Mho mang jơla tàm ƀòn Rách, sàh Ea Wer, càr Dăk Lăk săp càl khồm gơmŭt tàm tơl sèng kơphe bơrlŭ bal mờ săp iar dê hòi mpồl kơno bơh tềng jơng hìu rơng. Tàm dơlam hìu dềt bơh hìu bơnhă oh H’Hmin Kbuôr dê, kra ƀòn Y Ken Knul, 60 sơnam tus lùp tai jơnau bơsram bơh ùr kơnòm bơsram ơdŭ 11 dê. Rơlĕ rơlùn mờ ram mhŭ, kra ƀòn ồng Y Ken tơngkah H’Hmin là: cau Tây Nguyên ngai lài uă ngan là kơlôi rơcăng ngòt rơƀah phan sa rƀah phan soh lơm, ai tŭ do kờñ pal kơlôi rơcăng akhar cih. Oh kòn tàm ƀòn pal bơsram, pal gĭt akhar den hơ̆ sồng wă wờng geh jơnau lơh nền Đảng dê, hơ̆ sồng gĭt broă lơh sa, gĭt đal gĭt bơta di bơta tìs nàng ờ gơtìp cau iơh hoài jà.

“Pal lơh ngan lòt bơsram, dilah ờ lòt bơsram den mbè gơtùi gĭt akhar, hìu klờng neh geh rao gơ bờh. He bơsram uă tơnơ̆ do rơ̆p ƀươn ƀoài ai he in, tŭ do lơh broă sa sươn sre tăc kòi kung kĭ, tăc khuah kung kơng sơl, tăc tơngời kung pal kĭ, geh kĭ hơ̆ sồng gĭt giă priă, cau ờ lòt bơsram gơtìp siơ̆u siar uă, lòt bơsram hơ̆ sồng gĭt geh uă”.   

Ntàu kềng să kra ƀòn, H’Hmin Kbuôr ngềt ngơ̆t tơngơh bồ. Ùr kơnòm bơsram ơdŭ 11 Hìu bơsram Kâp pe Buôn Đôn gĭt là, ală dơ̆ kra ƀòn sĕ còp hìu ờ mìng nàng lùp jơnau bơsram sră, mờ gam ơn pơyua gơn kơnờm bơh jơh ƀòn dê tàm rơnàng kơnòm să.

“Jŏ jŏ kra ƀòn kung gam sồr bơsram sơl, kơ̆p kờñ oh dê là bơsram sơnơm nàng tăc sơnơm ai làng bol tàm ƀòn in den tàng oh rơ̆p lơh ngan rlau tai bè cồng nha lơh geh he dê nàng lơh geh ală jơnau kơ̆p kờñ bơh he dê”.

Tàm ƀòn Tul B, sàh Ea Wer, tiah geh 367 hìu làng bol bal mờ rlau dùl rbô nă làng bol, rlau 95% là làng bol jơi bơtiàn dồ êt nă cau, gơnoar broă bơh cau geh bơngă pin dờn dê kung geh tơnggŏ loh tàm broă gàr ring lơngai làng bol ƀòn lơgar in tềng đăp ală jơnau đơs tìs ờ di, yàng tìs ờ di mờ kơrnoăt boh lam. Bi H’Kiêp Kbuôr, Lam bồ ƀòn Tul B kah wơl, lài do bàr pe hìu làng bol cah is pơrjum yàng tìs mờ kơrnoăt boh lam. Nam 2019, geh cau bơh tiah ndai mŭt jà làng bol lòt jăt yàng tìs. Tŭ hơ̆, gơnoar ătbồ ƀòn lơgar, mpồl kwang àng bal mờ kra ƀòn, cau geh bơngă pin dờn neh tus tơl hìu mblàng đơs loh ai làng bol in wờng: khăt gơboh pin dờn pal lòt di kơrnoăt boh lam, di jơnau lơh nền Đảng mờ Dà lơgar dê. Dòn jăt cau iơh ờ mìng lơh roh tam klăc tàm ƀòn mờ gam lơh gơrềng tus rài tơnơ̆ do oh kòn kòn sau he dê tai.

“Añ mblàng đơs loh ai ală hìu làng bol in, tŭ do ală bơta dong kờl gơnoar kwơ bơh dà lơgar dong kờl, pơnyơu tŭ do dùl nơm sră yal deh, dilah bi ờ lơh jăt ală jơnau lơh nền dà lơgar dê den kòn bi dê tơnơ̆ do mbè gơtùi geh dùl rài kis sàng goh ờ. He jà khi lơh jăt jơnau lơh nền bơh dà lơgar dê. Tŭ do, ală hìu làng bol hơ̆ kung geh dong kờl jăt Broă lơh 135 sơl hơ̆ là ròng kơnrồ deh kòn”.

