Klồng măt là tăp tơngoh geh tềng tơr-è măt, geh gơnoar dờp bơta àng mờ ai tơngŏ rùp tus tàm tơngoh. Do kung là anih tơrgùm lơ-ŭt ngan ală gùng mhàm dềt, ală bơta gơdờp mhar ngan mờ bơta tam gơl bơh gùng mhàm dê. Tŭ gùng mhàm gơguh uă jŏ jòng, ală gùng mhàm dềt do ƀuơn ngan gơtìp aniai, lơh gơtìp ală tam gơl ni sơna tềng klồng măt. Bơta do di lah ờ geh sền gròi rơ̆p lơh gơmù gơnoar sền loh, geh tŭ gơtìp jơngo măt tơn. Bơta ngòt rơngơ̆t bơh kòp do dê là gơtìp ngềt ngơ̆t ngan. Tàm tơngai sơnrờp, cau kòp gơlơh bè ờ jê ha là lơh ờ suk.

Jăt jơnau kờp bơh Hìu sơnơm Măt càr Dăk Lăk dê, pah nam geh bơh 2 rơbô tus 3 rơbô dơ̆ cau kòp đồm sơdàng tus kham ală bơta kòp bè măt. Tàm hơ̆, geh di pơgăp bơh 400 tus 700 dơ̆ cau geh gŏ gơtìp kòp klồng măt đồm sơdàng. Mơya, ală ƀák sìh pà git, geh uă ngan cau kòp mìng lòt kham tŭ măt neh ờ loh ngan. Bơta do lơh broă sơm kòp gơtìp uă kal ke, geh tŭ geh ală cau ờ gơtùi sơm loh măt bè lài tai. Mùl màl do pà gŏ, jơnau git wă bơh cau kòp bè tơngŏ tềng măt kung gam ờ uă, tàm tŭ do là dùl tàm ală bơta tơngŏ ngòt rơngơ̆t mờ gơtùi gŏ gờñ di lah geh sền gròi kòp di tŭ.

Mò Lê Thị Thịnh (63 sơnam) tàm sàh Krông Búk, càr Dăk Lăk neh geh rơlao 10 nam kis bal mờ kòp đồm sơdàng. Bơdìh hơ̆ tai, mò gam gơtìp uă kòp ndai bè plai nùs gùng mhàm, gơguh huyết áp, ờ niam tơngi mhàm… Ală kòp do neh ngềt ngơ̆t lơh aniai gùng mhàm tàm să mờ lơh gơtìp tềng măt. Mò Lê Thị Thịnh pà git: "Añ gơtìp kòp đồm sơdàng neh rơlao 12 nam. Tus nam 2025, tŭ lòt kham den ƀák sìh gŏ gơtìp tềng măt mờ sồr geh sền gròi, sơm kòp jăt tơngai 6 nhai dùl dơ̆. Măt añ dê sền ờ loh rơhời jă tơngai. Ƀák sìh kung pà git, di lah ờ sơm di tŭ den di gơlan lơh gơtìp jơngo, tàm tŭ broă reh gơtìp kal ke. Lài mờ hơ̆ añ kung sùm gơtìp tul jơng tê. Tŭ do, kòp tê jê să lơh gơrềng uă ngan tus broă lơh bal mờ rài kis pah ngai”.

Jăt Ƀák sìh Mìng gah I Nguyễn Thị Minh Hải, Phó gah Sơm kòp tơrgùm bal, Hìu sơnơm Măt Dăk Lăk pà git, kòp bè mò Thịnh ờ di là ờ hoan geh. Geh uă cau kòp đồm sơdàng ndai kung gơtìp tàm bơta ndrờm bal sơl tŭ mìng gŏ gơtìp tàm klồng măt tàm tơngai neh jơla. Dùl tàm ală bơta tờm lơh cau kòp gŏ neh jơla là tài nùs nhơm ờ sền gròi bơh cau kòp dê. Uă cau kòp tŭ gơtìp kòp đồm sơdàng mìng tơrgùm tàm broă sền gròi ală bơta gơtìp tàm plai nùs gùng mhàm, leh, klờm… mờ ờ hoan sền gròi tus mờ broă tàm măt. Bơdìh hơ̆ tai, tài kòp ờ lơh jê, ờ geh tơngŏ loh làng tàm tơngai sơnrờp den tàng cau kòp ƀuơn ngan tàm broă lời ờ sền gròi. Tŭ măt neh gơmù ờ loh rơhời, uă cau jàng lah gơrềng mờ ală bơta bè măt tài sơnam dờng bè kra să ha là sơkal kòn măt. Bơh tàm broă ờ sền gròi do neh lơh “tŭ niam” nàng gŏ mờ sơm kòp gờñ gơtìp jơla. Broă di gơlan gơtìp tàm klồng măt mờng gơguh tơnơ̆ tàm bơh 5 nam gơtìp kòp đồm sơdàng mờ pơn jăt tai gơguh jăt tơngai. Ƀák sìh Mìng gah I Nguyễn Thị Minh Hải pà git: "Cau gơtìp kòp đồm sơdàng pal sền gròi niam gùng mhàm mờ rơcang lòt kham măt jăt tơngai. Ờ uă ngan pah nam pal lòt sền gròi măt 1 dơ̆; mìng is ală cau gơtìp kòp neh rơlao 5 nam, pal kham bơh 1 tus 2 dơ̆ pah nam. Bŭ lah măt ờ hềt gơtìp ală bơta lơi mơya he kung gam pal lòt kham. Broă lòt kham gờñ dong kờl gŏ kòp bơh tàm tơngai sơnrờp, bơh tŭ hơ̆ geh gùng dà sơm kòp di tŭ, tơrgùm broă di gơlan lơh gơmù ờ loh măt mờ gơtìp jơngo măt”.

