Jat tơrgùm kờp bơh Mpồl jak chài Lơh lề phan sa Việt Nam, tàm lơgar he geh tus 26% khà kờp làng bol gơbàn kòp as sồt klung, jơnau pơhìn gơbàn kòp tàm cau klau uă rlau 4 dơ̆ pơndrờm mờ cau ùr. Pal đơs là làng bol sùm sền ờ sơp kòp do mờ sang tĕ sơm kòp nggùl gùng. Ală cau geh jơnau git wă jrô gah lơh sơnơm tơngkah lài, kòp as sồt klung sơbơng roh ngan tài jơnau pơhìn gơbàn wơl kòp uă, jơnau pơhìn ờ gơ dờp sơnơm kháng sinh kung uă ngan sơl, is ồn ală jơnau ờ niam gơ lời wơl sơbơng roh ngan là gơlik mhàm tàm klung, is ồn là jơnau pơhìn ung thư klung. Bè hơ̆ den tàng, ờ gŏ di sền ờ sơp mờ kờñ pal sơm gơ in bời jơh.

Tàm gah kòp sơlam tơrgùm bal, Hìu sơnơm Uă gah tiah Tây Nguyên, bơta geh ngan ală cau kòp gam sơm as sồt klung ai gŏ, do ờ di là kòp gơtùi sền ờ sơp. Geh cau tài mờng kwèng ñô ơlak ƀièr jŏ jòng, geh cau geh kòp neh uă nam mơya ờ hềt sơm bời jơh, tus tŭ geh ală jơnau ờ niam den hơ̆ sồng mut tàm hìu sơnơm.

Ồng Bùi Văn Lênh, 48 sơnam ơm tàm sàh Krông Bông, càr Dăk Lăk geh mờng kwèng ñô uă ơlak neh uă nam do. Tơngai rềp ndo, ồng sơn đờm geh tơnggŏ ờ gơ mut sa, jơ ah ndul, sàu sa ờ gơ lề. Ală tềl tơnggŏ kòp jŏ jòng ngềt ngơt neh mờr nggùl nam, mơya ồng sơnơng là hơ̆ mìng là bơta bè lơh lề phan sa ờs mờng den tàng ờ lòt kham mơ. Mơya tus tŭ lòt hìu sơnơm, cồng nha kham sền mờ lơh ală xét nghiệm lơh ồng nrơt ngan tài pràn kơldang ồng dê neh gơtìp aniai kơn jơ̆. Ồng Lênh pà git: “Dồ ngai añ ñô mờr 1 lít ơlak. Añ lòt kham den bác sĩ kham sền, đơs là klờm gơtìp gơ prồ dờng uă, ờ ai rê tàm hìu mờ sồr mut tàm hìu sơnơm nàng sơm mơ. Tŭ nội soi den gam gơtìp bơta phan sa ờ lề jơh gơ drồl sơlơ wơl hờ rơnồng mờ as sồt klung. Jơnau là tài bơh ñô uă ir mơlak mờ ờ sàu sa wil tơl den tàng gơbàn kòp. Tơnơ̆ sơm kòp añ gŏ kung neh ờ huan jê tai. Bác sĩ sồr rê tàm hìu den bañ nô ơlak tai”.

Ai mò Nguyễn Thị Lan, 71 sơnam ơm tàm sàh Cư Pal, càr Dăk Lăk, tàm să mùl geh kòp as sồt klung neh mờr 20 nam do. Bal mờ hơ̆, mò Lan gam gơbàn kòp plai nùs tai, gơtìp gơ pờ van plai nùs 3 nha, bal mờ gơguh huyết áp. Pah dơ̆ kòp jê klung gơbàn wơl den mò Lan mờng lòt blơi is sơnơm nàng hùc mờ ờ lòt kham sền nàng sơm gơ in bời jơh. Pa do, mò nisơna gơtuh hă mhàm hơ̆ sồng chơt iơh. Cau tờm hìu bơnhă jun mơ mò lòt Hìu sơnơm uă gah tiah Tây Nguyên nàng sơm jal mhar. Bơh kham sền, ală bác sĩ pà git, mò gơtìp as sồt klung kơn jơ̆, geh bal mờ gơlik mhàm tàm klung mờ pal mut tàm hìu sơnơm nàng sơm. Mò Lan yal: “Bơh chờm añ gơtìp jê ndul đah hơđang, tơnơ̆ hơ̆ jê kồr uă lơh añ sơ ngoài bồ, ờ gam git gŏ bơta lơi tai. Kòn añ dê gŏ bè hơ̆ den lam mơ añ lòt kham den geh pà git là gơbàn kòp gùng pròc, hơ̆ sồng ai rê. Rê tàm hìu tơnơ̆ tŭ um tu, soh phan nàng lòt pìh phan den añ gŏ jơng añ dê ờ gam đal git bơta lơi tai mờ gơ pừ tơn, cau tờm hìu bơnhă ntoat tus dong kờl den añ hă uă ngan mhàm. Hìu bơnhă jun mơ añ lòt hìu sơnơm sơm jal mhar. Tŭ do, bơta jê ndul neh gơmù đau, mơya lòt jă brê kung gam dà jù. Añ kung gam gơtùi sàu sa bè ờs, mơya geh tŭ den gơ lơh glar să, ờ gơ mut sa”.

Dilah ồng Bùi Văn Lênh là jơnau bơsram bè broă ờ gŏ di sền ờ sơp ală tềl tơnggŏ bơh chờm den jơnau yal mò Lan dê là dùl jơnau tơngkah lài loh làng rlau bè jơnau pơhìn gơ lời wơl jơnau ờ niam kòp as sồt klung dê. Bàr nă cau kòp mờ ală bơta krơi is, mơya ndrờm ai gŏ dùl bơta ndrờm bal: as sồt klung dilah gơtìp sền ờ sơp, sơm ờ di halà lời kòp jŏ jòng den digơlan lơh gơbàn ală jơnau gơ lời wơl sơbơng roh ngan. Ală bác sĩ mìng dùl gah kòp pà git, kòp do gơtùi sơm kơ̆ kơljap dilah git gŏ gờñ mờ sơm di jat jơnau pơlam. Bulah bè hơ̆, dilah kòp as sồt klung lời jŏ jòng, ờ sơm bời jơh halà sơm nggùl gùng den rơp lơh gơ rềng tus bơta niam rài kis, geh tŭ digơlan lơh gơbàn tus ală bơta kòp sơbơng roh bè gơlik mhàm tàm klung, bluh klung, geh tŭ là ung thư klung. Mùl màl, uă ngan cau kòp mìng lòt tus bác sĩ tŭ neh geh ală tềl tơnggŏ jê kồr, neh lơh gơ rềng kơn jơ̆ ngan tus rài kis halà tŭ neh geh ală jơnau gơ lời wơl sơbơng roh. Is ồn, gơ wèt mờ cau dờng sơnam, cau geh kòp tàm să halà pràn kơldang să jan ờ sô, jơnau pơhìn gơ lời wơl bơta ờ niam sơlơ kờñ pal geh sền gròi mờ jat sền nền nòn. Bác sĩ mìng gah 2 Phạm Phú Anh - Phó Lam bồ Gah kòp dơlam să tơrgùm bal, Hìu sơnơm uă gah tiah Tây Nguyên pà git: “Bañ sơnơng là kòp as sồt klung mìng kờñ hùc 2, 3 nai sơnơm là bời. Gơ wèt mờ ală cau mờ tiah sồt jrô, dilah sơm ờ di den rơp lơh gơbàn bơta bluh klung, gơlik mhàm halà ală jơnau gơ lời wơl ờ niam kơn jơ̆ tơnơ̆ do. Bàr pe nă cau den tềl tơnggŏ jê digơlan neh jơh mơya tềl sồt kung gam. Geh tŭ cau kòp lòt kham ờ di tài bơh jê, mờ là tài jơnau ờ niam gơ lời wơl neh gơbàn bè gơtuh hă mhàm halà bluh klung. Den tàng, kuơmàng ngan rlau jơh là pal git tàm toh jơnau bơh tài gơbàn kòp, sang tĕ jơnau lơh gơbàn kòp (dilah geh) nàng kơryan gơbàn wơl kòp mờ rơcang lài kơryan jơnau ờ niam gơ lời wơl”.

Klung là dùl tàm ală bơta phan kuơmàng ngan rlau jơh gùng lơh lề phan sa dê mờ geh gơ rềng tơn tus bơta niam rài kis pah ngai. Dùl bơta mờng kwèng sau sa dipal, mờng kwèng kis niam bơnĕ mờ broă kham sềm di tŭ tŭ geh tềl tơnggŏ nisơna rơp dong bol he gơtùi rơcang lài sền gàr pràn kơldang. Bañ tồn kòp mìng bơh ală dơ̆ jê ndul. Bañ hùc is sơnơm jŏ jòng. Mờ kuơmàng, bañ sang tĕ ală tềl tơnggŏ tơngkah lài să jan dê. As sồt klung gơtùi sơm, mơya bơta kuơmàng là cau kòp kờñ pal geh git gŏ gờñ, sơm di mờ lơh jat jơnau pơlam bác sĩ dê.

