Plai nùs là dùl bơta kuơmàng ngan rlau jơh tàm să jan kòn bơnus dê, mơya uă cau ờ git plai nùs gam kong bơta aniai dồ bă ngềt ngơt. Bè mò Vũ Thị Lai (91 sơnam) ơm tàm sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột, càr Dăk Lăk, bulah dờng sơnam, mơya mò Lai ờ huan lòt kham pràn kơldang jat tơngai pơrgon, mìng tus tŭ să jan geh tềl tơnggŏ gơbàn kòp den hơ̆ sồng mò lòt kham. Pơgap mờ do 2 nam, mò Lai gơ lơh jê ntơh, ờ gơtùi tă nhơm uă mờ pal mut sơm jal mhar tàm hìu sơnơm Đại họk Y dược Buôn Ma Thuột. Bơh ală xét nghiệm sơn rờp, mò Lai geh pà git gơtìp gơ drồl mhàm plai nùs sơrbac mhar mờ geh sồr tơmut stent tàm jrang mhàm tờm gùt dar plai nùs – dùl bơta chài ngui măi mok lơh sơnơm tơmut tàm jriăng mhàm nàng pờ ơnàng halà lơh gơ lòt wơl jriăng mhàm gơ kòl halà gơ hat wơl. Tơnơ̆ tŭ tơmut stent tàm jriăng mhàm tờm gùt dar plai nùs, pràn kơldăng mò Lai dê gơ bè ờs wơl, jơh jê ntơh, jơh bơta ờ gơtùi tă nhơm, mơya tơnơ̆ hơ̆ den gơlik geh bơta ờ pràn plai nùs, plai nùs mprơm ndang, ờ pràn leh, đồm sơdàng den tàng pal mut tàm hìu sơnơm sơm uă dơ̆. Mò Lai pà git, dơ̆ rềp ndo ngan rlau jơh, mò mut tàm hìu sơnơm tŭ să jan pŭ uă, kal ke tă nhơm tŭ bic den tàng ờ gơtùi bic lơhă tàm trồ mang. Bơh hơ̆, pràn kơldang să jan mò dê gơmù uă ngan. Bulah bè hơ̆, kơnờm geh sơm jơh nùs tàm hìu sơnm, să jan mò dê neh tam gơl loh làng ngan, trồ mang gơtùi bic lơhă mờ ờ gam pŭ tai:

“Ngai añ mut ndo den ndul gơ lơh ờ niam ngan, kơldang, jơng as pŭ, să jan ờ pràn mơya tơnơ̆ sơm tàm do neh pràn rlau, ndul lơbơn wơl, să jan pràn rlau. Ală ƀák sìh tàm do gròi sền jơh nùs ngan den tàng kòp neh tam gơl uă ngan. Añ kham, jat sền tàm do neh nđờ nam do, kung neh tơmut stent tàm jriăng mhàm tờm gùt dar plai nùs den tàng să jan pràn wơl bè ngai do”.

Mpồl lơh sơnơm dunia kờp tơrgùm pah nam tàm dunia geh mờr 17 tơlak 900 rbô nă cau chơt tài kòp gùng mhàm plai nùs. Ală kòp mờng gơbàn tàm plai nùs bè: jriăng mhàm tờm gùt dar plai nùs, as sồt ơră plai nùs, gơ drồl mhàm plai nùs, plai nùs mprơm ndang halà rơlĕ, ờ pràn plai nùs… Ai tàm lơgar Việt Nam, kờp bal pah nam geh mờr 200 rbô nă cau chơt tài kòp gùng mhàm plai nùs, geh 33% khà cau chơt, uă rlau 20 dơ̆ khà cau chơt tài kòp gùng mhàm plai nùs, mờ uă rlau 10 dơ̆ khà cau chơt tài rềs àr gùng lòt. Bơta kơn jơ̆ bè kòp gùng mhàm plai nùs gam ngai sơlơ gơguh uă, lời wơl ală jơnau ờ niam kơn jơ̆ kơn jut ngan tus tơl nă cau, hìu bơnhă mờ mpồl bơtiàn.

