bơh jơh gơnru phan dê.

“Tŭ do, kông ty bol hi ờ mìng ơm wơl tàm 400 lồ ờ, mờr tus kung gam geh sơl broă rơndăp lơh pơn jăt tai rề ơnàng bă ù tam nàng tơngguh cồng nha lơh geh, tơnguh khà mờ tơngguh priă geh bơh tăc mờ lơgar ndai. Jơnau lơh nền tàm pơrjum 36 pa ai lơh jăt lơh gơlik geh bơta niam ƀươn ƀoài ngan ai mpồl lơh sa kă bro in. Tơnơ̆ do, tŭ mpồl lơh sa kă bro rề ơnàng tai bă ù, cih măt tai ală màh sồ tiah tam pa, màh sồ anih dăp ơn klơm pa den gơtùi lơh tơn tàm ƀòn lơgar, ƀươn ngan lờih lờm ngan ai mpồl lơh sa kă bro in”.

Lòt bal mờ cau lơh broă sa mờ mpồl lơh sa kă bro, Mpồl Cau lơh broă sa ală ƀòn lơgar tàm Gia Lai kung gam dong cau tàm mpồl tam gơl bơta gĭt wă bè màh sồ tiah tam. Ồng Nguyễn Sáng, Chủ tịch Mpồl Cau lơh broă sa sàh Bờ Ngoong, càr Gia Lai pà gĭt, tŭ do khà mpồl cau lơh broă sa tàm kâp hơđơm gam jơh nùs mblàng yal ai làng bol in gĭt phan bơna bơh uă hìu dê digơlan cèng bal măt dùl tiah tam, den tàng broă lơh bơh tơl hìu dê ndrờm gơrềng tus bơngă bal. Dilah dùl hìu ngui phan bơcri ờ di broă pơlam halà cih wơl ờ song, broă jòi gĭt anih tờm lơh mờ tăc bro phan bơna bơh ală hìu ndai dê kung digơlan tìp kal ke sơl. Tài bè hơ̆, broă bơh Mpồl dê ờ ơm tàm broă hòi jà làng bol cih măt, mờ gam pal gŏ bơta kwơ bơh broă lơh gơlik bal jăt dùl broă pơlam.

 "Bè đah Mpồl Cau lơh broă sa den mŭt bal tàm Mpồl Sồr lơh sàh dê. Gơ wèt mờ ală Lam bồ Mpồl, Phó Lam bồ Mpồl mờ ală cau tàm Mpồl Cau lơh broă sa tàm ală thôn ƀòn kung tus bal jơh nùs tàm Jơnum dong kờl bơto pơlam broă lơh sa sươn sre mpồl bơtiàn tàm ală thôn ƀòn nàng rơhời pơlam làng bol lơh broă sa kung bè cau tàm mpồl sơlơ tus bal tàm ală anih lơh bal kung bè ală anih gơlik bơh kông ty dê mờ ală mpồl tơrgùm blơi dê”.

Nàng màh sồ tiah tam mùl màl gơgơs phan ngui ătbồ lơh gơlik, Gia Lai gam tơrgùm bơ̆t bơtàu ală jơnau tơnggĭt mờ lơh loh làng jơnau tơnggĭt tiah tam. Bơh lồi nhai 8, Gia Lai lam lơh broă lơh dờng pơlam lơh jăt Jơnau lơh nền tàm pơrjum 36, mơkung kờp sền wơl jơnau tơnggĭt tiah tam sầu riêng, kơphê. Anih tờm Dong kờl bơto pơlam broă lơh sa sươn sre càr digơlan bơsram tàp tàm 61 sàh, sơnah ƀòn geh tiah tam bàr bơta chi do. Tus ngai 09/09 pa do, 40 sàh, sơnah ƀòn neh geh bơsram tàp; 37 ƀòn lơgar ai lơh jăt broă rơndăp lơh, tàm hơ̆ 15 ƀòn lơgar tơnggơs jơnum lơh broă. Anih tờm kung rơcăng 15 ơdŭ ai mpồl dong kờl bơto pơlam broă lơh sa mpồl bơtiàn mờ cau lơh broă sa tờm ngan in.