Jê ndul, hăt ndul, sơ-ơ̆ sràt mờng gơlơh jê tềng rơnồng dờ… là ală bơta tơngŏ geh uă cau neh geh tŭ gơtìp. Uă cau đơs là, hơ̆ mìng là bơta tơngŏ bơh bơta ờ niam tơrdih phan sa bè ờs, ơm rơlô ha là ngui sơnơm là jơh. Mơya, tơnơ̆ mờ ală dơ̆ jê jàng lah ờ ngòt hơ̆ di gơlan là kòp as sồt klung – do là dùl bơta kòp geh uă, mơya bañ sền ờ sơ̆p. Nàng wă loh rơlao tai bè bơta do, jà làng bol mờ ală bơyô iăt jơnau bơto pơlam bơh bác sĩ mìng gah II Phạm Phú Anh, Phó Lam bồ Gah kòp dơlam să tơrgùm bal, Hìu sơnơm Uă gah tiah Tây Nguyên.

Dan bác sĩ pà git ală bơta tờm lơi lơh gơtìp sồt klung mờ ală cau di gơlan gơtìp kòp do, ơ bác sĩ?

Bác sĩ Phạm Phú Anh: “Tàm ală kòp bè klung, as sồt klung là dùl kòp mờng gơtìp tàm ală cau kòp tus kham tàm hìu kham kung bè broă sơm kòp tàm hìu sơnơm. Do là kòp gơrềng uă tus mờ ală bơta, tàm hơ̆ geh uă ngan là broă ngui ờ uă sơnơm sơndră mờ as tơrmù jê mờ gơtờp vi khuẩn HP (Helicobacter pylori).

Cau di gơlan gơtìp uă hơ̆ là: Cau sùm ngui sơnơm tơrmù jê, kơrian as; Cau neh geh tŭ gơtìp sồt klung; Cau gam gơtìp vi khuẩn HP; Cau lơh broă tàm tiah kal ke, glar bòl jŏ ngai”.

Ơ bác sĩ, ală bơta tơngŏ mờng gơtìp bơh kòp as sồt klung là bè lơi?

Bác sĩ Phạm Phú Anh: “Bơta tơngŏ mờng gơtìp ngan lơh cau kòp tus kham là jê tềng đang ndul, jê uă ngan. Bơdìh hơ̆ tai gam geh ờ uă bơta tơngŏ gơtìp jroă rơlao bè gơlik mhàm klung ha là jê ndul uă tài bluh klung. Bè ờs den geh ală bơta tơngŏ bè ờ loh làng, mơya ală bơta tơngŏ mờ làng bol pal sền gròi nền nòn là jê ndul ni sơna tềng đang ndul, jê uă ngan. Dơ̆ bàr là hă gơlik mhàm là hă gơlik mhàm ha là đì ndul gơlik phơng jù – hơ̆ là ală bơta tơngŏ sơn đờm gơtìp jroă. Bơdìh hơ̆ tai, tàm ờ uă cau gơtìp kòp jŏ ngai, cau kòp di gơlan gơtìp jroă rơlao bè gơrồt gùng mù bơh klung dê (gơrồt môn vị, gơrồt tá tràng). Tŭ hơ̆, cau kòp sào sa den gơtìp kal ke tàm broă tơrdih phan sa, geh bal gơdan hă, hă, geh tŭ hă gơlik ală phan sa bơh ngai lài”.

Cau kòp pal lơh jăt broă sơm kòp mờ tam gơl rài kis bè lơi nàng sơm kòp bời jơh, tơrmù uă ngan broă di gơlan gơtìp tai, ơ bác sĩ?

Bác sĩ Phạm Phú Anh: “Jăt añ kơlôi, gơwèt mờ cau kòp tŭ neh đal git gơtìp as sồt klung – tá tràng den pal lơh jăt broă sơm kòp: Di sơnơm, di tŭ mờ tơl sơnơm jăt tơngai sơm. Bañ tơnjŏ tơngai sơm kòp kung bè bañ ơm is ờ ngui sơnơm tŭ ờ hềt geh jơnau bơto sồr bơh cau lơh sơnơm dê. Bơta do rơ̆p lơh sồt klung jŏ jòng, ƀuơn gơtìp tai mờ gơtìp di gơlan jroă rơlao.

