Bơh mùl màl tăc mờ lơgar ndai, ală drà kă bro kal ke bè Ñờk (Nhật Bản), Hàn Quốc, Mỹ ờ mìng sền gròi tus bơta ƀô bơkah kơphe dê lơm mờ gam gơ sồr bơta niam geh sùm đah ală gơnru phan, ală broă pơlam lơh gơlik loh làng mờ anih tờm lơh loh làng. Ală jơnau sồr do gơ tơlik broă pal bơsong ai gah kơphe Dăk Lăk in: kờñ tăc geh phan bơna geh priă jền uă, kờñ pal sơnđờm bơh broă tơngguh uă bơta niam tàm sươn tơn.

Tàm Dăk Lăk, bàr pe mpồl lơh sa kă bro gam rơcăng lài bơcri bơtàu tơngguh kơphe bơkah pơnrơ is, rề ơnàng drà kă bro mờ tàm tơrbŏ tơn mờ cau ngui sa ală lơgar. Ồng Lê Đình Tư, Kwang Lam bồ Kông ty Kong kơnòl nă să is Aeroco, pà gĭt:

“Bol he geh uă bơta ƀươn nàng bơtàu tơngguh Robusta Dăk Lăk đơs is mờ Việt Nam đơs bal. Tàm ală nam pa do, bol he neh geh ală khà jờng ală lơgar, dờp geh ală cồng nha niam ngan. Nam do kung pal lơh ngan uă rlau tai, nàng gơ̆p bơyô tàm lơgar mờ bơdìh lơgar in gĭt tus uă rlau”.

Nàng lơh geh jơnau sồr bơh ală drà kă bro kal ke dê, bơta kơphe ờ gơtùi mìng geh lơh nền tàm broă coh tơghiêt, lơh gơlik mờ pal geh sok sền jơh bơh tiah tam tơn. Broă săc rwah sơntìl, sền gàr sươn chi, pik tơnhàu plai dum, lơh gơlik dồ êt bơh chờm mờ ìs pơr di bơta chài ndrờm gơrềng tơn tus bơta ƀô bơkah, bơta niam mờ bơta kwơ kă bro phan bơh phan bơna dê.

Ồng Hoàng Danh Hữu, cau bơceh lơh măt kă bro Miss Êđê, mpồl lơh sa kă bro neh tăc kơphe tus ală lơgar:  Mỹ, Hàn Quốc, Singapore mờ Nga, đơs là kờñ pờ ơnàng drà kă bro, ală mpồl lơh broă tàm gah do kờñ pal wă loh jơnau sồr bơh năc blơi phan dê mờ pơgồp bal nàng lơh geh ală jơnau sồr hơ̆.

“Tŭ wă geh ală drà kă bro kờñ bơta lơi, bol hi rơ̆p yal ală jơnau sồr, jơnau sồr pal geh hơ̆ tus mờ ală cau lơh gơlik phan, tơrgùm ală mpồl mờ mpồl lơh sa kă bro tàm lơgar in, nàng bal mờ gơ̆p lơh gơlik gơs dùl mpồl lơh bal, dùl mpồl lơh broă, dong ală anih lơh sa sươn dờng ờ duh pal lòt is dồ nă să mờ ờ gam tai jơnau mìng lòt pơrlòng lơm mờ ờ geh drà tăc”.

Jăt ồng Nguyễn Tiến Dũng, Phó Kwang Lam bồ dờng Kông ty Kong kơnòl nă să is Tăc mờ blơi mờ lơgar ndai ngai 2 nhai 9 Dăk Lăk hòi lơyah là Simexco Dăk Lăk, mpồl lơh sa kă bro gam lơh bal mờ gĭt nđờ jơ̆t rbô hìu làng bol lơh broă sa Tây Nguyên nàng bơtàu tơngguh lơh gơlik kơphe jăt ală jơnau sồr kơnhăp jŏ. Nàng lơh gơlik phan bơna bơta niam uă, bơdìh mờ broă pơlam tam phan dipal, pal bơcri phan bơna bơ̆t bơtàu, ală anih ìs pơr mờ măy lơh gơlik phan tơnơ̆ tŭ tơnhàu. Ồng Nguyễn Tiến Dũng pà gĭt:

“Bol hi gam lơh bal mờ 50 rbô hìu làng bol lơh broă sa Tây Nguyên nàng lơh gơlik jăt ală jơnau sồr kơphe kơnhăp jŏ. Tài bơh kờñ lơh gơlik geh kơphe bơkah mờ niam den pal geh phan bơna bơ̆t bơtàu, pơn yơu bè ală anih ìs pơr, măy mŏk, phan ngui kờñ pal geh nàng lơh gơlik geh kơphe bơkah pơnrơ is kung bè kơphe niam uă. Tơngguh uă bơta kwơ gar kơphe rơ̆p dong bơtàu tơngguh broă lơh broă sa ai cau lơh broă sa in uă rlau”.

