Tàm gah kơnòm kòn se tơrgùm bal, Hìu sơnơm uă gah tiah Tây Nguyên, tơngai pa do khà kơnòm kòn se tus kham tài tơngŏ ờ niam nùs nhơm, jơnau git đơs ngai sơlơ geh uă. Pah ngai tàm gah do dờp, sơm kòp ai bơh 6 tus 7 nă. Ală kòp kơnòm kòn se mờng gơtìp geh dùl tàm ală bơta bè: lơyài đơs, ờ hoan đơs ha là kơl dim măt, tơnrŭt pơnì, croan bìng liang, kŏ kek bồ, tă nhơm jòng, đơs is, nggà… Bơh broă jòi sền lài ngan pà gŏ, bơdìh mờ bơta gơtờp bơh cau pròc mhàm dê, kòp gơtìp, nùs nhơm bè: Ờ niam tàm anih tơlik jơnau đơs; tơngoh – anih đơng lam jơnau đơs gơtìp ờ niam (tơngoh gơtìp ờ niam, ờ niam tơngoh, gơrềng bơh gơlik mhàm tơngoh, as kơndoh tơngoh…), kơnòm dềt gơtìp ờ niam nùs nhơm, kơnòm dềt gơtìp gơrềng tus mờ nùs nhơm… den uă ngan kơnòm dềt gơtìp lơyài git đơs tài bơta kis ờ gơdờp. Kơnòm dềt geh ròng siam ha là lời khăt ơm is uă ir, geh sền điện thoại, ti vi uă ir, ờ hoan tìp mờ ală cau gùt dar…

Geh pơrnơ ngan bè oh N.Q.T, 6 sơnam, kis tàm sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột, càr Dăk Lăk gam sơm tàm Hìu sơnơm uă gah tiah Tây Nguyên tài lơyài đơs. Cau tàm hìu pà git mè bèp lòt lơh broă ngài den tàng pơyoa kòn mờ mò ồng ròng. Lài mờ hơ̆ kòn dềt do git đơs ală jơnau đơs koh gơl bè ờs mơya ờ hềt đơs tơl jơnau mùl màl. Tơngai pa do oh T lòt bơsram ờ hoan đơs mờ ală bơyô mờ ờ sền gròi tàm broă bơsram sră den tàng hìu nhă cèng tus hìu sơnơm nàng geh pơlam mờ sơm kòp. Mò Nguyễn Thị Vân, mò oh T, pà git:

“Kòn do 3 sơnam ờ hềt git đơs jơnau lơi, sào sa kung mìng lơh mờ jơng tê. Mè bèp ờ ru lòt lơh broă, kòn ơm tàm hìu mờ mò ồng. Mò ồng den kung ờ ru lơh broă tàm hìu, den tàng kòn dềt do mìng sền ti vi hơ̆ sồng pờ jơnau đơs crih lơgar bơdìh nàng iăt, sền. Ờ sền jơnau đơs dà Yoan, lùp tus dà Yoan den ờ wă jơnau lơi den tàng lòt kham. Ƀăk sìh kham sền đơs là kòn dềt do gơtìp ờ niam jơnau đơs”.

Kòn dềt ndai là oh T.T.H, 4 sơnam tàm sàh Cư̆ Kuiñ, càr Dăk Lăk, kòn dềt do mìng đơs 2, 3 jơnau is, ờ gơtùi tơrgùm bal jơnau, jơnau đơs git ờ uă mờ mìng ơm is tàm tơngai jŏ. Tus tàm tŭ 4 sơnam, kòn dềt do kung gam ờ hềt đơs loh, ờ hoan wă, sùm gơtìp gơlời jơnau đơs. Bŭ lah kòn dềt gơtùi boh bơr mờ cau tàm hìu nhă, nhơl phan nhơl, boh bơr bè ờs bè kwòi tê, kun bồ mờ git ai tơngŏ nùs nhơm tŭ ờ lơh di pal mờ jơnau kờñ, mơya cau tàm hìu kung gam kơlôi rơcang tài kòn dềt lơyài git đơs rơlao mờ ală bơyô deh bal. Lŏ Trần Thị Thắm, mè oh H pà git: “Tŭ 1 sơnam nggùl kòn dềt do kung đơs 2, 3 jơnau is, mơya tus 4 sơnam kòn dềt do kung gam ờ git đơs uă. Kòn añ mìng ơm tàm hìu sền ti vi, điện thoại. Lik bơdìh là kòn añ gơlơh ƀàs sìl, sơial, lơh cau”.

