Mờr 20 nam lài, tàm dùl dơ̆ lòt ai is mhàm, bi Dương Xuân Thông (46 sơnam) ơm tàm sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột, càr Dăk Lăk hơ̆ sồng git he cèng bơta mhàm ờ huan geh O Rh-. Bơh bơta kơlôi rơcang bơh chờm, bi rơhời git là, ală ntờc mhàm mờ bi gam cèng digơlan là tŭ niam geh kis mìng dùl lơm gơ wèt mờ ală cau geh bal bơta mhàm. Bơh hơ̆ tus tŭ do, pah tŭ klo hòi bơh Anih tờm Kơlôi sơnơng mhàm - Tơmut mhàm càr Dăk Lăk, bi ndrờm lơh ngan rơndap wơl broă nàng tus bal. Bi Thông yal: “Bơh chờm añ sơnơng là he ai is mhàm nàng dong kờl cau kòp sơm jal mhar. Tơnơ̆ do, añ git là añ gơ wèt mpồl mhàm ờ huan geh, pơgap 0,04% khà kờp làng bol geh bơta mhàm do, den tàng bơh hơ̆ añ tus bal ai is mhàm uă rlau, mờ jòi oh mi tàm mpồl bơtiàn bơta mhàm ờ huan geh nàng tàm dong kờl gơp. Tŭ he kờñ den khi rơp dong wơl he. Añ ai is mhàm neh mờr 10 dơ̆, pah dơ̆ ai is mhàm den pràn kơldang să jan bè ờs, nùs nhơm kung chờ hờp chờ hờn rlau. Kơp kờñ là ală cau ờ hềt git là he gơ wèt mpồl mhàm ờ huan geh den jòi git is mờ tus bal mpồl bơta mhàm ờ huan geh càr dê ngai sơlơ uă rlau”.

Kung cèng tàm să mhàm ờ huan geh A Rh-, bi Ngô Võ Hồng Anh (47 sơnam) ơm tàm sơnah ƀòn Tân An, càr Dăk Lăk neh geh mờr 25 dơ̆ ai is mhàm. Bơta lơh bi kah ngan rlau jơh là dùl nă oh dềt gơbàn kòp gơ lề mhàm bơh pa deh pal tơmut mhàm sùm nàng gàr màng kis. Bơh rùp hin hơ̆ neh bơ tơl tai bi in bơta gơn kơnờm nàng bi pơn jat tai lòt bal mờ mpồl. Bi yal: “Lài do, lòt lơh broă tàm Siêu thị Co.opmart den añ geh tus bal ai is mhàm sơl. Tơnơ̆ tŭ ai is mhàm den añ gŏ să jan pràn bè ờs. Dơ̆ 2 ai is mhàm hơ̆ sồng añ git là să tờm cèng bơta mhàm ờ huan geh. Tŭ do gơ lơh bè neh gơ gơs bơta mờng kwèng, 3 nhai mờ ờ lòt ai is mhàm den să jan gơ chul pal lòt. Tơnơ̆ tŭ rlô lơh broă tàm siêu thị Co.opmart, rê wơl sơnah ƀòn añ kung gam pơn jat tai ai is mhàm sơl. Geh dơ̆, geh dùl nă oh dềt tàm Bình Dương yau gơtìp ờ tơl mhàm uă ngan pal rê tus Dăk Lăk nàng tơmut mhàm, hìu sơnơm hòi añ tus mờ sền oh dềt sơn đàc ngan. Bơh hơ̆, 3 nhai añ ai is mhàm oh dềt hơ̆ in. Añ mut tàm Mpồl Bơta mhàm ờ huan geh neh 4 nam, 3 nhai lòt ai is mhàm dùl dơ̆. Añ mìng git là, gam pràn den gam ai mhàm, ờ kơlôi bơta lơi uă”.

Ờ mìng is bi Thông, bi Hồng Anh, mờ ală cau ndai tàm Mpồl Bơta mhàm ờ huan geh Rh- càr Dăk Lăk kung gam ngềt ngơt lam lơh ală broă lơh niam pah ngai. Tơl nă cau dùl rài kis, gah broă lơh krơi is, mơya bơta ndrờm bal bơh khi dê là bơta kờñ gơboh mờ nùs nhơm geh kơnòl mờ mpồl bơtiàn mờ crăp rơcang tam pà bal tŭ cau ndai kờñ dong kờl. Bơh nùs nhơm mờ ală broă lơh ngan ngồn hơ̆, ală cau tàm Mpồl mhàm ờ huan geh Rh- càr Dăk Lăk neh dong kis geh uă cau tềng đap bơta pơhìn kis jŏ, mờ kung lơh gơ rề nùs nhơm kờñ gơboh bal kòn bơnus, pơgồp bơnah bơt bơtàu dùl mpồl bơtiàn tam klac bal, tam pà bal mờ bềng lìu bơta niam chài kòn bơnus.