Jat ƀák sìh ồng Nguyễn Ngọc Thiện – Gah kòp dơlam gùng plai nùs,  Hìu sơnơm Đại họk Y dược Buôn Ma Thuột pà git, nam 2025, hìu sơnơm kham rlau 28 rbô nă cau gơbàn kòp plai nùs in, kờp bal pah ngai geh bơh 90 tus 100 nă cau kòp. Piam tàm hìu sơnơm nàng sơm kòp mờr 2 rbô 800 nă cau. Do là dùl khà uă ngan, là bơta kơn jơ̆ tus ală hìu sơnơm. Bơta kơlôi sơnơng kòp gùng mhàm plai nùs là kòp cau kra dê neh ờ gam di tai, uă nam rềp ndo, kòp gơbàn uă tàm cau kơnòm să, geh cau gơtìp gơ drồl mhàm plai nùs tŭ ờ hềt tus 30 sơnam. Jơnau tờm ngan là tài làng bol sền ờ sơp, ờ bài kham rơcang kơryan lài mờ kham pràn kơldang jat tơngai pơrgon, tŭ geh ală tềl tơnggŏ kòp dê den hơ̆ lòt kham hìu sơnơm. Bơdìh hơ̆ tai, bal mờ mờng kwèng rài kis pa mờ ală mờng kwèng ờ niam bè: ñô uă ơlak, ƀièr, chu jràu, ờ huan tàp pràn să jan, lơmă ir, tàm să geh kòp bè đồm sơdàng, gơguh huyết áp, ngar mang, kơn jơ̆ bồ tơngoh… kung là jơnau lơh gơbàn kòp gùng mhàm plai nùs. Ƀák sìh Nguyễn Trọng Thiện pà git:

“Kòp gùng mhàm plai nùs geh uă ngan mpồl kòp, sơnam mờng gơbàn kòp bơh 60 tus 70 sơnam. Bulah bè hơ̆, pal sền gròi là tơngai rềp ndo, kòp gùng mhàm plai nùs gơbàn uă tàm cau kơnòm să, geh cau kòp mìng pa rơp 30 sơnam halà mìng rlau 40 sơnam neh gơbàn kòp gùng mhàm plai nùs. Bàr pe nă cau kơnòm rlau den gơ rềng tus bơh pa deh halà bàr pe bơta ờ niam ndai. Kòp gùng mhàm plai nùs geh uă mpồl, gơ rềng tus plai nùs bè ờ pràn plai nùs, kòp ơră plai nùs halà as sồt ơră plai nùs. Dơ̆ 2 là gơ rềng tus bơta mprơm plai nùs, dơ̆ 3 là gơ rềng tus gùng tàm pơdar mờ jriăng mhàm. Pơn yơu bè bơcah jriăng mhàm, ờ niam jriăng mhàm”.

Jat ală ƀák sìh mìng dùl gah, ală tềl tơnggŏ bơh kòp gùng mhàm plai nùs sùm ờ geh bơta pơn rơ is mờ ờ gơtùi đal git tàm tơngai sơn rờp, tus tŭ tềl tơnggŏ kòp gơ gơs loh làng den kòp neh mut tàm tơngai sơbơng roh. Tŭ do den broă sơm kòp neh gơbàn kal ke mờ cèng uă bơta aniai digơlan gơlik geh. Den tàng, kham gròi sền gờñ kòp kung gam là broă gròi sền niam ngan rlau jơh gơ wèt mờ ală kòp gùng mhàm plai nùs. Tài bơh kham gròi sền lài den rơp dong ală ƀák sìh đal git ală bơta pơhìn bè ndang halà rơlĕ mprơm plai nùs, ờ niam lipid mhàm, gơguh huyết áp, mờ kung gơtùi git gŏ gờñ kòp jriăng mhàm, kòp van plai nùs, kòp ơră plai nùs tus cau kòp in.

Kòp gùng mhàm plai nùs (gam geh hòi là kòp plai nùs gùng mhàm) mờng geh ală ƀák sìh mìng gah do sơnđan bè “cau gơsơ̆t cau ngềt ngơ̆t” tài bơta kòp do gơtìp ngềt ngơ̆t ngan mơya hoàc huơr gơlời uă ngan. Nàng geh tai jơnau git bè kòp do bal mờ ờ uă gùng dà broă rơcang kòp, jà làng bol mờ ală bơyô iăt jơnau bơto bơh Ƀák sìh Nguyễn Trọng Thiện, Gah kòp gùng mhàm plai nùs, Hìu sơnơm Đại họk Y dược Buôn Ma Thuột bơh dơ̆ lùp tơnơ̆ do:

Ơ ƀák sìh, tŭ do kòp gùng mhàm plai nùs geh uă mờ ngòt rơngơ̆t bè lơi? Ală bơta lơi tờm lơh gơtìp kòp do, ơ ƀák sìh?