Jăt ƀăk sìh Phan Thị Hồng Hạnh, Lơh broă tàm gah Kơnòm dềt, Hìu sơnơm uă gah tiah Tây Nguyên pà git, tŭ do, điện thoại, măi tính bảng, ti vi gam geh ală cau mè bèp sơgràm uă ir, mờ uă jơnau kờñ nàng kòn nggui dùl bă, ờ bơsèl mè bèp, nàng pơnjồh kòn sào sa. Bơh bơta do neh lơh geh dùl bơta mờng ờ niam mờ lơh kòn dềt gơtìp tàm broă “ngir” sền điện thoại, ti vi, lơh gơtìp ờ niam bè nùs nhơm, bơta pràn kơl dang să jan. Bơta kơlôi rơcang ngan là bŭ lah kòn dềt geh tơngŏ ală bơta bè lơyài git đơs, mơya mè bèp kung gam ờ thàn git sơl, ha là sền hơ̆ là dùl broă lơyài bè ờs đah tŭ dê, tus tàm tŭ gơtìp ală bơta ờ niam bè nùs nhơm, jơnau đơs gơtìp loh làng ngan, kòn dềt đơs lơyài rơlao pơn drờm mờ ală bơyô deh dùl tŭ bal den hơ̆ sồng lòt kham. Ƀăk sìh Phan Thị Hồng Hạnh pà git: "Broă cau tàm hìu nhă cèng kòn lòt kham lơyài den rơ̆p lời wơl hoàc huơr là, kòn dềt gơtìp ờ pràn bè cồng nha boh bơr mờ boh bơr gơtìp uă ngan gơta gơrềng bal tus mờ broă bơsram sră kung bè nùs nhơm bal mờ broă lơh tơnơ̆ do gơtìp uă ngan. Mờ ală bơyô lơyài git đơs den tơnơ̆ do rơ̆p gơtìp bè ală bơta kòp bè sơial, gơmù nùs nhơm sền gròi, ờ suk”.

Kung jăt ƀăk sìh Hạnh đơs, hoàc huơr bơh broă lơyài đơs gơtìp uă ngan mờ geh uă cau mè bèp ờ hềt git jơh. Lài ngan là gơrềng tơn tus mờ jơnau boh bơr, kơnòm dềt gơtìp kal ke tŭ tìp mờ ală cau. Ờ wă ha là kal ke nàng wă jơnau đơs bơh cau gùt dar dê; ờ pràn tàm broă ngui jơnau đơs nàng đơs di mờ jơnau kơ̆p kờñ ha là sồr, tơlik nùs nhơm bơh să tờm, bơh tŭ hơ̆ lơh gơrềng tus mờ broă lơh kwèng bal mờ ală kơnòm dềt ndai. Dơ̆ bàr là lơh gơrềng tus mờ bơsram sră, bơta pràn sền, cih, wă jơnau mblàng. Kòn dềt mờng bơsram ờ jăk, bơh tŭ hơ̆ gơrềng tus mờ nùs nhơm bal mờ broă lơh bè ờ khin, ngòt, ơm is, ƀàs sìl mờ ƀuơn gơtìp sơial mờ tam lơh.

