Jat Anih tờm Gròi sền kòp tê jê să càr Dăk Lăk, tŭ do, kòp mprơm gơlik mhàm pơn jat tai là bơta kòp bơtờp pal kơlôi rơcang ngan tài khà cau gơbàn kòp kung gam tàm khà jơnhua, broă gơlik geh kal ke mờ sùm geh ală tiah geh kòp pa. Bác sĩ Lê Phúc - Phó Kwang lam bồ Anih tờm Gròi sền kòp tê jê să càr Dăk Lăk pà git, gùt càr cih dờp geh rlau 9 rbô 500 nă cau gơbàn kòp mprơm gơlik mhàm mờ 2 nă cau chơt: “Tàm ală ngai rềp ndo, bol hi pơgồp bal mờ Viện vệ sinh dịch tễ Tây Nguyên nàng lòt sền, jat sền, sền swì wơl bàr pe tiah geh jơnau pơhìn geh khà cau gơbàn kòp uă, bơh hơ̆ nàng sền swì ală sơñio khà véc-tơ tàm ală tiah do, tơnơ̆ hơ̆ lơh broă mờ Anih duh broă Làng bol ală sàh nàng git ală kal ke, gơ kòl, bal mờ gơp bơsong bè lơi nàng sơlơ tơnguh tai broă lơh rơcang lài kơryan kòp mprơm gơlik mhàm, sơlơ bơsong tiah geh kòp cau, is ồn là bơsong jơh ală tiah geh kòp nàng ờ geh tai ală cau gơbàn kòp tàm ală tiah geh kòp do”.

Khà cau kòp gơguh mhar tàm mpồl  bơtiàn kung gam lơh gơlik bơta kơn jơ̆ ai ală anih sơm in. Tàm gah kòp kơnòm dềt tơrgùm bal, Hìu sơnơm Uă gah tiah Tây Nguyên, kờp bal pah ngai gah do dờp mờ sơm bơh 10 tus 20 nă cau kòp mprơm gơlik mhàm. Bác sĩ Đặng Việt Nam, Phó Lam bồ Gah kòp kơnòm dềt tơrgùm bal tơngkah, kòp do tàm kơnòm dềt digơlan gơbàn mhar ngan, den tàng mè bèp kờñ pal jat sền nền nòn bơta pràn kơldang kơnòm dềt dê kờp bal mờ tŭ kơnòm dềt neh gơmù duh să: “Sùm den ală cau kòp mut tàm hìu sơnơm tàm bơta kơnòm dềt kòp duh să uă, den uă ngan là duh să. Ndrờm bè mat hòi gơ dê là kòp mprơm gơlik mhàm, kơnòm dềt kòp uă ngan là duh să tàm 3 ngai bơh chờm, duh să sùm tơn, glar jơh să jan, jê kơn dô mat mờ gơ dan hă uă. Bàr pe nă sau mut tàm hìu sơnơm tàm bơta kơn jơ̆ rlau, pơn yơu bè gơtuh hă uă, jê ndul, ờ huan lòt đồm. Den hơ̆ là ală tềl tơnggŏ kơn jơ̆ kòp mprơm gơlik mhàm dê. Bàr pe nă cau mut tàm hìu sơnơm tàm bơta jơla ir”.

Tềng đap bơta khà cau gơbàn kòp mprơm gơlik mhàm sùm gơguh uă, Anih tờm Gròi sền kòp tê jê să càr neh mờ gam sơlơ tơnguh tai broă lơh jat sền, mờ kung tă pơgồp jơnau đơs mờ Sờh Lơh sơnơm, pơgồp bal mờ gơnoar atbồ ƀòn lơgar ală sàh, sơnah ƀòn lam lơh ală broă lơh rơcang lài, kơryan, tơrgùm ală broă lơh nàng gròi sền bơta lơh bơtờp kòp mờ kơryan kòp pơn jat tai bơtờp uă. Tàm hơ̆, bơsong tiah geh kòp, ƀồm dà sơnơm gơ sơt sơmac mờ jat sền véc-tơ bơtờp kòp geh git nền là ală kơnòl broă tờm. Bác sĩ Lê Phúc - Phó Kwang lam bồ Anih tờm Gròi sền kòp tê jê să càr Dăk Lăk pà git tai: “Bol he pal lơh niam broă lơh gơ sơt kih dà, ngui ală broă lơh kơryan sơmac, digơlan ngui ñàng gơ sơt sơmac, sền gàr is să tờm, bic kơt kơmùng, soh phan jòng, ngan là tŭ àng drim gờñ, mho mang. Bơdìh hơ̆ tai, pal lơh broă lơh gàr kloh niam tiah ơm kis, gơ sơt kih dà pah poh. Bol he pal gàr sùm tàm ală anih lơh broă, mpồl lơh broă, tàm hìu làng bol, tàm mpồl bơtiàn pal sùm lam lơh broă lơh gàr kloh niam tiah ơm kis gơ in mùl màl geh cồng nha”.

Gah lơh sơnơm sồr làng bol sùm sền swì ală phan đơ dà tàm hìu mờ gùt dar hìu, dơp kơ̆ ală phan đơ dà, sang tĕ ală gri, khàr,  kong rơndeh mờ ală phan ngui digơlan gơ kờn dà. Tŭ geh cau duh să, làng bol kờñ pal jat sền nền nòn bơta pràn kơldang mờ lòt anih kham sơm kòp nàng geh kham, pơlam sơm kòp, bañ sền ờ sơp, bañ sơm is jŏ jòng tàm hìu.

