Lâm Đồng là ƀòn lơgar lam bồ jơh gùt lơgar bè bă kơphê mờ rlau 328 rbô lồ, kơphê lơh geh rlau 1 tơlak tấn. Bè hơ̆ mơya, tàm uă tiah tam, broă ơn phơng, tuh dà ai chi in kung gam kơnờm uă sơl tàm mờng chài, ờ hềt jăt wil tơl tàm bơta is rơmis ù mờ jơnau kờñ phơng bơh tơl sươn dê. Ồng Vũ Xuân Diện, ơm tàm Sơnah ƀòn 1 Bảo Lộc, càr Lâm Đồng neh geh gĭt nđờ jơ̆t nam đềt mềr mờ tờm kơphe. Mơya kung bè uă hìu làng bol lơh broă sươn sre ndai sơl, broă sơngka sền gàr sươn chi hìu bơnhă ồng dê kung gam mìng jăt tàm mờng chài lơm:

“Bơh yau tus tŭ jiơ do bol hi lơh kơphe là bơh mờng chài gời lơm. Sơngka sền gàr ơn phơng tờm kơphe in bè bol sùm ngui là hữu kơ kung gam là bơta khà dùl tơnơ̆ hơ̆ sồng tus ală trung vi lượng. Tŭ do tàm drà den phơng sih den tơl gah lơh, tơl bơta phơng”.

Drà geh uă ngan bơta phơng sih, mơya bơta kwơmàng là săc rwah di bơta mờ ơn di tơngai. Dilah ờ gĭt nền geh ù gam ờ tơl bơta phơng lơi, tờm chi kờñ bơta lơi tàm tơl tŭ tơngai, broă ơn phơng ƀươn ngan gơtìp gơ ơm tàm bơta jơngkah bơta phơng do, ờ tơl bơta phơng ndai; gơ gơguh priă tă lơh, mơkung ờ gŏ dong tờm kơphe kis dờng ring bal. Do kung là jơnau bơh tài lơh uă làng bol lơh broă sa kơ̆p kờñ geh dong kờl mblàng sền ù nàng geh cơng tàng jak chài tàm sơngka sền gàr sươn chi. Ồng Ngô Xuân Nam ơm tàm sơnah ƀòn 1 Bảo Lộc, geh 15 nam tam kơphê, kơ̆p kờñ ngan:

“Ù niam, sơngka sền gàr ù niam den ngan ngồn là kơphe rơ̆p tơngguh uă bơta niam. Añ kơ̆p kờñ là càr bơyai lơh uă broă lơh lòt sền swì ù. Ală mpồl lơh sa kă bro, ală cau jak chài sền gròi lơh bè lơi nàng bol hi in gĭt săc rwah phơng, gĭt săc rwah tờm chi sơntìl”.

Bơh mùl màl lơh gơlik, ồng Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Tơrgùm ală mpồl Kơphe Ka kau Việt Nam đơs là, mờ kơphe Robusta, jơnau kờñ dŭt ndơl kung pal là bơta niam sơl. Bulah bè hơ̆, dùl bơta ờ hềt dipal tŭ do là broă ơn phơng mờ tuh dà tàm bàr pe tiah kung gam geh lơh jăt broă pơlam lơh bal sơl, tàm tŭ bơta geh tơl bă sươn gơ krơi is ngan.

Ồng Nguyễn Thiện Chân, Phó Lam bồ Chi Kụk Tam phan mờ Sền gàr phan tam, Sờh Broă lơh sa sươn sre mờ Tiah ơm kis càr Lâm Đồng đơs là, pal rơndăp lơh wơl tiah tam phan mờ geh bơta lòt bal đah mpồl lơh sa kă bro mờ làng bol:

“Bol hi pal lơh gơgơs geh tiah tam phan tơrgùm bal, lơh jăt broă pơlam lơh geh tơl jơnau sồr dùl tiah lơh gơlik dùl broă pơlam. Tàm hơ̆ lòt bal mờ làng bol pal là mpồl lơh sa kă bro. Mpồl lơh sa kă bro pal ơm rềp mờ làng bol lòt bal mờ làng bol. Ai bè đah Dà lơgar rơ̆p ai jăt ngui jak chài, măy mŏk pa ngan, ƀươn lơh jăt ngan mờ làng bol cau dờng sơnam kung gơtùi lơh geh sơl”.

