Tàm sàh Ea Wer, càr Dăk Lăk, bi Trần Văn Hai neh geh tŭ kơlôi rơcăng ngan tŭ ù tam phan ngai sơlơ kră kơldăng ngan, chi tam hòn dờng ờ pràn. Phơng hoá họk dong chi pràn wơl mhar ngan mơya cồng nha ờ jŏ jòng. Bơh jơnau gĭt wă lùp bơsram bơh ală dơ̆ tam pà bơta chài mờ jòi lùp is, bi sơnđờm khòm tơrgùm phan jơngkah bơh broă lơh sa sươn sre, pơgồp bal klài chế phẩm vi siñ nàng jơm gơgơs phơng hữu kơ, ơn wơl tai ai sươn chi in. Gơ wèt mờ bi Hai, tam gơl dờng ngan rlau jơh ờ mìng là tềm pềr priă tă lơh mờ ù he dê gam ngai sơlơ rài nsồp rlau, gàr sùh iò jŏ rlau, chi tam niam rlau:

“Añ gŏ là dipal ngan. Tŭ do he ơn bơta phơng do den rơ̆p tềm pềr rlau phơng kơnrồ mờ phơng hóa họk uă. Tài bơh gơ kung ndrờm bè phơng kơnrồ sơl mơya gơ rơ̆p ờ kas rlau. Mờ đơs bal là gơ niam geh jŏ rlau. Dùl nam he mìng ơn dùl dơ̆ gời lơm, ơn dùl dơ̆ mờ bơta phơng do hơ̆ sồng ơn tai dồ êt phơng hoá họk là di, là chi neh niam rao bờh ờ duh pal ơn uă bơta bu ba tai”.

Kung wèt tus ngui jơh phan kwơ geh is dùl bă tiah, bi Đặng Văn Huy tàm sàh Quảng Phú săc rwah lơh bơsong ntê chi, nha ro tơnơ̆ tŭ koh klah sươn, chu phan jơngkah tàm ƀồng ndơ̆p. Ñhŭ chu geh bi tơrgùm klăc wơl gơgơs dà, ngui nàng prơh phan srah nting. Chah tơnơ̆ tŭ chu ndơ̆p, geh ơn wơl chi tam in.

 “Tơnơ̆ tŭ gơ sa lơyài, sơnđờm geh ñhŭ, gam geh hòi là carbon, den gơ rơ̆p prơh srah nting. Tàm ală tŭ hơ̆, gơ rơ̆p gơkram dà wơl ală dà zờu lơm, rài yau mờng hòi là hắc ín, zờu hắc ín. Bơta hơ̆ gơtùi klài bal mờ dà nàng ƀồm tơn ai tờm chi sa plai in, nàng bơtrơh srah nting. Tàm tŭ chu ờ tơl nhơm den gơ rơ̆p gơ ai geh chah biochar. Chah biochar hơ̆ ơn wơl tơn ai chi tam in. Priă tă lơh ờ huan uă, dồ lồ mìng kờñ ngui dùl ding bè do halà bàr ding. Dùl ding bè do den lơh gơlik mìng gơ ơm tàm pơgăp 6 tơlak tus 10 tơlak đong”.  

Bơh ală broă lơh tàm sươn, phan jơngkah bơh broă lơh sa sươn sre gam rơhời gơgơs phan ngui lơh geh kwơ, ai ù geh sền swì là phan ngui lơh sa kờñ pal sền gàr jŏ jòng. Ồng Phạm Công Trí, tiến sìh, cau gĭt wă jrô ù tiah ƀòn lơgar broă lơh sa sươn sre kơnhăp jŏ, đơs lơh bơsong sồ siă sang tàm anih bơh chờm, ngui jơh phan jơngkah bơh broă lơh sa sươn sre bơh vi sinh tơnggŏ kơnòl bơh cau lơh sa dê gơ wèt mờ tiah ơm kis, mơkung là jơnau tờm ngan bơh broă lơh sa sươn sre gơlòt sùm mờ kis wơl. Mờ broă lơh chu ndơl nhơm geh gròi sền, ồng Trí tơngkah pal lơh jăt di broă nàng tơrmù ƀà sang nhơm ƀơ̆ tus bơdìh mờ lơh gơrềng tus tiah ơm kis.

“Chu jăt dùl broă lơh geh gròi sền, mờ broă lơh dipal den bơsong geh jơnau bơtrơh srah nting, lơh kơryan, lơh ai tơngai gơ wơl phan kis dê, rài kis bơh uă jơi srah nting dê halà bơsềt aniai gơtìp kơryan, gơtìp lơh aniai. Den tàng gơ sền gàr geh chi tam mơkung ờ lơh gơrềng tus kòn bơnus. Bulah bè hơ̆, bol he pal kah ngui dipal nàng pleh lơh gơrềng tus tiah ơm kis halà sang phan ƀơ̆ tus bơdìh. Broă lơh bơsong sồ siă sang bơdìh tàm anih bơh chờm halà lơh bơsong phan jơngkah bơh broă lơh sa sươn sre bơh vi sinh tơnggŏ kơnòl mờ nùs nhơm tàm broă lơh sa tơlir. Do là dùl tàm ală broă jàu tờm ngan bơh lơh sa gơ lòt sùm dê, lơh sa kis wơl mờ ù tiah ƀòn lơgar tŭ do dê”.