Tàm tơngai sơm kòn dềt in, cau mè bèp sùm boh bơr mờ kòn, sền sră nàng kòn iăt, pơlam kòn tơrgùm iăt jơnau mè bèp đơs, tàm dùl bơta phan lơi hơ̆ mờ mè bèp kờñ đơs tus. Pal đơs tus ală bơta phan geh tềng đăp măt, ha là ală bơta gơlik geh gùt dar. Bañ rồn bơklơn kòn dềt pal đơs, mơya pal ai jơnau jờng tŭ kòn dềt bơsram đơs, pơlam tŭ kòn dềt lơh ală broă mờ lơh ală bơta lơi niam nàng dong kờl kòn dềt khin tàm broă bơsram đơs. Mờ bơto kòn dềt ală jơnau ƀuơn, ƀuơn wă. Bañ ai kòn dềt in sền ti vi, điện thoại uă ir, pal sền gròi tŭ tơngai bal mờ tơngu me jơnau đơs. Cau mè bèp pal sền bal mờ kòn dềt ală jơnau bè lơma hoan hoà, jơnau đơs crih bal mờ jơnau mblàng ală bơta gơlik geh, cau tàm boh bơr tàm lơma nàng dong kờl kòn dềt in geh jơnau git wă.

Tŭ gŏ kòn dềt geh tơngŏ ni sơna ală bơta lơi bè ală bơta tơngŏ pà gŏ kòn dềt gơtìp lơyài đơs, ală cau mè bèp pal cèng mơ kòn tus hìu sơnơm sơm mìng gah kơnòm dềt nàng ală ƀăk sìh sền mờ kham. Jăt mờ bơta gơlik geh lơyài đơs mờ sơnơm kòn dềt dê den ƀăk sìh rơ̆p geh sơm di pal nàng tơrmù bơta lơyài git đơs tàm kơnòm kòn sê.

Bơta băt git đơs tàm kơnòm dềt ờ mìng là bơta dà đơs, mờ gam digơlan là tềl tơnggŏ bơh ală bơta pơhìn gơ rềng tus nùs tồr mờ pràn kơldang kơnòm dềt dê tai. Nàng git tai bè bơta do, mpồl cau cih jơnau đơs do neh geh dơ̆ tơm boh bơr mờ bác sĩ mìng gah nùs tồr mò Phan Thị Hồng Hạnh - Gah kòp kơnòm dềt bơrlŭ bal, Hìu sơnơm uă gah tiah Tây Nguyên:

Ơi, ơ bác sĩ, jơnau lơh gơbàn bơta băt git đơs tàm kơnòm dềt là ñchi taih?

Bác sĩ Phan Thị Hồng Hạnh: Kơnòm dềt băt git đơs geh uă ngan jơnau lơh gơbàn, pơn yơu bè kơnòm dềt gơbàn ală bơta bè tồr, bơta sền loh mat dê, den tàng tŭ kơnòm dềt kơno rơp ờ git wil tơl sap ntas, lơh kơnòm ờ huan chài git đơs, ngan là dùl nă oh dềt ờ gơtùi kơno den rơp ờ gơtùi git đơs. Pơn jat hơ̆ là kơnòm dềt gơbàn bơta ờ niam bè tự kỷ, lơh gơ rềng tus bơta tơm boh bơr kung bè iat kơno jơnau đơs là uă ngan. Halà bàr pe nă kơnòm dềt gơbàn ală bơta ờ niam bè wèt mbùng, pơh bơr, lơh gơ rềng tus bơr đơs, ală bơta ờ niam bơh pa deh geh kơnòm dềt gơtìp Down, nhiễm sắc thể, kơnòm dềt gơtìp lơng tơngoh, bat dờng nùs nhơm wañ să. Bơdìh hơ̆ tai, gam geh bàr pe jơnau ndai bè ờ huan geh bơta sền gròi hìu bơnhă dê, mè bèp lòt lơh broă sùm ờ ru, ờ geh tŭ jơ ròng, sền oh kòn; kơnòm dềt sền điện thoại, tivi uă; oh klau sùm băt git đơs uă rlau mờ oh ùr; bàr pe bơta ndai bè pràn kơldang, nùs nhơm mè dê tàm tơngai geh bun ờ niam, gơbàn ală bơta kòp tàm tŭ geh bun halà kơnòm dềt deh ờ tơl nhai, nggờc kĭ… kung rơp lơh gơ rềng tus broă git đơs kơnòm dềt dê sơl.

Măi mok, phan điện tử gơ rềng tus broă băt git đơs tàm kơnòm dềt mbè lơi taih, ơ bác sĩ?