Broă gŏ gờñ geh gơnoar kwơ màng ngan tàm broă sơm kòp. Di lah geh sơm di tŭ, kòp di gơlan geh sền gròi mờ lơh lơyài bơta gơtìp. Nàng rơcang gơtìp kòp tàm klồng măt, cau kòp pal sền gròi niam gùng mhàm, geh sùm rài kis niam, lơh jăt broă sơm kòp di mờ jơnau bơto sồr bơh ƀák sìh dê mờ lòt kham măt jăt tơngai geh ai.

Kòp klồng mat đồm sơdàng là dùl tàm ală jơnau gơlời wơl sơbơng roh ngan, digơlan lơh gơrềng uă ngan tus bơta sền loh mat dê dilah ờ geh git gŏ mờ sơm di tŭ. Nàng dong làng bol mờ ală bơyô git loh rlau tai bè bơta sơbơng roh kòp dê kung bè bơta chài rơcang lài pleh kòp, mpồl cau cih jơnau đơs do neh geh dơ̆ tơm boh bơr tai mờ Ƀák sìh mìng gah dùl mò Nguyễn Thị Minh Hải, Phó lam bồ gah sơm kòp bơrlŭ bal, Hìu sơnơm mat Dăk Lăk:

Ơi, ơ ƀák sìh, cau kòp đồm sơdàng kờñ pal lòt kham mat mơ tŭ geh ală tềl tơnggŏ lơi taih?

Ƀák sìh Nguyễn Thị Minh Hải: Cau kòp đồm sơdàng kờñ pal lòt kham mat mơ tŭ geh ală tềl tơnggŏ bè tơnơ̆ do: sền ờ loh nisơna, sền sơ weh rùp, gŏ tềl jù halà gơ tơnggŏ bè rơhài par tềng đap mat, halà gơ loh bè geh dă bung jơm tềng đap mat. Is ồn, tàm bơta dilah bơta sền loh mat dê gơmù mhar ngan halà roh dùl bơnah bơta sền loh mat dê den cau kòp kờñ pal lòt mơ tus ală hìu sơnơm mìng gah mat, hơ̆ digơlan là tềl tơnggŏ bơh jơnau gơ lời wơl kơn jơ̆ dê bè gơlik mhàm tàm che dà mat halà gơ plồ tơr è mat mờ ală jơnau ờ niam do ndrờm kờñ pal geh sơm jal mhar. Jat Mpồl lơh sơnơm dunia, kòp klồng mat đồm sơdàng là gơtùi pleh. Bè hơ̆ den tàng, cau kòp bañ kơp tus tŭ geh tềl tơnggŏ kòp mờ kờñ pal lòt kham mat jat tơngai pơrgon tŭ geh kham đal git gơbàn kòp đồm sơdàng nàng git gŏ gờñ mờ sơm di tŭ.

Ơi, tŭ do kòp klồng mat đồm sơdàng geh ală broă lơh sơm lơi taih mờ bơta ƀă tàm bè lơi dilah geh git gŏ gờñ, ơ ƀák sìh?

