Jat jơnau yal bơh Anih tờm Gròi sền kòp tê jê să càr Dăk Lăk dê, gùt càr geh 85 tiah geh kòp mprơm gơlik mhàm gam gơbàn. Jơnau yal pà git, uă ƀòn lơgar geh khà cau gơbàn kòp uă, jŏ jòng tàm uă poh pơn jat sùm, pơhìn kòp pơn jat tai gơ bơtờp uă, jŏ jòng; trồ tiah mìu, tơngai gơ tàm bơrlŭ kung ƀuơn ngan lơh sơmac bơtờp kòp gơguh uă.

Pal sền ngac là tàm bàr pe ƀòn lơgar, khà cau gơbàn kòp sùm tàm khà jơnhua. Jat khà kờp cih dờp tàm ƀòn lơgar, sàh Ea D’răng geh 42 nă cau gơbàn kòp mprơm gơlik mhàm tàm poh dơ̆ 33, tơnguh khà cau gơbàn kòp bơh bồ nam tus tŭ do tus 424 nă cau. Ală sàh bè Ea Na, Ea Súp, sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột, sơnah ƀòn Ea Kao,…ndrờm git gŏ geh git nđờ rhiang nă cau gơbàn kòp mprơm gơlik mhàm. Do là ală ƀòn lơgar gam ai tơlik jơnau sồr dờng ngan gơ wèt mờ broă lơh jat sền, lơh niam tiah geh kòp mờ gròi sền ală bơta pơhìn gơbàn kòp tàm mpồl bơtiàn. Cồng nha xét nghiệm git nền tuýp virus Dengue gơbàn uă ngan tàm 6 nhai bồ nam 2026 là D2 - do kung là tuýp virus uă ngan rlau jơh tàm càr Dăk Lăk tàm uă nam do.

Tàm Gah kòp kơnòm dềt bơrlŭ bal Hìu sơnơm uă gah tiah Tây Nguyên, ală ngai rềp ndo, khà kơnòm dềt kòp mut tàm hìu sơnơm tài kòp mprơm gơlik mhàm gam sơlơ gơguh uă. Kờp bal pah ngai, gah do dờp git nđờ jơt nă kơnòm dềt gơbàn kòp mprơm gơlik mhàm. Uă ngan ală cau kòp geh git gŏ mờ sơm di tŭ mơya kung gam geh 2, 3 nă cau gơbàn jroă, pal jat sền nền nòn. Pơn rơ bè oh N.V.P (15 sơnam) ơm tàm sơnah ƀòn Tân An, càr Dăk Lăk. Do là dơ̆ 2, oh P gơbàn kòp mprơm gơlik mhàm mơya krơi mờ dơ̆ sơn rờp, ală tềl tơnggŏ kòp nggờc den tàng oh geh hìu bơnhă jat sền tàm hìu, den dơ̆ do ală tềl tơnggŏ gơ loh làng mờ gơbàn jroă mhar rlau den tàng pal mut tàm hìu sơnơm nàng sơm: “Tàm dơ̆ 2 gơbàn kòp do oh gŏ să jan he ờ sô rlau mờ dơ̆ 1, oh ờ gơ mut sa, lòt rê den kal ke, kòp lơh gơ rềng tus să tờm mờ hìu bơnhă uă ngan. Dơ̆ sơn rờp oh gơbàn kòp mìng duh să dồ êt. Mơya tàm dơ̆ 2 do, oh ờ gơtùi lòt rê, jơng tê mrềt jơh, oh pal yal hìu bơnhă in lòt blơi sơnơm oh in hùc mơya kung ờ bời sơl, tŭ kòp gơbàn jroă, oh lòt kham tàm cơldŭ kham kòp cau nă să is dê den cau sồr oh pal mut hìu sơnơm mơ. Tŭ mut tàm hìu sơnơm, oh pal nggui tàm rơndeh chồl mờ tê tài ờ jai lòt, pal tơmut 8 khàr srồm mờ gam gơmù tiểu cầu tai, sơbơng roh ngan”.

Ờ mìng mờ kơnòm pa tàu, kòp mprơm gơlik mhàm tàm kơnòm dềt kung lơh uă hìu bơnhă pal kơlôi rơcang ngan, ngan là tŭ kòp gơbàn mhar mờ kơnòm dềt ờ hềt gơtùi đal git, yal wil tơl ală tềl tơnggŏ nisơna. Gơ wèt mờ uă mè bèp, broă ròng, jat sền kòn tàm ală ngai kòp kung kơn jơ̆ ngan sơl. Bi H.B.N ơm tàm sàh Ea H’leo, càr Dăk Lăk đơs: “Kòn añ dê sơnđan Y Bảo, nam do khai 2 sơnam mờ gơbàn kòp lơng tơngoh bơh tŭ gamd ềt. Tŭ do, khai gam gơbàn kòp mprơm gơlik mhàm tai. Kòp lơh kòn añ dê duh să ngan, să jan glar jơh. Sền kòn bè hơ̆ añ jê nùs nhơm mờ sơnđàc kòn tai, ờ git lơh bè lơi. Lài do gŏ kòn cau dê gơtìp kòp mprơm gơlik mhàm den he ờ hềt git, tŭ do kòn añ dê gơbàn kòp den gŏ kòp do gơ sơbơng roh ngan”.