­Ƀák sìh Nguyễn Trọng Thiện: “Tŭ do kòp gùng mhàm plai nùs là kòp jŏ jòng, geh uă ờ mìng tàm lơgar he mờ tàm gùt dunia. Mìng is tàm lơgar Việt Nam, tàm bơta kòp tê jê să den kòp gùng mhàm plai nùs là dùl tàm ală mpồl kòp geh khà uă ngan, lời wơl uă bơta ờ niam, tam gơl mhar ngan, jroă ngan lời wơl uă hoàc huơr uă ngan tus mờ cau kòp. Kòp gùng mhàm plai nùs geh uă bơta tờm, geh bal bơta tờm bơh dềt, bơta tờm tài gơtờp bơh mè bèp, cau tàm jơi nòi dê. Geh ờ uă kòp gơrềng tus mờ bơh dềt bè: gơguh jơh bal đah đơm mờ đah đang plai nùs, gơguh jơh bal đah kiao mờ đah ma plai nùs, ală bơta ờ niam plai nùs bơh dềt ndai (mờng gơtìp tàm kơnòm dềt). Uă bơnah kòp lơh gơtìp tàm gùng mhàm plai nùs là tài broă sào sa, rài kis ờ niam. Bè sa uă phan sa mhar, uă tơngi; ờ hoan ơwañ să; ñô uă ir ơlăk, bièr, chu uă ir jrào. Cau kòp geh kòp jŏ jòng bè gơguh huyết áp, kòp đồm sơdàng, ờ pràn leh mờ di lah ờ sơm sùm, ờ sền gròi niam ală bơta di gơlan hơ̆ là bơta tờm lơh kòp gùng mhàm plai nùs gơlik geh”.

Ơ ƀák sìh, di lah kòp plai nùs gùng mhàm ờ geh gŏ gờñ den di gơlan lơh gơtìp tus mờ ală hoàc huơr bè lơi?

­Ƀák sìh Nguyễn Trọng Thiện: “Nùs nhơm kơlôi sơnơng bal bơh cau kòp dê là tŭ geh tơngŏ kòp hơ̆ sồng lòt kham. Kung geh ờ uă cau kòp tàm hìu nhă geh cau gơtìp kòp plai nùs gùng mhàm den tàng kung pal kah lòt kham bơta pràn kơl dang să jan jăt tơngai, mơya, do mìng là khà cau geh ờ gal. Gam uă cau gơtìp kòp tŭ tus hìu sơnơm tŭ neh geh tơngŏ gơtìp kòp. Di gơlan cau kòp gơtìp jê ntơh, glar tă nhơm, rài kis pah ngai ờ bè ờs tai. Kung geh cau tus hìu sơnơm tàm bơta neh jroă ngan, lời wơl bơta ngòt rơngơ̆t bè ờ pràn tă nhơm, gơmù huyết áp, pơhìn tus màng kis den tàng pal geh sơm mhar.

Di lah kòp ờ gŏ gờñ, den bơta niam rài kis cau kòp rơ̆p gơmù, cau kòp ờ gơtùi kis mờ lơh broă bè ờs, bơta pràn kơl dang să jan gơmù, bơta pràn lơh broă bơh cau kòp gơmù, bè jŏ jòng cau kòp rơ̆p gơtìp ờ pràn plai nùs, cau kòp pal mŭt piam kòp tàm hìu sơnơm uă dơ̆ nàng sơm ờ pràn plai nùs tài glar tă nhơm, gơsăp ntơh. Uă dơ̆ bè hơ̆ plai nùs cau kòp gơmù bơta pràn lơh broă, mờ dŭt ndơl cau kòp di gơlan gơtìp chơ̆t. Ngòt rơngơ̆t ngan bơh kòp gùng mhàm plai nùs ờ ndrờm mờ ală kòp ndai, kòp do gơtìp ngềr ngơ̆t ngan tŭ gơtìp den di gơlan gơtìp chơ̆t”.

Ơ ƀák sìh, nàng gŏ gờñ kòp gùng mhàm plai nùs, làng bol pal kah lòt kham mờ sền gròi kòp bè lơi?

­Ƀák sìh Nguyễn Trọng Thiện: “Nàng gŏ gờñ kòp gùng mhàm plai nùs, lài jơh pal sơm ală bơta di gơlan gơtìp, pal kham bơta pràn kơl dang să jan 6 nhai 1 dơ̆ ha là 1 nam 1 dơ̆ nàng sền gròi ală bơta di gơlan gơtìp bè gơguh huyết áp, tơngi mhàm, đồm sơdàng. Gơwèt mờ cau kòp geh bơta tơngŏ geh lài ha là cau kòp sùm chu jrào, lơmă ir den pal lòt kham ƀák sìh mìng gah bè gùng mhàm plai nùs nàng geh lơh ală xét nghiệm lài ha là ală broă lơh sền gròi nền nòn rơlao.

Gơwèt mờ ală cau geh ală bơta tơngŏ bè gơsăp ntơh, glar tă nhơm tŭ lơh ngan ai jơh bơta pràn pal tus hìu sơnơm sơm kòp mìng gah gùng mhàm plai nùs nàng kham gờñ. Bơdìh mờ ờ uă kòp di gơlan gơtùi sơm blời bè kòp plai nùs bơh dềt, mơya kòp gùng mhàm plai nùs là kòp jŏ jòng den tàng gơjăt bal cau kòp tus jơh rài kis tơn, den tàng cau kòp pal tus kham sùm, hùc sơnơm sùm. Kòp do ờ di là sơm bời ha là ờ mờ là geh sền gròi niam ha là ờ. Di lah cau kòp geh sền gròi niam den cau kòp gơtùi rê bè ờs wơl tàm rài kis bè ờs”.

Tàm broă sơm kòp mờ rơcang kơrian kòp jŏ jòng, làng bol pal tam gơl rài kis bè lơi nàng sền gròi kòp gùng mhàm plai nùs niam, ơ ƀák sìh?

­Ƀák sìh Nguyễn Trọng Thiện: “Nàng sền gròi geh kòp den cau kòp pal lơh jăt gùng dà broă sơm kòp bơh ƀák sìh ai, tam gơl rài kis, geh rài kis niam rơlao, bañ ñô uă ir ơlăk, bièr, chu uă ir jrào. Kòp gùng mhàm plai nùs tài ală bơta di gơlan lơh gơtìp uă, den tàng pal pleh mờ ală bơta di gơlan gơtìp do. Bè cau kòp gơtìp gơguh huyết áp pal sơm kòp gơguh huyết áp, cau kòp gơtìp tơngi mhàm pal sơm kòp tơngi mhàm, ha là gơtìp kòp jŏ jòng ndai pal sơm kòp. Gơwèt mờ cau kòp neh gơtìp kòp gùng mhàm plai nùs den bơdìh mờ broă sơm kòp mờ sơnơm, cau kòp pal kah tus mờ broă sào sa, cau kòp pal sa ờ hang, tơrmù sa uă boh, cau lơgar Việt Nam he sa hang ir, den tàng pal tơrmù boh tàm broă sào sa.

Di lah ờ git ai khà boh di pal den he mìng tơrmù nggùl mờ khà he mờng ngui sa pah ngai là di. Tàm phan sa pal tơrmù (tơrmù ờ gŏ di là ờ sa) dà tơngi, tàm hơ̆ uă ngan là tơngi klung klờm phan ròng, tơnguh broă sa uă biăp tơlir, tơrgùm sa phan ƀòk mờ sơdàng, lơngồt. Di lah sa uă ir phan ƀòk mờ sơdàng lơngồt den rơ̆p lơh gơguh gơprăp lipid tàm mhàm. Tơnguh broă ơwañ să, tàp pràn să jan 30 phút tàm 1 ngai mờ ală môn tàp gơdờp bal mờ bơta pràn kơl dang să jan bơh tơl nă cau dê. Bè ờs den lòt jơng, ntoăt, sơn đoh che, plai tơnò, môn tàp pràn să jan ñjơ̆ rơlao mờ bơta pràn să jan he den bañ tàp”.

Ơ, dan ưn ngài ală jơnau geh kwơ bơh ƀák sìh pa yal!