Mờ tiah kơphê dờng ngan mờ kơphe lơh geh uă khà dùl dunia, Việt Nam geh uă bơta ƀươn nàng tơngguh uă bơta kwơ gar kơphe Robusta. Mơya nàng ai bơta ƀươn bè kơphe lơh geh gơgơs bơta kwơ bè bơta niam, kờñ pal sơnđờm bơh sươn chi tơn. Tŭ phơng sih geh ătbồ dipal, tờm pràn rlau, ngui phan bơcri bơh chờm geh cồng nha rlau, bơta niam gar geh cơng tàng geh lơh niam wơl mờ cau tam kung digơlan tơrmù geh ală bơnah priă tă ờ duh pal tă.

Nàng kơphe Robusta Việt Nam ờ mìng gàr kơl jăp bơta pràn bè khà geh, mờ gam rơhời tơnguh uă bơta bơkah mờ bơta kwơ, bơta kwơ màng là pal tam gơl broă sơnka sền gàr phơng sih tòm kơphe in. Bè neh yal tàm bơnah sơnrờp jơnau đơs do, tŭ do jà làng bol mờ ală bơyô iăt bal jơnau lùp Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt, cau jăk tàm gah ai geh gùng dà broă lơh drơng ala lơh sa suơn sre nàng git rơlao tai bè ală gùng dà broă sih phơng tơnguh uă bơta bơkah gar kơphe Robusta in.

Ơ Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt, ồng đơs bè lơi bè bơta tŭ do bơh ù tam kơphe Robusta tàm tiah Tây Nguyên?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: “Bă ù tàm Tây Nguyên bơh he dê là tàm pơgăp rơlao 61% bă ù tam kơphe là ù pơrhê bazan. Tàm hơ̆ là ù pơrhê rơmit là gơdờp ngan ai broă tam tờm kơphe Robusta in. Mơya he đơs là gơdờp, mơya tàm tiah lơi hơ̆ kung geh ală kal ke sơl. Lài ngan, he gŏ là bơta tàm ù tàm tiah do mìng là Ph ờ uă, hơ̆ là ù sràt. Bơta kal ke dơ̆ bàr tai là tiah tam kơphe he dê geh khà hữu cơ tam gơl uă ngan, bơh ờ geh tus geh, jăt mờ tơl broă tam phan mờ bơta chài sơnka sền gàr kung bè gùng dà broă lơh mờ he gam sơnka sền gàr. Mờ dơ̆ pe tai là ală bơta geh tàm ù. Ală bơta kwơ màng mờ làng bol he ngui bè NPK, den tàm hơ̆ lân mờ ka ly là B mờ K di gơlan là khà kờp tơrgùm jơh uă ngan, mơya bơta ƀuơn ngui, lân, kali ƀuơn ngui ai phan tam in nàng ờ uă geh wơl là ờ pràn. Mờ ờ tơl bơta bal vi lượng, ală bơta mờ phan tam gơtùi lơh gơguh cồng nha mờ tơnguh bơta bơkah kơphe dê, lơh kơphe hòn gơs rơlao, bơkah rơlao, niam rơlao den tàm hơ̆ là ală bơta vi lượng lơh gơnoar kwơ màng ngan den gam ờ tơl”.

Ơ Tiến sĩ, broă tờm kơphe Robusta tàm broă sơnka sền gàr mờ ờ tơl ală bơta vi lượng rơ̆p lơh gơrềng bè lơi tus mờ broă hòn gơs bal mờ bơta bơkah gar kơphe dê?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: “Ờ tơl vi lượng den lơh gơtìp tus bơta là tờm kơphe ờ pràn, ală bơta ndai ờ geh jăt mờ jơnau kờñ. Dơ̆ bàr là tờm ờ tơl vi lượng den gơmù bơta pràn gơwèt mờ ờ uă tu kòp mờ tờm gơtìp uă bơta kòp rơlao. Mờ dơ̆ pe là rơ̆p lơh geh bơta bơkah gar kơphe ờ niam tài gơrềng bơh tu kòp lơh aniai den bơta bơkah ờ gam geh jăt jơnau kờñ he dê tai. Mờ do là ală bơta lơh gơrềng uă ngan tus cồng nha mờ bơta bơkah bơh gar kơphe he dê”.