Tơnơ̆ 55 ngai lơh jăt Jơnau lơh nền tàm pơrjum 36, càr Gia Lai pà pa 43 màh sồ tiah tam, tơngguh jơh khà yal tàm dơ̆ tìp măt bơyai gơguh tus 424 màh. Bal mờ broă pà màh, càr gam lùp jơnau tơnggĭt bè sươn chi mờ cau lơh gơlik nàng drơng jòi gĭt anih tờm lơh. Mò Nguyễn Thị Tố Chân, Phó Kwang Lam bồ Sờh Broă lơh sa sươn sre mờ Tiah ơm kis càr pà gĭt:

"Jơnau kờñ bol hi dê lùp hơ̆ là ală jơnau tơnggĭt bơh tiah tam dê rơ̆p là bơnàng jă nàng lơh gơs jòi gĭt anih tờm lơh, is ồn ai ală gah phan tŭ do gam wèt tus drà tăc mờ lơgar ndai kung bè song dơ pă loh làng tàm jòi gĭt anih tờm lơh kơphê, plai màk, sầu riêng mờ uă bơta chài tam ndai”.

Sền bơh mùl màl Gia Lai, Jơnau lơh nền tàm pơrjum 36 dê gam pờ gơlik broă lơh pa mờ màh sồ tiah tam: tơrmù sră nggal mơya ờ tơrmù jơnau sồr ătbồ. Tŭ sền swì bơh chờm pal loh rlau; bơh cih wơl tàm sră tam phan, sok sền phan bơcri bơh chờm tus ătbồ khà phan lơh geh mờ jòi gĭt anih tờm lơh.

Kwơmàng rlau, do là bơnàng jă nàng lam lơh wơl lơh gơlik, tàm tơrbŏ ală bă dềt rah rài gơgơs tiah tam phan tơrgùm, kơ̆ kơl jăp, lơh geh jơnau sồr bơh drà kă bro dê. Bơh jơnau tơnggĭt bơh tơl hìu dê tus ală jơnau tơnggĭt tiah tam, bơh cau lơh broă sa tus mpồl lơh sa kă bro, ală broă gam geh tàm tơrbŏ nàng màh sồ ờ mìng là jơnau sồr tăc mờ lơgar ndai mờ gơgơs phan ngui tơngguh uă bơta niam, bơta kwơ mờ pràn tàm pơrlòng bơh phan lơh geh bơh sươn sre càr Gia Lai dê.

Jơnau lơh nền tàm pơrjum sồ 36 pờ geh broă lơh pa tàm broă ai màh sồ tiah tam, màh sồ hìu dăp klơm phan. Mơya bơh broă dong kờl làng bol yal tàm điện tử tus mờ broă lơh sa, pơgồp bal mờ mpồl lơh sa kă bro nàng di pal mờ jơnau kờñ bơh drà kă bro dê, den kung gam uă broă pal geh lơh. Ală kal ke tŭ do là bè lơi mờ pal sơn đờm bơh bơta lơi? Cau lơh ƀăo tàm gah jơnau đơs do neh geh dơ̆ lùp ồng Lê Quốc Thanh, Kwang Lam bồ Anih tờm Dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre dà lơgar.

Ơ ồng, bơh tàm mùl màl lơh tàm ală tiah, bơta lơi là ală bơta lơh gơkòl uă ngan tŭ làng bol lơh broă sa suơn sre dan màh sồ tiah tam, tàm hơ̆ uă ngan là broă yal tàm điện tử?

Ồng Lê Quốc Thanh: “Tŭ do kal ke, gơkòl bơh làng bol dê kung gam là jơnau tŭ tus bal mờ ală phần mềm măi mok den kung gam kwi kwơ. Tŭ yal tàm điện tử, làng bol ờ hềt mờng den tàng kờñ ngan geh broă dong kờl tơn bơh mpồl lơh broă dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre ha là mpồl mìng lơh broă gah do tàm kấp sàh. Ală jơnau yal ha là măi mok tàm ờ uă tiah den kal ke ngan gơwèt mờ làng bol, uă tiah tàm tiah ngài geh lơh mờ broă do kung gam là dùl bơta ngài ngan, den tàng kờñ ngan geh broă dong kờl bơh kwang bàng lơh broă mìng gah do tàm ală tiah in”.

Ơ ồng, mùl màl pà gŏ uă tiah mìng tơnguh pràn tŭ kàl tơnhào neh mờr tus. Bè hơ̆, kàl tơnhào gam lơh gơrềng bè lơi tus mờ broă ai mờ atbồ màh sồ tiah tam?

