Sa tềp bơhiàn dà lơgar bơh jơi bơtiàn Việt Nam kung ndrờm bal mờ tŭ tơngai kòn cau Jrai tàm Tây Nguyên tàm kàl “sa nam bam nhai” tơnơ̆ tŭ neh tơnhào jơh phan tam geh cồng nha. Làng bol sùm bơyai lơh ală bơhiàn dờng màng bè Dơ̆ lơh Yàng ưn ngài (Lih), Dơ̆ lơh Yàng mut ơm hìu pa, Dơ̆ lơh Yàng sa bơthi... Ală bơhiàn lơh Yàng do bơh kòn cau Jrai dê kung ndrờm bè dơ̆ lơh Yàng ưn ngài mè bèp, lơh Yàng duh khoai mò pàng, halà bơhiàn lơh niam wơl bơtô ƀồc mò pàng bơh cau Việt Nam dê. Kra ƀòn ồng Ksor Chuel ơm tàm ƀòn Rưng Ama Nhiu, sàh Ia Rbol, càr Gia Lai pà gĭt: do là bơhiàn niam chài ờs mờng bơh yau tơngŏ nùs nhơm ưn ngài mè mờ Yàng, ồng mò, mò pàng pah dơ̆ kwơ màng. Wă rò sơnam pa, kra ƀòn ồng Ksor Chuel geh jơnau kơ̆p kờñ pơyoa bè do:“Nam tus, añ dan pơyoa jơnau gờm chờ niam bơnĕ ngan rlau jơh tus mờ jơh gùt làng bol tàm ală ƀòn lơgar, bơh cau kra tus rơnàng kơnòm să, sùm pràn kơl dang, lơngăp lơngai mờ tam klăc bal. Kơ̆p kờñ là bơta gĭt wă bơh làng bol he dê ngai sơlơ geh tơnguh uă, wă wờng loh rlau tai gùng dà broă lơh bơh Đảng, adat boh lam Dà lơgar dê; pơn jat tai pin dờn, lơh jat niam jơnau sồr, atbồ bơh gơnoar atbồ tiah do dê. Bơh hơ̆, bal mờ gơ̆p bơt bơtàu rài kis ngai sơlơ kơ̆ kơl jăp, bơtàu tơnguh mờ hìu bơnhă ngai sơlơ hờm ram, gơboh gơbài”.

 Bơh ƀòn Prao, sàh Mdrăk, càr Dăk Lăk, kra ƀòn ồng Y Kŭt Niê (sùm hòi là ồng Nang dê), pơyoa jơnau gờm chờ sơnam pa tus mờ làng bol ală ƀòn lơgar, kơ̆p kờñ dùl nam pa tam klăc bal, lơngăp lơngai mờ hờm ram:“Di dơ̆ nam pa, gờm chờ làng bol lơh sa ƀuơn ngan, sền gàr pràn kơl dang să jan ai hìu bơnhă in, bơto bơtê oh kòn kòn sau gơ gơs cau niam. Kơ̆p kờñ làng bol tàm ală ƀòn lơgar tam klăc bal, ờ gŏ di tam cah is đah ală jơi bơtiàn oh mi. Tơl nă cau sùm kah dà kơl hề, bơta sền gròi, ròng siam ồng mò, mè bèp dê. Gờm chờ ală làng bol dùl nam pa geh uă ngan pràn kơl dang să jan, lơngăp lơngai mờ gơboh gơbài”.