Đal git kòp nggù mờ kòp mprơm gơlik mhàm 

Kòp nggùl mờ kòp mprơm gơlik mhàm geh uă bơta tơngŏ lài ngan ndrờm bal, ƀuơn lơh làng bol in gơtìp ờ git đal mờ sơm is ờ di mờ jơnau geh ai. Đal git bơta tơngŏ yal lài, ngui sơnơm niam mờ rơcang lài kơrian kòp là ală broă lơh kwơ màng dong kờl tơrmù gơtìp ngòt rơngơ̆t. Gùt dar broă do, bác sĩ Đỗ Hữu Thành yal bè ală broă nàng git đal bàr bơta kòp do, bal mờ ală jơnau pal kah tŭ sền gàr cau gơtìp duh să mờ tŭ kờñ tus hìu sơnơm.

Ơ bác sĩ, kòp nggù mờ kòp mprơm gơlik mhàm geh ală bơta tơngŏ bè lơi ndrờm bal mờ krơi is? Làng bol pal kah bơta tơngŏ lơi nàng git kờñ?

Bác sĩ Đỗ Hữu Thành: “Bơta ndrờm bal đah kòp nggù mờ kòp mprơm gơlik mhàm là tàm tơngai sơnrờp, jơh bàr bơta kòp do ndrờm geh ală tơngŏ ndrờm bal bè duh să uă ni sơna, jê bồ, jê mờ lơgah tàm kồ jơng kồ tê bal mờ glar bòl să jan. Mơya, kòp nggù mờng geh tơngŏ tàm gùng tă nhơm bè bơsiă, jê rơnồng dờ, gơlik dà muh, ntas; geh ờ uă cau gơtìp jê ndul gơjroh ha là hă, tàm hơ̆ uă ngan là kơnòm dềt. Tàm tŭ hơ̆, kòp mprơm gơlik mhàm mờng ờ hoan tơngŏ gơtìp tàm gùng tă nhơm, mơya di gơlan gơtìp gơlik mhàm muh, gơlik mhàm sề, gơlik toh mhàm tềng să, jê tàm klờm, gơdan hă mờ ờ gơbài sào sa. Kòp nggù mờng sơn đờm gơtìp ni sơna mờ ală bơta tơngŏ as sồt tàm gùng tă nhơm. Kòp mprơm gơlik mhàm di gơlan lơh duh să uă sùm bơh 2 tus 7 ngai, jê reh jê ram tàm să, geh bal tơngŏ gơlik toh mhàm. Mơya, làng bol bañ mìng sền bơh tàm bơta tơngŏ nàng git is kòp”.

Ơi, tŭ gơtìp duh să, làng bol mờng lòt blơi is sơnơm nàng tơrmù duh să, sơnơm kháng sinh ha là ngui sơnơm ờs mờng. Bác sĩ sồr tơnkah lơi nàng pleh mờ bơta tìs ngòt rơngơ̆t do?

Bác sĩ Đỗ Hữu Thành: “Kòp nggù mờ kòp mprơm gơlik mhàm ndrờm tài virus lơh gơtìp, den tàng sơnơm kháng sinh ờ geh gơtùi sơm ală bơta kòp do. Làng bol bañ lòt blơi is sơnơm kháng sinh tŭ ờ hềt geh jơnau sồr bơh bác sĩ. Tŭ ngui sơnơm tơrmù duh să paracetamol, pal lơh jăt khà geh ai ñjơ̆ să mờ bơta jŏ bơh dơ̆ hùc lài, mờng geh bơh 4 tus 6 jơ, nàng pleh mờ broă hùc uă ir lơh ờ niam tàm klờm. Kung pal nền nòn mờ ală sơnơm ờs mờng tài ờ hềt geh sền gròi. Tàm hơ̆ uă ngan là tŭ geh pin gơtìp kòp mprơm gơlik mhàm, pal pleh mờ sơnơm aspirin, ibuprofen mờ ală sơnơm sơndră mờ as ờ steroid ndai tài di gơlan lơh gơguh bơta gơlik mhàm, lơh gơtìp jroă, geh tŭ gơtìp chơ̆t”.

Gơwèt mờ cau gơtìp duh să ờ hềt git loh kòp lơi, bác sĩ geh jơnau bơto sồr ală broă pal lơh mờ bơta tơngŏ lơi pal tus mơ hìu sơnơm?

Bác sĩ Đỗ Hữu Thành: “Cau gơtìp duh să pal geh sền gròi bơta duh tàm să jan mờ ală bơta tơngŏ geh bal, ơm rơlô tàm tiah niam, hùc tơl dà, ai hùc oresol klài di mờ jơnau bơto sồr. Gơtùi hùc paracetamol di khà geh ai tŭ duh să uă rơlao 38,5 độ C. Di lah geh tơngŏ gơtìp ni sơna, pal tus mơ hìu sơnơm nàng geh kham mờ đal git duh să tài bơta lơi. Bañ koah jŏ, bañ krồng să uă ir ha là sơgràm mờ sơnơm ờs mờng ờ git anih lơh gơs. Ală bơta tơngŏ ngòt rơngơ̆t, tàm hơ̆ geh duh să uă sùm, ờ kah, glar tàm să uă, jê ndu; uă, hă sùm, gơlik mhàm muh, gơlik mhàm sề, hă gơlik mhàm, đì ndul gơlik phơng jù. Tàm kòn dềt, pal kah ñìm ni sơna, ờ suk ơm, rơtơs jơng tê, ờ bài sào sa, ờ bài hùc dà. Tŭ gơtìp ală bơta tơngŏ do, cau hìu nhă cau kòp pal cèng mơ tus hìu sơnơm, geh bal lài mờ hơ̆ neh git là kòp mprơm gơlik mhàm di mơ mờ sơm kòp tàm hìu”.

Ơi, dan ưn ngài bác sĩ!