Ƀák sìh Nguyễn Thị Minh Hải: Tŭ do, kòp klồng mat đồm sơdàng geh uă broă lơh sơm pa bè cit sơnơm tàm dơlam mat, laser klồng mat mờ reh koh che dà mat. Tàm hơ̆, cit sơnơm tàm dơlam mat gam là broă lơh tờm ngan dong tơrmù bơta pŭ klồng mat mờ gơtùi tam gơl bơta sền loh mat dê niam ngan. Laser klồng mat dong kơryan kòp sơlơ gơbàn kơn jơ̆ rlau, ai reh den geh lơh tŭ neh geh jơnau gơ lời wơl kơn jơ̆ bè gơlik mhàm tàm che dà mat halà gơ plồ tơr nè mat. Gơ wèt tàm ală bơta mùl màl, ƀák sìh rơp sac rơ wah broă lơh sơm dipal ai cau kòp in, digơlan mìng ngui dùl broă lơh sơm kòp halà pơgồp bal uă broă lơh mờ gơp. Bơta kuơmàng là dilah git gŏ gờñ mờ sơm di tŭ, gơtùi kơryan tus mờr 90% jơnau pơhìn bơta ờ gơtùi sền gŏ kơn jơ̆. Bè hơ̆ den tàng, cau kòp đồm sơdàng kờñ pal lòt kham jat tơngai pơrgon, kờp bal mờ tŭ ờ hềt geh tơnggŏ kòp.

Bè hơ̆ den tàm tŭ tơngai lơi kòp klồng mat đồm sơdàng gơ pơhìn lơh gơbàn jơngo mat taih?

Ƀák sìh Nguyễn Thị Minh Hải: Kòp klồng mat đồm sơdàng digơlan lơh gơbàn jơngo mat mờ ờ gơtùi sền gŏ wơl uă ngan là tàm tơngai jơla. Mùl màl là tŭ kòp gơ tam gơl tus tơngai klồng mat đồm sơdàng gơ prồ dờng, ƀuơn lơh gơbàn gơlik mhàm tàm che dà mat halà gơ plồ tơr è mat. Bơdìh hơ̆ tai, bơta pŭ klồng mat jŏ jòng kung digơlan lơh aniai tus bă tiah sền tờm mờ lơh sền ờ loh sùm tơn dilah ờ geh sơm di tŭ. Bơta pal kơlôi rơcang là tàm tơngai gờñ, kòp sùm ờ geh tềl tơnggŏ loh làng den tàng cau kòp sùm ờ gròi sền halà roh tĕ tŭ tơngai gờñ nàng sơm kòp. Bè hơ̆ den tàng, cau kòp đồm sơdàng pal lòt kham mat jat tơngai pơrgon nàng git gŏ mờ sơm kòp gờñ, pleh gơ lời wơl jơnau ờ niam kơn jơ̆.

Geh ală bơta wă tìs lơi lơh cau kòp gơ di lơh kòp sơlơ kơn jơ̆ rlau taih, ơ ƀàk sìh?

Ƀák sìh Nguyễn Thị Minh Hải: Mùl màl, bơdìh mờ broă ờ gròi sền, ờ lòt kham jat tơngai pơrgon, uă cau kòp đồm sơdàng gam geh ală jơnau wă tìs uă ngan: Lài ngan là sơnơng là mat gam sền loh den ờ hềt geh kòp, tàm tŭ kòp klồng mat đồm sơdàng tàm tơngai gờñ kung ờ geh tềl tơnggŏ sơl, ờ hềt lơh gơbàn sền ờ loh mơya mùl màl kòp klồng mat đồm sơdàng gam gơbàn jat pah ngai. Dơ̆ 2 khi đơs là mìng kờñ gròi sền niam khà sơdàng tàm mhàm là neh tơl, mơya mùl màl bulah khà sơdàng tàm mhàm neh gròi sền niam den cau kòp kung pal lòt kham mat jat tơngai pơrgon, tài jơnau ờ niam gơ lời wơl tàm mat digơlan gơ kơn jơ̆ rơlĕ rơlùn mơya cau kòp ờ gơtùi đal git. Dơ̆ 3 là cau kòp sền ờ sơp kòp klồng mat đồm sơdàng, tŭ sền ờ loh mìng sơnơng là tài sơnam halà tài mat sền ờ loh den tàng ờ bài lòt kham, mìng kơp tus tŭ kòp kơn jơ̆ den hơ̆ sồng lòt kham. Bơdìh hơ̆ tai, bàr pe nă cau kòp ờ bài sơm bè cit tàm dơlam mat halà laser tài rơngòt jê, rơngòt gơ rềng tus bơta sền loh mat dê, lơh jơla broă sơm kòp mờ lơh kòp sơlơ gơ kơn jơ̆ rlau. Jat Mpồl lơh sơnơm dunia, uă ngan alà cau jơngo mat tài kòp đồm sơdàng digơlan gơtùi rơcang pleh dilah geh git gŏ mờ sơm gờñ. Bè hơ̆ den tàng, broă git di mờ sơm di tŭ là kuơmàng ngan.

Ơi, ưn ngài ƀák sìh bè ală jơnau tam pà geh kuơ ngan do!