Nam do, bi Lê Doãn Bình, tàm thôn Vân, sàh Ia Ly, càr Gia Lai rơcăng rề ơnàng tai 3 sàu ù tam tiêu. Mờ mờng chài 10 nam tam tờm chi do, bi Bình sùm koh jriang tàm sươn tiêu gam tàm tơngai gơ ai sa bơh hìu bơnhă he dê tơn. Bi Bình dòn tàm bơta niam chi sơntìl ờng is uă rlau pơndrờm mờ ală sơntìl gam geh tăc tàm drà.

“Tŭ do, drà tờm tiêu sơntìl uă ngan, anih lơi cau kung tăc lơm, kwơmàng ngan là anih tờm lơh ờ loh làng. Blơi tờm sơn tìl gơlềng gơlàng den cau ờ lơh geh bơta niam, rê tam mìng di 3 tus 5 nhai halà 1 tus 2 nhai tơnơ̆ là rơ̆p chơ̆t jơh tơn”.

Tàm Plei Dư, sàh Ia Hrú, càr Gia Lai, hìu bơnhă mò Lê Trúc Minh Truyện neh geh tŭ geh sươn tiêu chơ̆t tài bơh tu kòp, den tàng neh geh tŭ tơngai jòng, mò ờ khin tam wơl. Tus nam do, giă tiêu gơguh mờr 140 rbô đong dùl kĭ, mò Truyện kờñ ngan tam tai 300 tờm, mơya gam ngòt anih tờm lơh gơlik sơntìl ờ hềt loh làng:

“Rwah sơntìl he pal rwah nền, pal tus sền swì ală anih, ală sươn tiêu tơl bơngă pin dờn bơta niam den he ai sơn tìl tàm hơ̆. Bañ blơi ală anih gơlềng gơlàng bu ba, he ờ gŏ chài gĭt ờ. Tŭ cau koh jriang tiêu tăc den ngan ngồn là khi pal đơs niam rao bờh”.

Nam 2026, jơh gùt càr Gia Lai geh 8 rbô 400 lồ tiêu, gar tiêu lơh geh rlau 20 rbô tấn. Bă ù tam tiêu bơh càr dê geh yal lài rơ̆p gơguh uă tài bơh uă cau lơh broă sa rề ơnàng sươn chi. Jăt jơnau kờñ bơh cau lơh broă sa dê, drà tăc blơi sơntìl tiêu kung rơ̆ ru ngan, bơh gơl jriang tiêu pa koh tus chi neh ờng tàm kơldung ù. Bơh anih kơlôi sơnơng, mpồl lơh sa kă bro tus anih lơh sa dềt rah rài, geh tŭ cau lơh broă sa ờ mìng lơh gơlik sơntìl, kung koh tăc sơntìl tiêu sơl. Anih tăc li la dong làng bol lơh broă sa geh tai săc rwah, mơya kung geh sùm lài uă rềs àr gơ aniai bè bơta niam chi sơntìl.

Ală rơwah bơh cau tam tiêu tàm càr Gia Lai dê pà gŏ làng bol ngai sơlơ sền gròi tus mờ bơta geh tiah lơh tờm mờ bơta niam sơntìl dê. Mơya, bơh broă kờñ git sơntìl geh jăt jơnau kờñ tus mờ broă jòi geh anih ai pin dờn, kung gam ală bơta pal geh bơto sồr mùl màl. Làng bol pal rơwah sơntìl bè lơi, pal kah tus bơta lơi lài mờ tŭ tam pa ha là tam wơl tiêu? Cau lơh ƀăo tàm jơnau đơs do neh geh dơ̆ lùp Thàk sìh ồng Nguyễn Quang Ngọc, Kwang Lam bồ Anih tờm kơlôi sơnơng mờ Bơtàu tơnguh tờm tiêu.

Ơ ồng, tŭ do tàm drà kă bro geh uă sơntìl tờm tiêu. Bè hơ̆, sơntìl lơi là gơdờp mờ ù tiah bal mờ bơta chài tam bơh làng bol lơh broă sa càr Gia Lai dê?

Ồng Nguyễn Quang Ngọc: “Tàm lơgar Việt Nam, sơntìl tiêu tờm ngan kung gam là Vĩnh Linh. Sơntìl tiêu Vĩnh Linh kơl jăp bè uă bơta cồng nha tơnhào, bơta niam, gơdờp niam mờ ală bơta tam tờm tiêu tàm lơgar Việt Nam dê. Dơ̆ bàr, geh ờ uă sơntìl neh geh dờp bè sơntìl tiêu Lộc Ninh, sơntìl tiêu Phú Quốc kung neh bơtàu tơnguh sơl; geh ờ uă tiah tam tàm càr Gia Lai kung neh tam ală sơntìl tiêu do mờ sơntìl Phú Quốc kung niam sơl. Mơya, bàr sơntìl Lộc Ninh mờ Phú Quốc geh dùl bơta kal ke uă ngan là: ờ geh jrang nàng lơh sơntìl. Den tàng, broă kờñ bơtàu tơnguh bàr sơntìl do là kal ke ngan. Bơdìh hơ̆ tai, tàm lơh sa làng bol dê kung geh tơrgùm tàm tiah lơi hơ̆ geh uă sơntìl krơi is. Geh ală sơntìl sền mờ măt niam, mơya ờ sền mờ măt niam là sơntìl niam. Den tàng, tŭ rơwah sơntìl ờ hềt geh dờp, ờ hềt geh lơh geh cơng tàng geh cồng nha, he bañ rơwah. Tài bè lơi añ đơs nàng ală cau in pal kah bè sơntìl? Sơntìl lòt jăt he tàm git nđờ jơ̆t nam. Jơh tơngai lơh sa di gơlan 10 nam, 15 nam, 20 nam, geh tŭ geh ală suơn tam tiêu kis tus 30 nam. Sơntìl là bơta tờm lài ngan nàng he cèng geh cồng nha”.