Bơta mhàm Rh- là bơta mhàm ờ huan geh ngan tàm mpồl bơtiàn, cau geh mhàm Rh- geh khà dùl êt ngan, hơ̆ là tàm 1 rbô nă cau den geh 1 nă cau gơ wèt bơta mhàm ờ huan geh. Is ồn, gơ wèt mờ cau kòp cèng mhàm Rh-, broă tơmut mhàm pal geh lơh bơh bơta mhàm ndrờm bal gơ dờp. Bè hơ̆ den tàng, tŭ gơlik geh ală bơta sơm jal mhar halà sơm ală bơta kòp bè mhàm, broă jòi geh bơta mhàm gơ dờp tàm tơngai lơyah geh kuơ lơh nền tus màng kis cau kòp dê. Mhàm là phan sinh học krơi is, tus tŭ do ờ hềt geh phan lơi gơtùi ala. Tàm tŭ hơ̆, mhàm tơnơ̆ tŭ ai is mìng gơtùi prap gàr tàm dùl tŭ tơngai lơyah, jŏ ngan rlau jơh là pơgap 42 ngai. Bè hơ̆ den tàng, broă gàr sùm mhàm ơn prap wil tơl sùm là kơnòl broă kuơmàng ngan gơ wèt mờ gah lơh sơnơm. Nàng kờñ rơcang lài mhàm ờ huan geh drơng broă sơm jal mhar in, nam 2022, Mpồl mhàm ờ huan geh Rh- càr Dăk Lăk geh tơng gơs. Tus tŭ do, mpồl neh geh rlau 60 nă cau, gơ gơs là mpồl ai is mhàm rơcang lài kuơmàng ngan, sùm tàm bơta crăp rơcang tŭ geh jơnau sồr. Ồng Trần Quang Huy, Kwang Lam bồ Anih tờm Kơlôi sơnơng mhàm - Tơmut mhàm càr Dăk Lăk pà git: “Mpồl mhàm ờ huan geh tŭ do gam gàr sùm niam ngan. Geh dùl nă cau kong kơnòl mpồl tŭ do gam là kwang đơng lam Anih tờm dê, ờ mìng atbồ broă dờp mhàm ntrờn làm bă tiah kung bè mpồl dê nàng gàr niam jơnau yal tơngit tmờ bol he tŭ geh jơnau kờñ tus ală bơta mhàm ờ huan geh mhar, lơh jat jơnau kờñ cau kòp dê. Cau tàm mpồl den ơm tàm uă tiah, geh cau tàm càr Dăk Nông yau, tŭ do là Lâm Đồng, geh cau den tàm càr Gia Lai. Kung geh bàr pe nă cau tàm mpồl lài do ơm kis tàm càr Dăk Lăk mơya ntrờn lơh broă tus tiah ndai, ală cau hơ̆ geh tŭ rê tàm Dăk Lăk kung gam jơh nùs ngan tus bal ai is mhàm nàng geh mhàm ơn prap drơng broă sơm jal mhar ai ală cau kòp kờñ geh bơta mhàm ờ huan geh in”.

Gơwèt mờ ală bơta mhàm ờ huan geh, bơta kuơ bơh tơl kơldung mhàm dê sơlơ kuơmàng rlau tai. Uă cau kòp neh geh dong kis kơnờm bơta geh mat di tŭ bơh ală cau ai is mhàm dê. Bè hơ̆ den tàng, broă gàr sùm mờ bơtàu tơnguh ală Mpồl cau geh mhàm ờ huan geh kờñ pal dờp geh bơta sền gròi jơh gùt mpồl bơtiàn dê. Tŭ do, nàng gàr tơl mhàm drơng broă sơm jal mhar mờ sơm kòp in, Anih tờm Kơlôi sơnơng mhàm - Tơmut mhàm càr Dăk Lăk pơn jat tai rề ơnàng mpồl cau ai is mhàm, is ồn là ală cau cèng bơta mhàm ờ huan geh, mờ kung hòi jà làng bol pal rơcang lài lơh xét nghiệm nàng git bơta mhàm he dê, bơh hơ̆ tus bal ală Mpồl ai is mhàm, lơh gơs ală mpồl dờng ơnàng nàng tàm dong kờl gơp tàm mpồl bơtiàn.

Mpồl mhàm ờ hoan geh là dùl tàm ală bơta kwơ màng ngan tàm gah tơmŭt mhàm mờ sơm mhar. Bŭ lah mìng geh khà ờ uă ngan tàm mpồl bơtiàn, mơya cau geh mpồl mhàm ờ hoan geh gơtìp uă kal ke tŭ kờñ tơmŭt mhàm, tàm hơ̆ uă ngan là tàm ală bơta sơm mhar ha là sơm kòp. Nàng dong kờl làng bol mờ ală bơyô wă loh rơlao tai bè mpồl mhàm ờ hoan geh, bal mờ bơta kwơ bơh broă ai mhàm kung bè ală gùng dà broă lơh nàng geh tơl khà mhàm ờ hoan geh drơng tàm broă sơm kòp in, mpồl cau lơh ƀăo gah jơnau đơs do neh geh dơ̆ lùp ồng Trần Quang Huy, Kwang Lam bồ Anih tờm Kơlôi sơnơng mhàm mờ Tơmŭt mhàm càr Dăk Lăk.

Ơ ồng, ồng đơs bè lơi bè gơnoar bơh ală mpồl mhàm ờ hoan geh kung bè broă geh sùm lơh broă bơh mpồl cau do dê bè lơi?

Ồng Trần Quang Huy: “Mhàm là dùl bơta phan lơh sơnơm kwơ màng mờ ờ hềt geh dùl bơta sơnơm lơi ha là jơnau kơlôi sơnơng lơi gơtùi ala mhàm mờ mìng geh ai bơh cau ai mhàm geh tơl niam nàng tơmŭt cau kờñ mhàm in. he gŏ là tŭ do sơnơm ha là phan lơh sơnơm ndai ndrờm geh ală gùng dà broă lơh nàng ala den pal geh mơ nàng drơng ai ală cau sơm mhar in bè: rềs àr gùng lòt, deh kòn kờñ geh mơ den pal geh khà mhàm prăp lài mờ tơnơ̆ mờ hơ̆ hòi jà mpồl cau geh mhàm ờ hoan geh nàng tus dong kờl ală tŭ kờñ.

Mpồl mhàm ờ hoan geh he dê gam đơs tus là mpồl RH-. Tŭ do geh uă ngan mpồl mhàm mơya bàr mpồl mhàm tờm gam gal cau là mpồl mhàm ABO mờ mpồl mhàm B mờ mpồl mhàm AB. Jăt bal tàm ală mpồl mhàm hơ̆ là mpồl mhàm ORH-, ARH-, BRH-, mờ ABRH-. Cau geh mpồl mhàm RH- ờ hoan geh ngan, tàm dunia khà cau do mìng geh di pơgăp bơh 15 tus 17% khà kờp làng bol, tàm lơgar Việt Nam là bơh 0,4% tus 1%. Hơ̆ là rơlao 1 rơbô nă cau den he mìng rơ̆p jòi geh 1 nă cau geh mpồl mhàm ờ hoan geh do. Tàm broă sơm mhar cau kòp in, he ờ gơtùi lòt jòi 1 rơbô nă cau nàng jòi geh dùl nă cau geh mpồl mhàm ờ hoan geh do, den tàng he pal geh sùm khà mhàm sơm mhar mơ tơn tàm ală tŭ jal mhar mờ geh sùm mpồl nàng he geh hòi jà là geh mơ nàng drơng ai broă sơm mhar di tŭ in.

Tàm khà mhàm geh prăp đơs bal mờ mpồl mhàm ờ hoan geh đơs is nàng gàr geh mhàm drơng ai broă sơm mhar mờ sơm kòp cau kòp in là bơta pal geh mờ kwơ màng, mơya geh dùl bơta lòng là mhàm tŭ ai lik bơdìh să jan den tơngai he gàr nàng ngui uă ir 42 ngai, den tàng he ờ gơtùi prăp jŏ jòng, ờ gơtùi lời cau kòp ờ tơl mhàm sơm mhar mờ sơm kòp, den tàng he pal geh sùm tơl mhàm tàm ală mpồl ai mhàm nàng drơng tàm broă sơm mhar cau kòp in kung bè sền gàr lơngăp lơngai dà lơgar tàm bơta rềs àr bơh trồ tiah lơh gơtìp”.

Ơ ồng, mpồl mhàm ờ hoan geh, geh bơta kwơ màng bè lơi tàm broă sơm mhar ai cau kòp in?

Ồng Trần Quang Huy: “Gơwèt mờ broă sơm mhar geh mpồl mhàm ờ hoan geh mùl màl kờñ ngan, tài ală cau do mìng dờp geh mpồl mhàm ờ hoan geh. Geh cau geh mpồl mhàm ờ hoan geh gơtùi tyơmŭt mhàm ai cau kòp geh mpồl mhàm bè ờs in, mơya cau kòp mpồl mhàm ờ hoan geh den mìng dờp geh mhàm bơh cau geh mpồl mhàm ờ hoan geh bal. Den tàng, Anih tờm ai mhàm sùm rơcang lài khà mhàm di tơl nàng sơm mhar tàm ală cau mờ cau kòp geh mpồl mhàm ờ hoan geh mŭt piam kòp ha là kờñ ơm hờ bơdìh hìu sơnơm tiah do, hìu sơnơm tàm càr kung pal kờñ lùp, pơgồp bal bè lơi nàng gàr geh tơl mhàm ờ hoan geh nàng ai cau kòp in tŭ kờñ. Mờ broă pơn jăt tai tơnơ̆ mờ hơ̆ là lùp mpồl ală cau geh ndrờm bal mpồl mhàm mờ cau kòp tàm tơngai ờ jŏ ngan nàng tus ai mhàm nàng sơm mhar cau kòp in”.

Cau geh mpồl mhàm ờ hoan geh pal ai tơngŏ kơnòl mờ mpồl bơtiàn kung bè rơcang lài bè bơta pràn kơl dang să jan bơh să tờm dê bè lơi ơ ồng?

Ồng Trần Quang Huy: “Jơh ală he pal lòt xét nghiệm mhàm nàng git să tờm he gơwèt mpồl mhàm lơi, geh gơrềng tàm mpồl mhàm ờ hoan geh ha là ờ nàng bơh tŭ hơ̆ geh tơrbŏ bal. Tàm càr Dăk Lăk he geh mpồl cau mpồl mhàm ờ hoan geh, cih tàm ală pang Fanpage nàng geh ală jơnau lùp di pal mờ ală mpồl neh geh Anih duh broă Làng bol càr ai lơh broă nàng geh sùm mờ rề ơnàng tàm mpồl bơtiàn. Bơdìh hơ̆ tai, ală cau geh mpồl mhàm ờ hoan geh, bè cau ùr bun git să tờm geh mpồl mhàm ờ hoan geh den pal rơcang lài lùp mpồl do nàng geh khà mhàm prăp lài drơng tŭ kờñ.

Jăt jơnau bơto sồr bơh Bộ Lơh sơnơm, gơwèt mờ ală cau pràn kơl dang tơl bơh 18 sơnam tus 60 sơnam, cau ùr den rơlao 42 kĭ, cau klao rơlao 45 kĭ ñjơ̆ să jan ndrờm gơtùi tus bal ai mhàm. Mờ cau pràn kơl dang tơl kĭ ñjơ̆ să jan geh ai 9ml mhàm, tơnơ̆ mờ tŭ ai jơh ờ lơh gơrềng bơta lơi tus mờ pràn kơl dang să jan, he gơtùi ơm kis bè ờs. lài mờ tŭ ai mhàm geh mpồl cau lơh sơnơm kham rơwah lài tơl, di lah tơl bơta niam hơ̆ sồng geh ai mhàm. Tơnơ̆ mờ tŭ ai mhàm bañ lơh broă ñjơ̆ tàm bơh 1 tus 2 ngai sơnrờp, ală ngai pơn jăt tai he ơm kis mờ lơh broă bè ờs”.

Ơi, ưn ngài ồng Trần Quang Huy, kwang Lam bồ Anih tờm ai mhàm mờ Tơmŭt mhàm càr Dăk Lăk neh yal bè tơngu me do.