Ơ Tiến sĩ, phơng sih geh gơnoar bè lơi gơwèt mờ cồng nha mờ bơta kwơ màng rơlao là bơta bơkah bơh gàr kơphe Robusta dê? Cau tam pal wă mờ sih ală bơta phơng lơi mờ ală bơta vi lượng nàng tờm kơphe in bè lơi nàng tơl geh cồng nha, mờ tơnguh uă bơta bơkah bơh gar kơphe dê?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: “He pal wă bè phơng ai tờm kơphe in mờ jơnau kờñ phơng hơ̆ gơwèt mờ bơta bơkah gar kơphe dê bè lơi den he hơ̆ sồng git tàm broă mờ he geh ai. Tàm do làng bol mờng ngui phơng NPK. Di bè hơ̆ den N gơrềng tus ală hormones, ală bơta mờ lơh tờm kơphe in geh cồng nha mờ khà protein tàm gar kơphe uă hơ̆ là bơta bơkah. Lân den gơrềng tus mờ broă dum mờ di lah he ờ tơl lân den dum ờ ndrờm mờ làng bol pic ờ geh mờ pic uă dơ̆ mờ bơta niam ờ ndrờm bal den broă lơh ing, lơh gơs phan den kung ờ geh bơta bơkah. Kali lơh gơrềng tus mờ bơta niam plai gar ñjơ̆ rơlao. Mờ ờ uă bơta ndai bè ală bơta vi lượng den gơrềng tus amino acid, tus ală bơta thồm, ală phan thồm tàm gar kơphe. Di lah ờ tơl ală bơta phan do lơh cau tơnhào, cau lơh ing den broă lơh gơs men mờ lơh bơs bơta thồm bơkah tàm kơphe gơtìp gơmù”.

Ơ Tiến sĩ, lơh bè lơi nàng làng bol lơh broă sa gơtùi sih di phơng mờ tờm kơphe gam kờñ?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: “He pal lòt mblàng ù. Hơ̆ là gùng dà broă lơh niam ngan nàng dong kờl làng bol sih phơng di. Mờ sih phơng di hơ̆ là sih phơng di jăt tiah tam bơh he dê, jăt ù tàm he dê. Bal mờ dùl broă lơh he dê, di lah he sih ndrờm jơh den di gơlan là gơdờp. Mơya di lah he tam cah bă, he lòt mblàng ù tus tơl bă den he rơ̆p gŏ là he sih phơng jăt bơta geh bơh mblàng ù dê. Bè hơ̆ den lơh mblàng ù den kung ndrờm mờ he lòt xét nghiệm ù sơl. Mờ cồng nha hơ̆ dong kờl he git là ù he gơdờp mờ phơng lơi, bơta lơi ờ gơtờp, bơta lơi kờñ bơtơl mờ bơta lơi jơnkah”.

Ơ Tiến sĩ, tài bè lơi broă sih phơng tờm kơphe in pal geh ai bơh tàm sơnam jăt tờm dê, cồng nha mờ broă mblàng ù, ala mờ broă ngui dùl broă lơh bal ai jơh ală suơn kơphe in?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: “Tơngai he pa tam he sih krơi is. Tơngai nam tam sơnrờp he sih krơi is, dơ̆ 2, dơ̆ 3 he sih krơi is. Tŭ neh plai he sih krơi is. Bè hơ̆ den di lah he sih jăt nam tam, he sih jăt cồng nha he kờñ mờ he pal sih jăt bă ù he gam tam mờ broă là he mblàng ù. Mờ he pal git là tờm kơphe kờñ ală phan bal vi lượng, tơl 1 lồ ù là nđờ. Mờ tŭ mblàng ù he gŏ tơl lah ờ, di lah ờ tơl den he hơ̆ sồng bơtơl, di lah jơnkah den he bañ bơtơl. Bè hơ̆ den di lah he ờ geh sră rùp ù tiah do, he ờ geh broă lơh do den he ờ gơtùi sih phơng gơdờp bal”.

Ơ Tiến sĩ, tài bè lơi gơwèt mờ tờm kơphe Robusta, ờ gơtùi ngui dùl broă lơh bal NPK tơn mờ pal lơh ndrờm bal phơng jăt tơl tơngai, mờ bơta do gơrềng bè lơi tus bơta niam gar mờ bơkah bơh kơphe dê?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: “He pal wă tai bè bơta gơrềng bal đah phơng, niam mờ ală bơta niam gar kơphe Robusta dê. Di lah he sih ndrờm bal phơng NPK den he pal ndrờm bal jăt tơl tơngai. Lài mờ tŭ lì bơkào is, tơnơ̆ mờ tŭ tơnhào is, ròng plai is. Bè hơ̆ den tơl tơngai den broă lơh ndrờm bal krơi is. Di lah he mìng ngui dùl broă lơh ndrờm bal là 1, 2, 1, ha là 3, 1, 3 den lơh tus mờ jơnau là ờ di tŭ lơi kung kờñ geh khà do. Mờ he pal là he sih di phơng mờ sih di tŭ”.

Ơ, dan ưn ngài Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt!