Tàm sàh Ia Ly, càr Gia Lai, bi Phan Xuân Dương là cau lơh broă sa jak. Bi pà gĭt, gơwèt mờ broă tam kơphê, phơng sih, sơnơm sền gàr phan tam mờ dà tuh là ală bơnah priă tă lơh pal kờp mờ rơ̆p tơrmù ƀà geh dilah ngui 3 di: Di bơta phan ngui, di tŭ tơngai, di jơnau kờñ bơh phan tam dê; bơdìh hơ̆, gơtùi ngui phan bơna tàm dùl bă tiah nàng ala ai phơng sih in, phan ngui lơh broă sa pal blơi. Jat gùng lòt do, hìu bơnhă bi Dương ngui prìt sồ siă sơrbì bơh ală suơn dờng tam prìt, phan sơrbì bơh ka dê nàng jơm bal mờ sồ siă vi siñ, lơh geh phơng hữu kơ sơng ka sền gàr ai suơn kơphê in. Ala tài gơ jat bal jơh lơm tàm ală phan ngui blơi bơh đah bơdìh, bi ngui jơh sồ siă phan lơh geh bơh broă lơh sa suơn sre nàng bơtơl bơta pràn ai ù in, pơgồp bơnah tơrmù ƀà priă bơcri lơh. Cồng nha ƀuơn sền gŏ ngan, lài ngan là bơnah priă tă ai phơng sih in, phơng sih nàng sơng ka sền gàr phan tam in neh gơmù uă ngan.

“Lài do añ ƀồm dùl thùng phi, ai dùl thùng phi là jơh pơgăp 200 rơbô đông. Den tŭ do añ lơh phơng men vi siñ rao den añ mìng jơh tàm pơgăp 60 rơbô đông lơm. Geh cồng nha ngan, pràn gơs niam ngan, gàr niam ai tiah ơm kis in”.

Gơwèt mờ cau lơh broă sa Nguyễn Trung Đoàn, ơm tàm sàh Kon Gang, càr Gia Lai, ù kờñ geh hữu kơ, kờñ geh ală phan kis tàm ù mờ vi siñ li la uă. Ù ờ gŏ niam tŭ sih phơng hoá học ờ. Tam gơl bơhiàn lơh sa bơh sơng ka sền gàr tờm chi tus sơng ka sền gàr ù kờñ pal geh tŭ tơngai, mơya tŭ gĭt wă loh gơnoar bơh ù dê gơwèt mờ suơn chi, cau tam kơphê rơ̆p rcang lài rlau tàm broă tơrmù ală bơnah priă bơcri ờ duh pal geh:

“Lài do den ngui phơng hoá họk uă ngan, mơya ală nam pa do mìng is mờ sơnơm tu hìu añ ờ gŏ ngui tai, tŭ do tam gơl hìu añ ngui uă phơng hữu kơ ”.

Nàng gar kơphê in niam, kờñ geh bơta ring bal bơh broă tam phan, sơng ka sền gàr phan tam, tơnhào phan tus lơh gơlik. Bơh ală suơn chi lơh jat gùng dà sàng goh gam hời rơ hời geh ală mpồl lơh broă bal broă lơh sa suơn sre tàm ù tiah do dê tàm tơrbŏ bal mờ lơh gơrề uă. Bal mờ hơ̆, ală mpồl lơh broă bal sền gròi tàm tơrbŏ bal broă lơh lơh gơlik phan, tơnguh uă bơta niam bơkah phan bơna dê mờ jòi drà tăc bro kơ̆ kơl jăp, pơgồp bơnah tơnguh uă bơta niam bơkah mờ bơta kwơ gar kơphê dê. Ồng Phạm Văn Kha, Chủ tịch Mpồl duh broă Atbồ Mpồl lơh broă bal Broă lơh sa suơn sre Tam Điệp Xanh, sàh Kon Gang, càr Gia Lai pà gĭt:

 "Ală cau tàm mpồl bơh oh mi mpồl lơh broă bal dê dùl nam là 4 dơ̆ lòt bơsram mờ bơto pơlam làng bol, oh mi tàm mpồl lơh broă bal in là bơtàu tơnguh tờm kơphê jat gùng dà kơnhăp kơ̆ là pal ròng ù. Bè hơ̆ mờ sơng ka sền gàr tờm chi bè lơi pal ờ gŏ ngui ală bơta sơnơm hoá họk kơryan ờ ai ngui lơm mờ mìng ngui phơng vi siñ lơh broă lơh ròng ù bè lơi gơ pal geh khà phan kis tàm ù pal gàr niam nàng ai tờm chi mờ ù in pràn”.