Ală gơ tam gơl bơh hìu làng bol lơh broă sa dê gơdờp mờ pơlam gùng bơtàu tơngguh broă lơh sa sươn sre ƀòn brê bơnơm, gơ lòt sùm, tơrmù sang phan ƀơ̆ tus bơdìh bơh càr Dăk Lăk dê. Do kung là jơnau sồr kwơmàng nàng gơgơs ală tiah tam phan lơh geh jơnau sồr ngai sơlơ uă bơh drà kă bro dê.

Phan hữu cơ geh gơnoar kwơ màng tàm broă geh sùm bơta mƀùr, tơnguh bơta niam bal mờ bơta pràn gàr dà, gàr phơng tàm ù. Gơwèt mờ ală suơn kơphe tàm càr Dăk Lăk, lài do uă làng bol lơh broă sa suơn sre neh ngui ñhơ̆t hòn is, tòm chi jơi khoah mờ phan geh tơn tàm suơn là gùng dà broă lơh mùl màl, tềm pềr priă tă, pơgồp tàm broă tơrmù klàr ù mờ wèt tus lơh sa kơl jăp. Nàng wă rơlao tai bè gơnoar bơh ñhơ̆t dê gơwèt mờ bơta pràn ù, cau lơh ƀăo tàm jơnau đơs do neh geh dơ̆ lùp Cau jăk lơh sa suơn sre ồng Mai Văn Thông bè tơngu me do.

Ơ ồng, phan hữu cơ geh gơnoar bè lơi gơwèt mờ bơta mƀùr ù, niam ù mờ bơta pràn gàr dà, gàr phơng tàm lơh sa suơn sre dê?

Ồng Mai Văn Thông: “Phan hữu cơ geh gơnoar kwơ màng ngan gơwèt mờ broă tam phan lơh sa suơn sre dê. Tàm ù, phan hữu cơ geh sơrlèt mờ bàr broă lơh tờm là phan hữu cơ lề gơs phơng nàng phan tam in mờ phan hữu cơ lề lơh mƀùr ù. Tàm bơta phan hữu cơ lề gơs phơng dong kờl lơh geh ală phơng nàng phan tam in; gam broă phan hữu cơ lề lơh mƀùr ù, geh lơh gơs ală bơta niam tàm ù, tàm hơ̆ geh ală bơta kwơ màng bè axit humic.

Phan mƀùr lơh geh bơta pràn ngui, gàr geh phơng mờ tơlik rơhời nàng phan tam in ƀuơn ngui. Kơnờm mờ hơ̆, phan hữu cơ pơgồp bal tàm broă lơh gơguh bơta mƀùr ù, tơnguh bơta pràn gàr dà, gàr phơng mờ lơh ù mƀùr niam rơlao. Ù geh niam kung lơh geh bơta ƀuơn ai nhơm trồ tiah in gơmŭt niam, rơyas pràn, dong kờl phan tam hòn gơs pràn kơl dang”.

Nàng bơtơl phan hữu cơ, lơh geh mƀùr tàm ù mờ ờ pal roh uă priă blơi phơng hữu cơ bơh bơdìh, cau tam kơphe gơtùi ngui ală phan lơi tơn tàm suơn?

Ồng Mai Văn Thông: “Geh uă broă kờñ bơtơl phan hữu cơ ai ù in, mơya dùl tàm ală broă lơh ờ kas priă ngan mờ ƀuơn lơh ngan là geh sùm ñhơ̆t hòn is tơn tàm suơn kơphe. Ala mờ broă gơsơ̆t ñhơ̆t ha là pal blơi phan bơh tàm tiah ndai cèng tus, làng bol gơtùi lời ñhơ̆t hòn is, tơnơ̆ mờ hơ̆ pès mờ ngui tơn ñhơ̆t neh pès hơ̆ nàng lơh phan hữu cơ ù in.

Di lah geh atbồ niam, ñhơ̆t hòn is pơgồp bal tàm broă lơh tơrmù dà cò ù tàm kàl mìu, tơrmù jơh dà tàm kàl prang, mờ gàr wơl phan hữu cơ mờ phơng tàm ù. Ñhơ̆t do gam lơh geh bơta niam nàng ală phan kis tàm ù in kis, pơgồp bal mờ rơyas tàm broă tam gơl mờ ai geh phơng nàng phan tam in.

Broă geh sùm ñhơ̆t tàm tơngai jŏ gam gơtùi pơgồp bal lơh tơnguh bơta niam tàm ù, tàm hơ̆ geh độ pH, jăt mờ bơta tam phan. Tŭ ù geh tơl bơta gơdờp bal rơlao, phan tam kung ƀuơn rơlao tàm broă ngui phơng. Bơdìh hơ̆ tai, atbồ ñhơ̆t di pal gam pơgồp bal tàm broă tơrmù phan lơh aniai tàm rơyas phan tam.