Sơnam pa rê tàm tiah kơh bơnơm Măng Đen cèng bal bơta chờ hờp geh kàl tơnhào phan tam, tăc geh giă. Tàm ƀòn lòt nhơl Mpồl bơtiàn Kon Pring, sàh Măng Đen (càr Quảng Ngãi), bal mờ lơh broă sa suơn sre, làng bol kòn cau Sơdàng gam lơh lòt nhơl mpồl bơtiàn, sền gàr ngui niam bơhiàn niam chài is bơhiàn ờs mờng bơh yau  mờ geh tai priă lơh geh niam tai. Ală mpồl dròng cing, tam ya xoang gam lơh gơrề uă bơta kwơ niam chài kòn cau Sơdàng dê tus mờ uă ngan năc lòt nhơl, mờ sơlơ tam klăc bal mpồl bơtiàn thôn, ƀòn. Kra ƀòn ồng A Thơm, ơm tàm ƀòn Kon Pring, pơyoa jơnau:“Nam pa tus, añ kơ̆p kờñ làng bol sùm pràn kơl dang. Oh kòn tơl hìu bơnhă pal lơh ngan tus bơsram tàm hìu bơsram, ơdŭ bơsram. Ơruh pơnu ùr klau pal tơrgùm tàp pràn să jan. Añ kơ̆p kờñ ală oh, ală sau sùm tơryang tơryồng bơsram tàp dròng cing mồng, tam ya xoang, tài bơh do là phan sa nùs nhơm bơh làng bol jơi bơtiàn dê, ngui niam bơhiàn niam chài is ờs mờng bơh yau, lơh geh bơta tam klăc bal tàm mpồl bơtiàn. Bơh cau kra tus oh kòn kòn sau pal sùm đềt mềr, jơm glòm, kờñ gơboh bal mờ gơ̆p. Nam pa tus, gờm chờ làng bol lơh kòi geh tơnhào uă, lơh gơlik geh uă phan bơna, sơng ka sền gàr tờm bùm blàng, tờm kơphê nàng lơh geh cồng nha uă, dùl nùs bal bơt bơtàu muh mat ƀòn lơgar bơtàu tơnguh lòt guh rlau tai”.

 Sơnam pa nam Ơseh rê tus cèng jat bal bơta chờ hờp bơtòm tơrgùm bal, ram mhŭ tiah tơl nơm hìu; tơl ƀòn lơgar hô hơng săp ntas cing mồng, gùng tam ya xoang ờs mờng bơh yau. Tàm bơta niam ngan sơnam pa dê, nùs nhơm cau dê sơlơ brơn brài, pin dờn mờ kơ̆p kơnờm tàm ală tam gơl niam ngan tàm sơnam pa. Dơ̆ do, tus lùp còp, gờm chờ sa tềp, tơl hìu bơnhă, kra ƀòn ồng Yom, ơm tàm ƀòn Stơr, sàh Tơ Tung, càr Gia Lai, nting tơngkah làng bol bè do:“Sơnam yau jơh, Sa tềp tus rao! Làng bol ƀòn lơgar pal tam klăc bal ờ gŏ di tam cah is ờ, tam klăc bal đah ală ƀòn lơgar, tàm klăc bal đah ală jơi bơtiàn oh mi. Ngai sa tềp den bơyai lơh chờ ngan, geh cing mồng, tam ya xoang tàm hìu rông, pơyoa bal mờ gơ̆p jơnau gờm chờ niam bơnĕ, pràn kơl dang, chờ hờp chờ hờñ... Ƀòn lơgar tŭ do geh Đảng, Dà lơgar sền gròi bơt bơtàu niam bơnĕ, neh tơn jơh hìu ja ñhăt dà mìu, tàm ƀòn ndrờm là hìu sơmang lơm. Làng bol pal tàm sơm bat tê bal, dùl nùs bal bơt bơtàu nùs nhơm tam klăc bal, lơh geh nùs nhơm chờ hờp chờ hờn wă rò sơnam pa”.

Tàm bơta niam bơnĕ sơnam pa dê gam gơ rề uă tàm jơh ală ƀòn lơgar càr Lâm Đồng, làng bol kòn cau K’Ho, M’nông wă rò dùl dơ̆ sa tềp bơhiàn dà lơgar ram mhŭ mờ bơta pin dờn bè dùl nam pa wil tơl rlau tai. Hìu bơnhă bi Ka Să K’ Hà (kòn cau K’Ho), ơm tàm sàh Dam Rông 4, càr Lâm Đồng, lơh kơphê, lơh kòi mờ tam tờm zơu ròng tu. Bi pà gĭt, priă lơh geh geh sùm bơh ală dơ̆ ròng tu neh dong hìu bơnhă bi rcang phan ngui tàm rài kis mờ geh tai tai priă jền tềm pềr. Bè jơnau kơ̆p kờñ ai nam pa in, bi K’ Hà brơn brài pà gĭt: "Nam pa, oh kờp dŭ blơi tai phan ngui tàm hìu bơnhă. Is ồn, oh kờñ blơi dul nơm phan lời kir sơnrai ai mè in nàng ưn ngài mè neh sùm lòt bal, dong kờl ùr bơklau oh ròng tu sùm dùl nam do. Kơnờm broă do, oh gam gơtùi blơi phan tơm priă pah nhai uă phan ngui kờñ pal geh, tam gơl niam rài kis hìu bơnhă  he dê”.