Tŭ ù geh sơng ka sền gàr di broă, tờm kơphê geh ală bơta dờng gơs niam sùm rlau, ai cau lơh broă sa den geh tai tŭ tơngai niam tơrmù priă tă lơh, tơnguh bơta niam bơkah phan bơna dê mờ lơh geh niam rlau tai ală jơnau sồr ngai sơlơ uă bơh drà kă bro dê. Do kung là gùng lòt nàng gah kơphê Gia Lai in bơtàu tơnguh jat gùng dà jrô, tơnguh uă bơta kwơ.

Ơ làng bol mờ ală bơyô! Tơrmù priă tă mơya ờ tơrmù bơta niam, hơ̆ mùl màl là bơta tờm nàng dong kờl cau tam kơphe ntào kơ̆ tềng đăp mờ ală tam gơl bơh drà kă bro bal mờ trồ tiah dê. Bè hơ̆, bơta lơi là bơta tờm mờ làng bol gơtùi lơh wơl di pal? Phan tuh dà tềm pềr ha là broă lơh ndrờm bal wơl khà phơng sih rơ̆p cèng geh cồng uă rơlao lah ờ? Tơnơ̆ do, jà làng bol mờ ală bơyô iăt bal dơ̆ boh bơr bơh cau lơh broă lơh broă tàm gah do dê mờ ồng Võ Văn Kế, Kwang bàng Jăk chài Anih tờm Dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre càr Gia Lai nàng jòi geh ală gùng dà bơta chài uă ngan!

Ơ ồng, tàm broă lơh kơphe tàm càr Gia Lai tŭ do, den ală khà priă tă lơi làng bol lơh broă sa gơtùi tơrmù mờ kung gam geh cồng nha mờ bơta niam suơn kơphe dê, ơ ồng?

Ồng Võ Văn Kế: “Tàm broă lơh kơphe, bơta bơcri priă bè phơng sih, phan lơh broă ală bơta den tŭ do, tềng đăp mờ tam gơl bơh trồ tiah, rơ̆p gơguh bè priă tă dà tuh. Làng bol lơh broă sa mờng lơh jăt bơhiàn ờs mờng, hơ̆ là khà dà tuh pal uă, lơh hoàc huơr khà dà uă ngan. tàm broă tam gơl trồ tiah bè do, den kàl prang bơh nhai 3 tus nhai 5 prang uă ngan, priă ồs đèng gơguh, priă tơngai lơh broă gơguh, den tàng lơh gơrềng tus mờ priă geh, broă kờp sền priă geh tơnơ̆ do bơh hìu nhă dê. Bol añ lơh ală broă lơh dong kờl làng bol tơrmù geh phơng sih do, priă tă bè dà tuh do. Mpồl lơh broă dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre neh lơh uă ngan broă lơh nàng tơrmù priă tă tuh dà, khà dơ̆ tuh dà, khà dà tuh. Bè bơh lài làng bol lơh broă sa tuh dà lìu pơgăp bơh 400 tus 450 lít tàm dùl bơto kơphe den tŭ do bol añ tơrmù wơl bơh ding tuh dà tềm pềr, bơto sồr làng bol den tàm bơh 200 tus 250 lít dà. Gơtùi lơh geh ală tơngai nàng làng bol in tuh dà, đah bàr dơ̆ tuh dà gơtùi jŏ mờ kung gam gàr tơl bơta hòn gơs bơh tờm kơphe dê sơl”.

Ơi, ơ ồng, gơwèt mờ broă ngui phơng sih den làng bol pal ngui ală gùng dà broă lơh lơi nàng tềm pềr priă tă, pleh mờ hoàc huơr mờ kung gam di pal mờ jơnau kờñ geh tơl phơng tàm tờm kơphe in?