Bơh ală jơnau yal cau kòp mờ cau tờm hìu bơnhă oh dềt kòp dê den gơtùi gŏ kòp mprơm gơlik mhàm ờ mìng lơh gơ rềng tus pràn kơldang să jan mờ gam lơh gơlik bơta kơn jơ̆ dờng ngan gơ wèt mờ hìu bơnhă, is ồn là tŭ kơnòm gam dềt, bơta pràn ờ bơtờp kòp gam ờ sô halà geh kòp tàm să. Pal đơs là tàm tơngai bơh chờm, ală tềl tơnggŏ kòp mprơm gơlik mhàm dê digơlan gơ mờr ndrờm bè uă kòp lơh gơbàn duh să ờs mờng. Kơnòm dềt digơlan mìng duh să, glar să, nggà ñìm halà ờ gơmut sa, lơh mè bèp ƀuơn ngan sền ờ sơp mờ đơs là kòp rơp gơ bời is. Bulah bè hơ̆, tŭ kòp mut tàm tơngai sơbơng roh, den kòp tàm kơnòm dềt gơbàn jroă mhar ngan, geh tŭ geh ală tềl tơnggŏ kơn jơ̆, gơlik mhàm halà gơmù bơta pràn bơh ală bơta tàm să jan dê. Is ồn, mờ ală oh dềt ờ hềt gơtùi đơs, ờ hềt git yal wơl ală bơta să jan he dê, den broă đal git gờñ ală tềl tơnggŏ nisơna sơlơ gơ gơs kal ke rlau. Tàm tŭ hơ̆, broă blơi is sơnơm nàng sơm, tơmut dà srồm halà ròng kơnòm dềt tàm hìu ờ di mờ bơta chài den digơlan lơh kòp sơlơ gơbàn kơn jơ̆ rlau, geh tŭ là pơhìn tus màng kis. Bác sĩ mìng gah 2  Đặng Việt Nam - Gah kòp kơnòm dềt bơrlŭ bal Hìu sơnơm uă gah Tây Nguyên pà git: “Kòp mprơm gơlik mhàm là kòp bơtờp mhar ngan, ală cau kòp geh tềl tơnggŏ tơngkah lài rlau hơđang den hơ̆ sồng lơh gơ rềng uă tus cau kòp. Ai ală cau gơbàn kòp mprơm gơlik mhàm Dengue, cau kòp mìng duh să, glar să, jê reh jê ram tàm să, ờ hềt geh tềl tơnggŏ tơngkah lài den cau kòp kung mìng gơ rềng tàm dơ̆ gơbàn kòp bơh ngai dơ̆ 1 tus ngai dơ̆ 7, sùm den rlau 7 ngai là cau kòp rơp pràn wơl rơhời mờ pràn kơldang. Is ồn, ală cau geh jơnau gơ lời wơl kơn jơ̆ mờ ală tềl tơnggŏ tơngkah lài den rơp lơh gơ rềng tus pràn kơldang bè gơtìp mprơm duh să uă dơ̆ lơh gơbàn bơta gơlik mhàm tàm uă phan tàm să lơh ngòt rơngơt tus màng kis, geh jơnau pơhìn chơt să halà ală cau kòp pal tă nhơm mờ măi den pơhìn gơ lời wơl jơnau ờ niam tơnơ̆ do”.

Kòp mprơm gơlik mhàm gam ngai sơlơ gơguh uă tŭ kàl mìu neh sơn đờm, tàm hơ̆ kơnòm dềt là mpồl cau kờñ pal sền gròi, jat sền. Rơcang lài kơryan kòp mờ broă gơ sơt kih dà, sơbì ală anih mờ sơmac diah kòn; bal mờ hơ̆, tŭ kơnòm dềt geh tềl tơnggŏ duh să, glar să halà geh ală tềl tơnggŏ nisơna, mè bèp kờñ pal jun mơ kòn dềt tus anih kham sơm kòp nàng geh kham sền, jat sền mờ sơm kòp di tŭ. Ờ gŏ di sền ờ sơp, sơm is kòp tàm hìu, tài git gŏ gờñ mờ sơm di là bơta kuơmàng ngan dong tơrmù ƀà jơnau ờ niam gơ lời wơl sơbơng roh ngan tài kòp mprơm gơlik mhàm.