Bè bơta chài, tŭ ñhơ̆t hòn gơs niam, ñhoa tàm 60 phơng, làng bol gơtùi pès cồng, lời tờm ñhơ̆t di pơgăp 10 phơng. Bơnah ñhơ̆t neh pès ồm, lơh bơtơl phan hữu cơ mờ lơh geh tăp sền gàr ù”.

Ơi, tàm suơn kơphe tàm càr Dăk Lăk mờng geh ală bơta ñhơ̆t bè ñhơ̆t kơrmuh mờ tờm jơi khoah. Ală bơta ñhơ̆t do geh kwơ bè lơi gơwèt mờ broă bơtơl phan hữu cơ, lơh niam ù mờ sền gàr suơn tam phan?

Ồng Mai Văn Thông: “Ală bơta chi jơi khoah geh bơta kwơ kơnờm bơh bơta pràn kis bal mờ phan kis tàm ù nàng gàr đạm geh bơh nhơm trồ tiah, pơgồp bal tàm broă bơtơl đạm geh is ai ù mờ phan tam in.

Gơwèt mờ ñhơ̆t kơrmuh, do kung là bơta ñhơ̆t nàng ngui lơh geh phan bơtơl hữu cơ ù in. Ñhơ̆t do geh tờm lơbơn, hòn gơs mhar, lơh geh khà tờm ñhơ̆t uă mờ ƀuơn tàm broă atbồ di lah geh sền gròi di pal. Tŭ pès ñhơ̆t mờ gàr wơl tờm tàm tiah ù, làng bol gơtùi ngui tơn phan neh geh lài nàng lơh gơs tăp tìm, pơgồp bal tàm broă lơh tơnguh phan hữu cơ mờ sền gàr ù tam phan.

Den tàng, bol añ bơto sồr làng bol sền gròi tus mờ broă geh sùm ală bơta ñhơ̆t tìm tàm ù di pal tàm suơn kơphe, tàm hơ̆ geh ñhơ̆t kơrmuh, ala mờ broă jòi tơl bơta nàng jì kloh ñhơ̆t. Mơya, pal atbồ ñhơ̆t di pal, pleh mờ broă lời geh uă ir ñhơ̆t tàm pơrlòng mờ tờm kơphe bè dà, phơng mờ tơngai sòl”.

Ơ ồng, cau tam kơphe pal tam gơl broă atbồ ù bè lơi nàng geh sùm cồng nha lơh sa, mờ tơrmù bơta lơh klàr ù?

Ồng Mai Văn Thông: “Nàng geh sùm cồng nha lơh sa mờ gàr ù tam phan jŏ jòng, kơl jăp, làng bol pal kah ờ uă bơta.

Lài ngan, pal geh sùm ñhơ̆t tàm suơn tam phan. Do là gùng dà broă lơh kwơ màng ngan nàng dong kờl tơrmù bơta gơrềng tơn bơh mìu mờ tơngai sòl tus tàm ù, tơrmù dà cò pơrdô ù mờ gàr bơta ram.

Dơ̆ bàr, bañ ngui sơnơm gơsơ̆t ñhơ̆t nàng lơh kloh suơn. Broă ngui sơnơm gơsơ̆t ñhơ̆t ờ mìng lơh chơ̆t ñhơ̆t mờ gam lơh gơrềng ờ niam tus mờ bơta kwơ bơh phan tam bal mờ tiah kis tàm ù di lah ngui ờ di pal.

Dơ̆ pe, pal sih phơng ndrờm bal, di pal, lơh jăt kơrnoăt “5 di” tàm broă ngui phơng sih; mờ bañ sơgràm sơnơm sền gàr phan tam. Làng bol pal nền nòn mờ broă bơrlŭ uă ir bơta sơnơm nàng ƀồm tŭ ờ hềt geh jơnau ai, tài bơta do di gơlan lơh gơtìp khih mờ lơh gơrềng tus mờ bơta hờn gơs bơh phan tam dê.

Dùl bơta tai pal kah là tàm broă tam kơphe, bañ ai măi mok geh bơta dờng ñjơ̆ mŭt tàm suơn tŭ ờ kờñ, tài di gơlan lơh ù gơtìp sơntăp, lơh ờ niam tàm ù. broă tờ bơtô tam kung pal gơdờp mờ bơta geh tàm ù tiah dê, ù kơh, ù ring nàng tơlik dà, bañ tờ bơtô jrô ir lơh ờ niam tus mờ phan tam tŭ trồ mìu. di lah lơh niam ală gùng dà broă lơh do, làng bol gơtùi rơhời tơnguh bơta niam ù, dong kờl phan tam hờn gơs niam pràn kơl dang, geh sùm cồng nha lơh sa mờ wèt tus bơtàu tơnguh kơphe kơl jăp tàm tơngai jŏ jòng

Ơi, dan ưn ngài ồng bè ală jơnau ồng pa yal!