Tơnơ̆ tơmŭt bal, ƀòn Nà Xược mờ thôn 5 sàh Ea Wer dê gơgơs dùl mpồl bơtiàn bal. Dùl đah là làng bol jơi bơtiàn dồ êt nă cau, dồ đah là cau Yoan, krơi bơhiàn mờng kwèng, krơi bơta mờng kwèng ơm kis den tàng kal ke pleh klàs tàm pơñik. Kra ƀòn ồng Y Pa Na Niê gĭt là, kờñ gàr lơngăp lơngai den lài jơh pal gàr geh bơta tam klăc dờng.

“Bơto bơtê thôn ƀòn là pak di jơnau lơh nền gùng dà, kơrnoăt boh lam Dà lơgar dê, dơ̆ bàr là bơhiàn mờng kwèng, dơ̆ pa là tam klăc. Gơ̆ rơ̆p tàm gơđềt bal bè dà lềng ờ geh àr. Dilah mờ tam cah is bơhiàn mờng kwèng añ bè do, bơhiàn mờng kwèng añ bè ne den gam tam cah is, đơs iơh làng bol đah Tô hơ̆ sồng đơs iơh làng bol tiah bơnơm den ờ ai gơnoar bè hơ̆, pal tus kơryan, mblàng đơs loh tơn, ngòt tơnơ̆ do roh tam klăc”.

Tàm gùl brê bơnơm dờng Tây Nguyên, sền gàr bơta tờm bồ tơngoh Đảng dê ờ gŏ di là ală bơta lơi ngài ir ờ. Gơ sơnđờm bơh broă gàr ai ƀòn in lơngăp lơngai, hòi jà oh kòn lòt bơsram, sơrbì tĕ bơhiàn bơngơl gơla, tam dră mờ yàng tìs, gàr ai làng bol in ờ bañ iăt jăt jơnau bơchồt tam cah is tam klăc dờng jơh gùt jơi bơtiàn. Bi H’Bon Zu, Củ tịc Anih duh broă Mặt trận Dà lơgar Việt Nam sàh Ea Wer pà gĭt, cau geh bơngă pin dờn mờ kra ƀòn ngan là cau lơh kòn gùng đah jơnau kờñ Đảng dê mờ nùs nhơm làng bol.

“Gơnoar broă kra ƀòn, cau geh bơngă pin dờn dê là cau lơh kòn gùng đah làng bol mờ Đảng, bơsong ală broă kal ke, gơkòl mờ yal ală jơnau kơ̆p kờñ làng bol dê gơ wèt mờ Đảng mờ Dà lơgar; di tŭ bơsong ală broă gơrềng tus rài kis làng bol, is ồn ală broă sền gàr lơngăp lơngai rài kis mpồl bơtiàn, ală rơndăp broă lơh gơrềng tus bơcri priă tàm sàh Ea Wer”.

Dăk Lăk tŭ do geh mờr dùl rbô nă kra ƀòn, cau geh bơngă tàm làng bol jơi bơtiàn dồ êt nă cau. Khi bè ală nggui chi dờng di gùl ƀòn, nuềr kơ̆ gàr ai sươn mìr in ờ sơrling tềng đăp càl khih, gàr ai làng bol in dùl nùs dòn jăt Đảng. Mò Nay H’Nan, Phó Kwang Lam bồ Sờh Jơi bơtiàn mờ Pin dờn Jăt yàng càr Dăk Lăk pà gĭt:

“Cau geh bơngă là cau lơh kòn gùng rơ̆p jun yal ală jơnau yal, gùng dà broă lơh, jơnau lơh nền tàm pơrjum Đảng, Dà lơgar dê tus mờ làng bol. Khi là ală cau geh kâp ủy kung bè gơnoar ătbồ bơyai lơh bơsram tàp bơtơl jơnau gĭt wă, bơh hơ̆ hòi jà làng bol lơh jăt ală gùng dà broă lơh Đảng dê”.

Cau Tây Nguyên pơnyơu ƀòn bè dùl bòr cing dờng. Tàm bòr cing hơ̆ geh cing me, cing kòn, toh cing, cing ring…tơl pang cing gàr dùl săp ntas is, mơya jơh ală gơ pal tơmŭt bal jăt bơta tàm njăt sơnggơr me dê den hơ̆ sồng gơgơs jơnau tơmŭt bal săp ntas kơno dờng làm gùt brê bơnơm. Jơnau đơs kra ƀòn dê hơ̆ ngan là săp ntas sơnggơr me hơ̆ dê. Ờ nggồr nggàc mơya tơl pràn gàr bơta tàm njăt ai ƀòn in. Tàm rài internet mpồl bơtiàn geh tàm tơl hìu, tàm ală jơnau yal ngan ờ ngan gơ tàm bơrlŭ bal ờ chài ngan đal git, ngan kra ƀòn, cau geh bơngă gam ngai sơlơ gàr ai làng bol in “ndul song, tồr wờng”, tơl pràn “ờ bơtờp” tềng đăp jơnau yal khih iơh; gàr ai bơnhă ồs tam klăc in ờ chơ̆t tàm gùl brê bơnơm dờng; gàr ai bơta pin dờn làng bol dê gơ wèt mờ Đảng sùm kơ̆ nuềr bè rơyas chi gơ sa jrô tàm ù pơrhê ƀazan Tây Nguyên.