Bè jơnau pa yal, kòp mprơm gơlik mhàm Dengue là kòp ngòt rơngơ̆t, gơwèt mờ mpồl kòn dềt, ờ hềt git mờ gơtùi ai tơngŏ bơh kòp dê den sơlơ ngòt rơngơ̆t ngan rơlao. Den tàng ală cau mè bèp pal git mpồl kơnòm dềt lơi pal mŭt piam mơ tŭ geh pin gơtìp kòp mờ git đal ală bơta tơngŏ gơtìp jroă, yal lài nàng cèng kòn dềt tus hìu sơnơm gờñ. Tơngu me do geh bác sĩ Mìng gah II Đặng Việt Nam, lơh broă tàm Gah Kơnòm dềt Tơrgùm bal, Hìu sơnơm Uă gah tiah Tây Nguyên yal mùl màl tơnơ̆ do.

Ơ bác sĩ, tŭ kòn dềt gơtìp duh să tài kòp mprơm gơlik mhàm, ală bơta tơngŏ mờng tìp mờ bơta lơi pà gŏ kòp gam gơguh jroă mờ pal sền ngăc bè lơi?

Bác sĩ Đặng Việt Nam: “Kòp mprơm gơlik mhàm là kòp gơtờp bơh sơmăc kăp. Kòp gơtờp den tàng geh lơh gơtờp uă ngan, tàm hơ̆ uă ngan là tàm kàl mìu. Tŭ gơtìp kòp, cau kòp duh să uă, duh să uă tàm 3 ngai sơnrờp, cau kòp glar, sào sa ờ gơbài, jê reh jê ram tàm gùt să, jê tềng khoèm măt, geh tŭ duh să uă geh bal mờ hă. Tàm hơ̆ uă ngan là jê tàm gùt să, cau kòp ờ gơbài sào. Ală cau kòp geh tơngŏ tơlik mhàm bè gơlik mhàm tềng jơng sề, gơlik mhàm muh lơh kal ke ngan nàng soăt mhàm, hă mhàm, lòt đì ndul gơlik mhàm là ală cau neh gơtìp jroă ngan”.

Ơi, ală kòn dềt lơi di gơlan gơtìp jroă tŭ gơtìp kòp mprơm gơlik mhàm mờ pal geh sền gròi, sơm kòp bè lơi, ơ bác sĩ?

Bác sĩ Đặng Việt Nam: “Ală cau là ală cau kòp kơnòm dềt geh kòp lài ha là gam gơtìp ală bơta kòp neh geh lài den pal tơnkah sền gròi mờ sền gàr nền nòn, geh tŭ pal mŭt piam kòp tàm hìu sơnơm gờñ rơlao mờ ală cau kòp ndai. Bè kòn dềt lơmă să, kòn dềt gơtìp ală bơta kòp lài bè kòp ờ pràn leh ha là gam ngui ală bơta sơnơm sơndră mờ kòp… Do là ală cau geh bơta pràn sơndră mờ kòp ờ pràn ngan, den tàng tŭ gơtìp kòp ƀuơn ngan gơtìp jroă. Ha là ală kòn dềt rơgai ờ pràn, tàm hơ̆ uă ngan là ală kòn dềt rơgai să jan ờ pràn, kòn dềt gơtìp kòp hian, kòp jê rơnồng dờ, kòp plai nùs bơh dềt… di lah kham gŏ kòp mprơm gơlik mhàm den pal mŭt piam tàm hìu sơnơm gờñ”.

Gơwèt mờ ală kòn dềt geh sơm kòp mprơm gơlik mhàm tàm hìu, cau mè bèp pal sền gàr kòn dềt bè lơi mờ pal git ală bơta tơngŏ tam gơl jroă bè lơi nàng ai kòn dềt tus hìu sơnơm di tŭ?

Bác sĩ Đặng Việt Nam: “Tŭ kòn dềt gơtìp kòp mprơm gơlik mhàm sơm kòp tàm hìu, mìng là kòn dềt kờñ tơrmù duh să mờ tơnguh uă bơta pràn ai kòn dềt in mờ broă ai kòn dềt hùc uă dà, sa plai chi, bơtơl vitamin, tơrmù duh niam, soh phan ơnàng niam, hìu đam kloh niam. Pal kah ală bơta tơngŏ tam gơl jroă nàng di tŭ ai kòn dềt mŭt piam kòp tàm hìu sơnơm là tŭ gŏ kòn dềt ờ ngăc ngar, glar tàm să uă, kòn dềt geh tơngŏ gơlik mhàm muh, mhàm sề, glar, lòt jă brê gơlik mhàm, gơdan hă, jê ndul uă, tàm hơ̆ uă ngan là jê tềng klờm đah ma ndul, cau kòp ờ hoan đồm, bơh drim tus mho mìng lòt đồm 1 dơ̆ mờ dà đồm rơmit uă. Gam ờ uă bơta tơngŏ ndai bè ờ ngăc ngar, ờ kah”.

Ơi, dan ưn ngài bác sĩ!