Tŭ cau lơh broă sa lơh sa di broă pơlam, mpồl lơh sa kă bro rơcăng lài lơh bal mờ drà kă bro geh tàm tơrbŏ bơh bồ kàl tơn, kơphe rơ̆p geh tai tŭ niam tơngguh uă bơta kwơ. Bơtàu tơngguh kơnhăp jŏ tài bè hơ̆ ờ di là jơnau sồr is bơh mpồl lơh sa kă bro tăc mờ lơgar ndai dê mờ kờñ pal sơnđờm bơh tơl nơm sươn kơphe, nàng bơta niam gơgơs bơnàng jă tơngguh uă priă lơh geh ai cau tam in mờ pràn tàm pơrlòng bơh kơphê Việt Nam dê in.

Tam gơl trồ tiah gùt plai ù bal mờ ală jơnau sồr pa bơh drà kă bro ală lơgar dê gam ai geh uă bơta lòng tus mờ gah lơh kơphe lơgar Việt Nam dê, mờ pờ geh gùng dà broă pal lơh: lơh sa tơlir, tơrmù nhơm ƀơ̆ carbon nàng bơtàu tơnguh kơl jăp. Lơh bè lơi nàng geh sùm cồng nha, niam suơn tam phan, mờ tềm pềr priă tă blơi phơng mờ pơgồp bal tàm broă sền gàr tiah kis? Tơnơ̆ do, he iăt bal ală jơnau tam pà mờ bơto sồr bơh Thạc sĩ Đỗ Văn Chung, kwang bàng lơh broă tàm Anih kơlôi sơnơng Jăk chài Lơh sa suơn sre Brê bơnơm Tây Nguyên (WASI), bè ală gùng dà broă tam kơphe gơdờp, geh cồng nha.

Ơ ồng, tŭ do, gùng dà broă lơh kơphe tơrmù nhơm ƀơ̆ carbon gam gơs jơnau kờñ jal mhar bơh drà kă bro dunia dê. Dan ồng pà git, broă làng bol lơh broă sa suơn sre ngui tềm pềr phơng hoá học cèng wơl bơta kwơ bè lơi gơwèt mờ gah lơh kơphe lơgar Việt Nam dê?

Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: “Tŭ do, he gam lơh kơphe tơrmù tơlik nhơm ƀơ̆ carbon, tơnơ̆ do rơ̆p wèt tus zero carbon. Gùng dà broă lơh bơh ală hìu tăc mờ lơgar bơdìh dê, blơi kơphe, ală hìu coh, bŏ là bè hơ̆. Làng bol pal kah, mìng tềm pềr phơng sih neh là pơgồp bal uă ngan tus mờ jơnau kờñ tơrmù tơlik nhơm ƀơ̆ carbon tàm lơgar Việt Nam dê, tàm hơ̆ uă ngan là gah lơh kơphe.

Tài, jăt uă jơnau kơlôi sơnơng dê, nàng lơh geh 1 tấn phơng NPK, 1 tấn phơng ha là ală bơta phơng ndai, neh tơlik tàm tiah kis 2, 3 tấn nhơm ƀơ̆ carbon. Dơ̆ bàr, làng bol mìng tềm pềr 10% phơng sih, sih phơng di pal, kung neh pơgồp bal tơrmù 10% khà phơng sih geh ngui mờ tơmù nhơm ƀơ̆ carbon bơh bơta jơnkah, gơpar, roh rui phơng sih, bal mờ ală bơta ndai tai”.

Ơ ồng, tŭ do, trồ tiah gơtìp prang mìu ni sơna mờ broă kơphe lì bơkào dơ̆ lĕ tàm suơn ờ hoan gơlik geh ngan. Broă tơrmù khà phơng hoá học den làng bol lơh broă sa suơn sre pal pơgồp bal khà NPK bè lơi tàm tơl tŭ sơnka sền gàr suơn kơphe in?

Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: “Nàng plai dum dơ̆ lĕ bal 100% tàm dùl dơ̆ pic den ờ hoan geh ngan. Lơh bè lơi kung geh dùl dơ̆ ờ uă plai dum lài, tơnơ̆ mờ hơ̆ hơ̆ sồng tus dơ̆ dum dơ̆ lĕ bal tơn.

Bè phơng, ală bơta tơngŏ NPK bồ kàl mìu, tàm gùl kàl mìu, lồi kàl mìu ha là kàl prang neh geh ală cau jăk chài mờ ală công ty lơh phơng kơlôi sơnơng. Khà phơng geh lơh gơdờp bal tus mờ tơl tŭ dê. Bè bồ kàl mìu, bơta kờñ gơguh dong kờl plai dờng mhar, lik uă ntê prăp gàr lài den tàng khà đạm geh ai uă. Gơtùi ngui bơta tơngŏ 20-10-10 ha là 16-16-8, hơ̆ là đạm mờ lân uă, kali ờ uă, mơya tŭ lơi kung geh kali.

Bơta là he sih phơng jăt tơl tŭ. Tŭ plai gam tàm tơngai kờñ să gar, geh uă ngan, hơ̆ là rơlao 50% khà plai tàm suơn kơphe, he sih di tŭ. Ală plai gam dum kung geh dờp khà kali uă sơl tàm bơta tơngŏ sih phơng tàm tŭ kờñ să gar. Khà kali do tơl nàng dong kờl plai kơphe tam gơl, dum mờ lơh să gar, den tàng làng bol bañ kơlôi rơcang.

Broă sơnka sền gàr, sih phơng jăt bơta chài, di tŭ sơn đờm să gar, tŭ hơ̆ đạm tơrmù rơhời mờ kali tơnguh rơhời, rơ̆p dong kờl ndrờm bal đah phơng ai plai dờng, plai dềt mờ jơh ală plai gam dum”.

Ơi, tềng đăp mờ bơta gơrềng bơh tam gơl nhơm trồ tiah, trồ tiah ngai sơlơ ờ niam, Anih lơh broă Kơlôi sơnơng Jăk chài Lơh sa suơn sre Brê bơnơm Tây Nguyên neh ai geh jơnau bơto sồr bè lơi bè broă sih phơng ai suơn kơphe in, ơ ồng?

Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: “Ơ làng bol, broă sih phơng bơh Anih lơh broă Kơlôi sơnơng bơta jăk chài lơh sa suơn sre Brê bơnơm Tây Nguyên dê gơwèt mờ tờm kơphe geh 4 dơ̆ sih, tàm hơ̆ geh dùl dơ̆ kàl prang mờ 3 dơ̆ tàm kàl mìu. Do là broă lơh geh ngui uă tus mờ làng bol tam mờ sơnka sền gàr kơphe dê.

Mơya, tàm tơngai tŭ do, tềng đăp mờ ală tam gơl trồ tiah, bơh ờ uă broă lơh geh kơlôi sơnơng, cau jăk chài pơlam tam pà ờ uă khà phơng sih. Ala mờ broă sih 4 dơ̆ tàm nam, gơtùi tam pà gơs 6 dơ̆, 7 dơ̆, geh tŭ 8 dơ̆ tơn.

Broă tam pà ờ uă phơng do geh kwơ. Lài ngan, tơrmù roh rui phơng tài mìu, gơpar mờ ờ uă bơta ndai. tài tờm kơphe ờ gơtùi sa jơh khà phơng uă mìng tàm 1 dơ̆ sih. tam pà ờ uă khà phơng sih rơ̆p tơrmù bơta roh rui hơ̆ bơh phơng dê.

Dơ̆ bàr, ala mờ broă lời 2 nhai hơ̆ sồng tờm kơphe geh bơtơl phơng, he tam pà gơs ờ uă khà phơng nàng mìng tàm pơgăp 1 nhai den he sih dơ̆ pơn jăt tai. Tơngai bơh bàr dơ̆ sih geh tơrmù mờr nggùl. Kơnờm mờ hơ̆, phơng sùm geh tơl ai tờm kơphe in, dong kờl rơyas, nha mờ plai bơtàu tơnguh mhar, geh ai phơng sùm.

Broă sih phơng bè do kung dong kờl tơrmù tu kòp lơh aniai tàm kàl mìu, tàm hơ̆ uă ngan là Fusarium, bơsềt ồm mờ bơsềt phồng lơh aniai tàm tờm kơphe”.

Ơi, dan ưn ngài Thạc sĩ Đỗ Văn Chung bè ală jơnau pa yal do!