Bè đah rài kis, pal tơrmù ală phan sa di gơlan lơh gơrềng ờ niam tus mờ klung bè ală phan sa dà hùc: ơlăk, bièr, chu jrào.

Bè sơnơm sơm kòp, pal geh jơnau bơto sồr mùl màl bơh bác sĩ, bañ blơi is sơnơm nàng hùc. Bơnah uă cau kòp mŭt piam tàm hìu sơnơm tŭ do gơtìp as sồt klung là tài ngui ală sơnơm tơrmù jê, kơrian as gơrềng tus mờ ơră ntìng (mpồl NSAID). Di lah gơrềng tus mờ vi khuẩn HP, cau kòp pal lòt kham tàm ală hìu sơnơm, sơm di mờ jơnau geh ai mờ pal kham tai di jăt tơngai neh pơrgon nàng sền git neh gơsơ̆t vi khuẩn ha là ờ.

Tàm tơngai jal mhar, cau kòp pal lơh jăt jơnau sồr sơm bơh bác sĩ tŭ ơm piam tàm hìu sơnơm. Gam tŭ neh rê sơm kòp tàm hìu den bañ wèr uă ir. Đơs bal, cau kòp pal sào sa di pal, rơwah ală phan sa gơdờp, bañ lơh gơguh jê, bañ lơh hat ndul. Lơh ngan pleh mờ ală phan sa dà hùc geh jơnau gơsồr tàm tơngai sơm, tàm hơ̆ uă ngan là gơwèt mờ ală cau sồt klung neh geh tơngŏ gơlik mhàm”.

Ơ bác sĩ, kòp as sồt klung di lah ờ geh sơm bời di gơlan lơh gơtìp ală bơta lơi? Tŭ do uă cau blơi is sơnơm ha là ngui ală bơta sơnơm bơh cau ndai yal (bè hùc uă dà plai chanh) nàng sơm is kòp sồt klung tàm hìu. Jơnau sồr bơh bác sĩ bè broă do là bè lơi?

Bác sĩ Phạm Phú Anh: “Di lah ờ sơm di pal, kòp di gơlan lơh gơtìp ală bơta tơngŏ jroă bè: Gơlik mhàm gùng tơrdih phan sa: Ni sơna hă gơlik mhàm, lòt đì ndul gơlik phơng jù bè ƀòk kơphe, di lah jroă di gơlan lơh gơtìp kơrwài, gơmù huyết áp; Bluh klung/tá tràng: Sồt gơmŭt jrô tàm klung, lơh gơtìp as tềng klung, gơtìp mồr, gơtìp as, mồr uă; gơrồt môn vị/Gơrồt tá tràng: Tiah sồt gơmŭt jrô lơh gơrồt gùng gơlòt phan sa bơh klung tus tàm pròc, lơh kòl phan sa lài do, gơdan hă mờ hă. Bơta do pal mŭt piam tàm hìu sơnơm nàng reh; ngòt rơngơ̆t rơlao là ung thư klung, do là bơta gơtìp jŏ jòng bơh as sồt klung jŏ tơngai ờ gơtùi sơm bời.

Gơwèt mờ cau gơtìp as sồt klung, broă blơi is sơnơm tơrmù jê mìng geh bơsong bơta gơtìp ing mờ ờ gŏ sơm bời jơh bơta gơtìp. Tŭ ơm ờ hùc sơnơm, kòp rơ̆p gờñ gơtìp wơl tai, geh tŭ sơnơm tơrmù jê gam là bơta lơh sồt klung uă rơlao tai. Mờ sơnơm sồr bè hùc uă dà plai chanh nàng sơm kòp gơrềng tus mờ klung den plai chanh geh khà axit uă, tŭ klung gam gơtìp sồt mờ hùc dà axit rơ̆p lơh sồt gơtìp jroă rơlao mờ jê rơlao. Dà plai chanh ờ gơtùi gơsơ̆t vi khuẩn HP ha là sơm bời sồt klung. Bơdìh hơ̆ tai, broă ngui is sơnơm gam lơh broă gơrềng bơh sơnơm ờ niam mờ lơh gơtìp kơrian ală bơta gơlik geh yal lài kwơ màng”.

Ơi, dan ưn ngài bác sĩ!