Sàh Quảng Tín, càr Lâm Đồng geh rlau 9 rơbô hìu bơnhă, tàm hơ̆ geh rlau 1 bơnah 3 khà kờp làng bol là làng bol jơi bơtiàn dồ ết nă cau. Kơnờm lơh jat broă lơh tàm bơrlŭ bal uă bơta pràn bơcri priă bơh Dà lơgar dê, bal mờ bơta lơh ngan bơh làng bol, khà hìu bơnhă rƀah tàm sàh tŭ do mìng gam hơđơm 2%. Ồng Điểu Minh (kòn cau M’nông) ơm tàm ƀòn Bu Srê, sàh Quảng Tín, brơn brài pà gĭt:“Rài kis bơh làng bol dê tŭ do neh geh uă tam gơl jat rài kis pa, tơngai pa. Sa tềp bơhiàn dà lơgar bơh jơi bơtiàn Việt Nam là dơ̆ nàng oh kòn kòn sau tàm hìu bơnhă sùm bơtòm tơrgùm, tơrgùm bal, ală cau lòt lơh broă sa ngài, lòt bơsram ngài ndrờm rê wơl bơtòm tơrgùm bal mờ hìu bơnhă, mờ ƀòn lơgar. Nam do, tàm nùs nhơm brơn brài tềng đăp cồng nha bơh Pơrjum dờng Đảng mờ ală tam gơl niam ngan bơh Dà lơgar dê, làng bol bòl añ wă rò dùl dơ̆ sa tềp, dùl sơnam pa chờ hờp ngan mờ ram mhŭ”.

Tàm nùs nhơm brơn brài wă rò sa tềp bơhiàn yau bơh jơi bơtiàn, kra ƀòn ồng Y Plăng Niê (sùm hòi là ồng Đă dê), ơm tàm ƀòn Krum, sàh Čư Bao, càr Dăk Lăk pà gĭt, nam pa do làng bol kòn cau Rơđê tàm ală ƀòn lơgar geh uă bơta chờ hờp tŭ rài kis ngai sơlơ kơ̆ kơl jap, làng bol sơlơ đềt mềr bal, tam klăc bal bơt bơtàu ƀòn lơgar. Kra ƀòn ồng Y Plăng Niê pà gĭt: “Tàm nam pa do geh uă ngan bơta chờ hờp. Dà lơgar mblàng yal, hòi jà bol he sền gàr mờ ngui niam bơhiàn niam chài is jơi bơtiàn. Làng bol tàm ală ƀòn lơgar ndrờm chờ hờp tài bơh phan lơh geh bơh broă lơh sa suơn sre geh giă. Cau lơh broă sa bol añ khin cha bơcri priă blơi phơng sih, phan bơna ai phan tam in. Añ kơ̆p kờñ Dà lơgar pơn jat tai sền gròi nàng kao su, kơphê, tiêu geh giă, dong làng bol ngai sơlơ geh rài kis hờm ram mờ bơtàu tơnguh”.