Ồng Lê Quốc Thanh: “Ngan bè hơ̆, bŭ lah geh broă lơh ngan tus bal bơh ală kấp, mơya gơwèt mờ ală phan geh lơh geh kwơ ngan tơn ni sơna bè sầu riêng, di lah ờ ai mơ den kal ke ngan kờñ tus tàm drà kă bro, den tàng broă lơh pal lơh pràn mhar rơlao. Gam gơwèt mờ ală phan ndai tŭ ờ hềt tus kàl den kung gam geh dùl tơngai lơh ală tiah pal kơ̆p; bŭ lah gùng dà broă lơh mờ sră nggal ală cau ndrờm geh bloh, mơya tài broă sồr mhar bơh kàl lơh sa ờ hềt tus den tàng kung gam geh dùl tơngai bè hơ̆. Bŭ lah tus tàm tŭ ală phan tam neh tus kàl kờñ sồr lơh den geh bal dùl khà, bè tàm càr Dăk Lăk geh broă lơh dờng 30 ngai mang. Jơh ală mpồl lơh broă tus bal mờ hòi jà mờr jơh ală gah lơh broă nàng dong kờl làng bol”.

Gơwèt mờ phan tam mờr mŭt tàm kàl tơnhào, ƀòn lơgar bal mờ cau lơh sa pal rơcang bơh bơta lơi, bơh tŭ lơi nàng pleh mờ bơta rơndăp sră nggal tàm tơngai mờr tus kàl tơnhào, ơ ồng?

Ồng Lê Quốc Thanh: “Tŭ do bol añ sồr, bè sră nggal kung bè broă bơsram tàp he neh lơh tàm ù tiah ơnàng ngan, ală kwang bàng mìng lơh broă gah do bal mờ mpồl lơh broă dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre neh rơcang lài. Mơya he bañ sền ờ sơ̆p, tŭ kàl tơnhào tus, khà sră nggal uă den broă sền gròi ờ gơtùi nền nòn. Bol añ sồr mờ kơ̆p kờñ bơh tŭ do tơn pal pơn jăt tai lơh pràn rơlao, tus bal pràn kơl dang rơlao, nàng bañ jal mhar ir, khà sră nggal gơguh uă mờ lơh lơyài ai làng bol in.

Dơ̆ bàr, sồr làng bol pal lơh ngan rơlao tai mờ sền do là bơta tờm lài ngan nàng he tus bal drà kă bro, do là gơnoar kwơ loh làng ngan gơwèt mờ làng bol. Bol añ kơ̆p kờñ tŭ neh ai tus bal drà kă bro den pal geh màh sồ tiah tam; kờñ geh màh sồ tiah tam den pal rơcang lài mơ bơh tŭ do, bañ lời tŭ mờr tus kàl lòt tăc hơ̆ sồng jal mhar tơrgùm lơh màh sồ; bol añ kơ̆p kờñ jơh ală kấp pal lơh pràn mơ tơn”.

Geh màh sồ pa mìng là broă lơh lài ngan. Jăt ồng, pal lơh bè lơi nàng uă tiah tam dềt pơgồp bal gơs tiah tam dờng kơl jăp, di pal mờ khà geh ai mờ pang sră blơi bơh mpồl lơh sa kă bro dê?

Ồng Lê Quốc Thanh: “Gơwèt mờ màh tiah tam, hơ̆ mìng rơ̆p là bơta sơnrờp ngan. Kờñ lơh màh tiah tam gơs tiah tam uă den he pal ai loh làng ngan: Tiah tam uă ñcau in. Bol añ sồr ală mpồl lơh sa kă bro pal pơgồp bal mờ gơnoar atbồ ƀòn lơgar, mờ làng bol lơh broă sa nàng lơh tiah tam uă ai să tờm in, tài tiah tam uă là tiah kis mpồl lơh sa kă bro dê, di pal mờ khà geh bal mờ jơh ală bơta lơi mpồl lơh sa kă bro kơ̆p kờñ. Bol añ bal mờ ală mpồl lơh sa kă bro rơ̆p kĭ hơ bal loh làng ngan: tŭ geh màh sồ tiah tam, lơh màh sồ tiah tam gơs tiah tam uă ñcau in, ai mpồl lơh sa kă bro lơi in, he pal bơyai lơh wơl uă màh sồ tiah tam gơs dùl bă tam phan dờng nàng sền gròi ndrờm bal; bè hơ̆ he hơ̆ sồng iang nùs mờ drà kă bro ngai sơlơ kờñ uă rơlao”.

Ơi, dan ưn ngài ồng!