Ồng Võ Văn Kế: “Gơwèt mờ phơng sih, bol añ bơto sồr làng bol lài ngan là sih jăt jơnau kờñ phơng bơh phan tam dê jăt tơl tơngai, gơtùi tơrmù khà phơng sih tàm tơl tŭ krơi is. Dơ̆ bàr tai là bơto sồr ngui khà phơng hữu cơ nàng lơh geh bơta mƀùr ù mờ gàr ram, mƀùr ù, gàr ram tàm kàl prang, tàm tơngai tam gơl trồ tiah bè do. Dong kờl phan kis tàm ù geh gơlòt bal, kung gam gàr ai phan tam in. Dơ̆ pe tai là sền gròi bè bơta niam phan geh lơh, tơnơ̆ do gơrềng uă ngan tus mờ broă jòi gŏ tiah tam nàng gàr niam cau ngui sa in. Bol añ kung gam lơh ală broă lơh, tàm đah hơ̆ tai là ală broă lơh kơphe den tơnơ̆ mờ tŭ kờp sền priă tă wơl den tơnguh cồng nha ai làng bol in pơn drờm mờ bè ờs bơh 30 tus 40%, hơ̆ là jơnau bè ờs mờ tơrmù priă tă uă ngan”.

Ơ ồng, di bè hơ̆ tàm broă dà tuh den geh ală gùng dà broă lơh lơi nàng dong kờl làng bol lơh broă sa tuh dà tềm pềr, ồs đèng mờ jờu kung bè tơngai lơh broă, tàm hơ̆ uă ngan là tàm kàl prang mờ kung gam gàr niam bơta hòn gơs bơh tờm kơphe dê sơl?

Ồng Võ Văn Kế: “Gơwèt mờ dà tàm kàl prang den tŭ do kung là broă kal ke ngan sơl. Geh ờ uă làng bol lơh broă sa rơcang lài bè dà nàng tuh, mơya bol añ kung gam bơto sồr bè tuh dà tềm pềr, tềm pềr bơh phan tuh dà ntờc ha là tuh mờ bék, bañ tuh tơn bè lài do tai. Bol añ kờñ lơh geh wơl ñhơ̆t, pleh mờ roh rui dà tàm kàl prang mờ pleh mờ dà cò pơrdô ù tàm kàl mìu. Mùl màl broă lơh do bol añ neh lơh uă dơ̆ tơrlòng lài nàng geh cồng nha tus tŭ do. Mờ dùl bơta tai là gơwèt mờ lơh geh ñhơ̆t hòn là lơh tơnjŏ dơ̆ tuh dà. Bè di lah ờ geh ñhơ̆t tàm suơn, ù tiah rañ den tàm kàl prang tàm 20 ngai là pal tuh dà tai dùl dơ̆, mơya tŭ lời ñhơ̆t hòn, bol añ neh tơrlòng lơh den gơtùi tơnjŏ rơlao bơh 35 tus 40 ngai đah bàr dơ̆ tuh dà. Hơ̆ là dùl broa lơh nàng tơrmù mờ tềm pềr ai làng bol lơh broă sa in bè khà dơ̆ tuh mờ phan tam kung gam hòn gơs niam, bơtàu tơnguh bè ờs tàm tơngai kàl prang”.

Ơ ồng, tŭ cau tam kơphe kờñ geh bơto pơlam bơta chài, kờñ geh ngui mờ ală broă dong kờl bơto pơlam broă lơh sa sươn sre ha là tus bal mờ ală broă dong kờl, den gơtùi lùp mờ anih tờm lơh broă mờ broă lơh lơi?

Ồng Võ Văn Kế: “Tŭ tơmŭt bal gơnoar atbồ 2 kấp den tŭ do ală sàh ndrờm neh geh Mpồl dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre mpồl bơtiàn. Gam gơwèt mờ Anih tờm Dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre càr bol añ dê là pah nam geh lơh mờ lơh uă broă lơh demo tàm ală sàh, pơgồp bal bơh Anih tờm dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre càr mờ Anih dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre mpồl bơtiàn mờ Anih dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre tàm ală ƀòn, hơ̆ là broă tơrbŏ bal mpồl lơh broă bơh bol añ dê lơh niam ngan, làng bol lơh broă sa di nùs ngan. Pah nam bol añ bơyai lơh pờ git nđờ rơhiang ơdŭ bè tam gơl bơta jăk chài mờ geh bal ală ơdŭ tàm sàh lơi kờñ, anih tờm bol añ kung tus tàm ală sàh nàng bơto bơta chài ai làng bol lơh broă sa in, tŭ làng bol lơh broă sa kờñ mờ tàm gơnoar atbồ ƀòn lơgar di lah kờñ”.

Ơi, dan ưn ngài ồng!