Tŭ blơi sơntìl ha là ờng is, làng bol gơtùi jòi sền nàng git bơta niam sơntìl mờ broă lơh lơi, ơ ồng?

Ồng Nguyễn Quang Ngọc: “Broă rơwah niam ngan là he rơwah ală anih lơh sơntìl geh pin dờn. Di gơlan là ală mpồl lơh sa dờng geh ală suơn ờng he neh mờng mờ git loh, jơnau yal loh làng. He gơtùi sền ală jơnau yal bè sơntìl, sền lài mờ sền nàng git ờ uă bè sơntìl hơ̆: rùp rài bè lơi. Geh tŭ, tus tàm suơn he gơtùi ngui điện thoại nàng kŭp rùp, sòl sền sơntìl hơ̆ di lah ờ bè jơnau cau neh yal dê. Dơ̆ bàr, gơwèt mờ tờm sơntìl, he gơtùi blơi 1, 2 tờm nàng sền rơyas. Di lah rơyas ờ gơtìp bơta lơi; di lah rơyas jù ồm gơtìp kòp, he gơtùi sền gŏ nha geh tơngŏ bè ồm rơyas dê sơl, croan nha, pàl ni sơna, hơ̆ là ală bơta tơngŏ di gơlan lơh gơrềng tus tơnơ̆ do bè virus lơh croan nha ha là ờ niam phơng. Gam dùl broă lơh tai là he gơtùi rơwah sơntìl bơh ală suơn he git, gơtùi dan yòng sơntìl, blơi sơntìl bơh ală suơn hơ̆ mờ ờng is. Tŭ do broă lơh sơntìl kung ƀuơn, mìng gơtùi lơh bè hơ̆, hơ̆ sồng he rơ̆p sền gròi geh sơntìl”.

Tềng đăp mờ bơta sơntìl geh tăc tàm gùt tiah bè tŭ do, pal lơh bè lơi nàng tơrmù rềs àr tus mờ làng bol lơh broă sa suơn sre, ơ ồng?

Ồng Nguyễn Quang Ngọc: “Gơwèt mờ broă atbồ sơntìl, kung kơ̆p kờñ lài ngan ală anih lơh broă atbồ dà lơgar tơrgùm lòt sền, jăt sền nàng ală mpồl lơh sơntìl geh tơl bơta niam, geh tơl bơta niam hơ̆ sồng ai sơntìl. Bañ lời làng bol blơi ală sơntìl tăc lềng làng tàm ală tiah, tŭ geh jơnau lơi ờ jòi geh cau nàng lùp sồr tơm hoàc huơr. Den tàng pal geh tơngu me loh làng mờ geh atbồ pah nam: lài ngan là atbồ sơntìl, dơ̆ bàr atbồ dia ai dà lơgar in, do là ală broă bè atbồ dà lơgar. Dơ̆ bàr, kơ̆p kờñ ală mpồl lơh sa kă bro pal tơnguh uă bơngă pin dờn bơh să tờm dê, tài phan tam jŏ tơngai ờ gơtùi ngai do mờ ngai hìng geh mờ đơs tàm uă nam tơn. Di lah lơh jăt ală kơnòl ờ geh bơngă pin dờn den lơh gơrềng ờ niam tus mờ bơngă pin dờn mpồl lơh sa kă bro, suơn ờng dê, tàm hơ̆ uă ngan là lơh gơrềng ờ niam uă ngan tus làng bol lơh broă sa suơn sre. Gơwèt mờ làng bol lơh broă sa suơn sre, tŭ do dunia ring, jơnau tơngit geh uă tàm internet, ală anih lơh broă kung uă ngan sơl, sàh geh jơdŭ lơh broă sauơn sre. Tŭ kờñ jòi sền nàng git bơta lơi, he sền tàm pang sră cih tàm internet, mờ tus ală anih lơh broă tàm sàh bè jơdŭ lơh broă sa suơn sre sàh, ală mpồl lơh broă kơlôi sơnơng nàng dong kờl làng bol lơh broă sa suơn sre in git jơnau git wă tờm, bơtàu tơnguh broă lơh sa suơn sre hìu nhă tờm”.

Bơh broă gàr geh sơntìl tus mờ broă bơyai lơh sa mờ tăc phan, pal bơ̆t bơtàu broă pơgồp bal bè lơi nàng cau tam tiêu iang nùs bơcri priă lơh jŏ jòng, ơ ồng?

Ồng Nguyễn Quang Ngọc: “Kờñ dùl gah lơh broă bơtàu tơnguh pal geh broă pơgồp bal đah mpồl lơh sa kă bro, cau jăk, làng bol lơh broă sa suơn sre mờ tàm hơ̆ uă ngan là broă pơgồp bal mờ gơnoar atbồ. Nàng lơh bơta lơi? Nàng làng bol pin dờn lơh sa, làng bol geh jơnau yal tơl mờ tàm hơ̆ uă ngan là broă tăc phan. Gơwèt mờ mpồl lơh broă bơta jăk chài, bol añ geh anih nàng bơto bơta chài. Gơwèt mờ mpồl lơh sa kă bro, geh phan tơl mờ kwơ màng là cèng phan bơh làng bol lơh broă sa suơn sre lơh gơs tăc tus lơgar bơdìh, atbồ geh măt kă bro tiêu Việt Nam tàm dunia. Tŭ hơ̆, di gơlan gơnoar atbồ rơ̆p atbồ ƀuơn rơlao tài tàm bơta wil pơdar sùm hơ̆ neh kơl jăp bloh”.

Ơi, dan ưn ngài ồng!