Tàm sàh Ia Băng, càr Gia Lai, làng bol kòn cau Bahnar, Jrai gam wă rò sa tềp tàm bơta chờ hờp ram mhŭ mờ bơta sền gròi niam ngan bơh gơnoar atbồ tiah do dê bal mờ ală mpồl lơh broă mpồl bơtiàn dê. Ồng Hmưch, Củ tịc Anih duh broă Mặt trận Dà lơgar sàh Ia Băng, pà gĭt, ală bơnah phan pà geh kwơ geh jàu tus tàm tê tơl hìu bơnhă làng bol in, dong cau rƀah, cau geh rài kis kal ke geh tai bơta chờ hờp wă rò sa tềp bơhiàn dà lơgar:“Tàm ù tiah sàh Ia Băng tơnơ̆ tŭ tơmŭt bal geh rlau 90% là làng bol jơi bơtiàn dồ ết nă cau, uă ngan là kòn cau Bahnar mờ Jrai. Tàm hơ̆ geh uă làng bol rài kis gam uă kal ke, suơ̆u siar neh geh Đảng Dà lơgar sền gàr dong kờl  priă jền, phan pà nàng sa tềp. Dà lơgar sùm sền gròi ngan tus rài kis làng bol ală jơi bơtiàn kòn cai Bahnar, Jrai tàm ù tiah sàh Ia Băng dê”.

Tàm sàh Nâm Nung, càr Lâm Đồng, priă lơh geh kờp bal tơl nă cau pa do lơh geh rlau 64 tơlak đong, 177 hìu bơnhă lik bơh hìu bơnhă rƀah. Bal mờ ală broă lơh dong kờl bơcri priă bơh Dà lơgar dê, làng bol ală jơi bơtiàn gam lơh ngan brồ guh. Mò H’Blim (kòn cau M’nông) ơm tàm ƀòn Ja Rah, sàh Nâm Nung brơn brài pà gĭt: “Nam do chờ hờp, brơn brài ngan, phan tam geh tơnhào mờ tăc geh giă; kơphê, kao su kung lơh geh cồng nha uă añ chờ hờp ngan. Tàm nam 2026 do añ kơ̆p kờñ geh tơnhào uă rlau mờ nam yau, nàng rài kis geh hờm ram, gơ boh gơbài bơtàu tơnguh uă rlau tai pơndrờm mờ nam 2025”.

Kung tàm càr Lâm Đồng, tàm nam pa do, làng bol ală jơi bơtiàn tàm sơnah ƀòn Bắc Gia Nghĩa neh tă pơgồp rlau 600 tơlak đong nàng lơh ală gơl gùng lòt rê ƀòn lơgar. Ală mpồl, mpồl cau kung neh hòi jà rlau 1 tơmàn 600 tơlak đong nàng dong kờl hìu bơnhă rƀah mờ ală hìu bơnhă geh rài kis kal ke. Tàm dơ̆ Sa tềp bơhiàn dà lơgar nam Ơseh 2026, tàm Gia Nghĩa geh bơyai lơh geh uă broă lơh niam chài duh hồl, bè: Dơ̆ tàm pơrlòng plung, Dơ̆ chờ nam pa Liêng Nung, Drà bơkào nam pa... lơh geh nùs nhơm chờ hờp brơn brài. Yal jơnau sa tềp tàm ƀòn, mò H’Rốt ơm tàm sơnah ƀòn Bắc Gia Nghĩa pà gĭt:“Tơnơ̆ tŭ tơn jơh dùl nam den tơl nă cau tàm ƀòn bơyai lơh tìp mat, wă rò dùl sơnam pa. Tàm do den tơl nă cau bal mờ gơ̆p kah wơl jơnau yau bơh dùl nam do he neh lơh geh bơta lơi mờ ờ hềt lơh geh bơta lơi, mờ geh broă rơndăp lơh ai dùl nam pa lơh sa, kơ̆p kờñ lơh geh ală cồng nha bè bơta kơ̆p kờñ. Ală bơta lơi ờ di, ờ niam den he bal mờ gơ̆p lời tĕ, nàng lơh tus ală bơta niam bơnĕ rlau. Mờ cau kra ƀòn, lam bồ ƀòn kung tơngkah oh kòn kòn sau kis mờ lơh jat ală bơta niam bơta di, kờñ pal lơh jat niam ală bơta niam bơnĕ nàng tơl nă cau geh tam klăc rlau tai, bơtàu tơnguh rlau tai”.