Bác sĩ Phan Thị Hồng Hạnh: Lài do cau deh kòn uă, bi nhơl mờ oh, kòn dờng nhơl mờ kòn dềt, oh kòn cau kis rềp hìu tàm nhơl mờ gơp. Kòn geh nhơl, geh tơm boh bơr mờ gơp uă ngan. Bulah bè hơ̆ , tŭ do den mè bèp ờ ru ngan pal kơlôi rơcang rài kis, lơh broă lơh sa; uă tŭ cau kis rềp hìu mơya kung ờ git muh mat gơp mờ tŭ jơ ală kòn dềt gơ pơgồp mờ điện thoại, ti vi uă rlau. Uă hìu bơnhă, kơnòm dềt sền tivi, điện thoại bơh 4 tus 5 jơ tơn, geh tŭ là sền jơh gùt ngai tơn, sàu sa kung pal geh điện thoại hơ̆ sồng khai tùi sa. Tài bè hơ̆ den tàng, bơta kơnòm dềt băt git đơs ngai sơlơ gơguh uă là tài ờ huan geh tơm boh bơr đah cau mờ cau.

Ơi, bè hơ̆ den tềl tơnggŏ pơn rơ ngan tàm kơnòm dềt băt git đơs là mbè lơi taih, ơ bác sĩ?

Bác sĩ Phan Thị Hồng Hạnh: Kơnòm dềt băt git đơs là kơnòm dềt ờ lơh geh ală tŭ tơngai dờng rpàn bè ờs pơndrờm mờ ală oh dềt ring rơh. Tềl tơnggŏ lài ngan là kơnòm dềt băt git tơm boh bơr mờ hơ wơl; pơn yơu bè kơnòm dềt 6 nhai ờ huan geh tềl tơnggŏ, ờ huan sền gròi tus mat sền, broă lơh cau dờng dê; kơnòm dềt 12 nhai ờ git ngui nau tê nàng sơñio halà kơnòm dềt ờ wă jơnau đơs ờs mờng, ờ hềt geh tềl tơnggŏ bơto đơs; kơnòm dềt 18 nhai pal gơtùi đơs 10 jơnau đơs geh dùl akhar; halà tŭ mè bèp sồr kòn lòt ai phan gùt dar mơya kòn ờ wă mờ ờ git phan hơ̆ là phan gùt dar; kơnòm dềt 24 nhai pal git đơs 50 jơnau đơs geh dùl akhar halà kơnòm dềt ờ git đơs 2 akhar, bè mò lơi, mè lơi,…; pơgap 3 sơnam kơnòm dềt ờ git đơs tàm pơgồp ală jơnau đơs nàng đơs gơ gơs dùl jơnau jòng bơh 3 tus 5 akhar mờ kơnòm dềt bơh 4 tus 5 sơnam ờ git hơ ală jơnau lùp cau lơi, phan lơi, tềng lơi, ñchi bơh tai, bè lơi halà ờ huan git yal jơnau, đơs wơl jơnau kờñ yal.

Gơnoar broă hìu bơnhă dê tàm broă git gŏ mờ pơlam gờñ kơnòm dềt băt git đơs là bè lơi ơ bác sĩ?

Bác sĩ Phan Thị Hồng Hạnh: Hìu bơnhă geh gơnoar broă kuơmàng ngan tàm broă git đơs tàm kơnòm dềt. Ờ geh cau lơi git kòn rlau mờ mè bèp, git kòn he gam ơm tềng lơi, dờng bè lơi mờ dơ̆ 2 den mè bèp là cau geh uă tŭ jơ ơm bal mờ kòn, bơh sàu sa, bic ơm, nhơl ñŏ tus tŭ jơ pơlam kòn in. Să tờm mè bèp là cau lòt bal mờ kòn, nhơl mờ kòn nàng kòn in jak rlau, mhar git đơs rlau. Mờ kung là cau lơh nền tus broă sơm, pơlam gờñ halà jơla kơnòm dềt băt git đơs. Tàm tơngai kuơmàng nàng sơm, pơlam kơnòm dềt băt git đơs là tơngai lài mờ tŭ 3 sơnam. Uă ngan tus kham mờ sơm tàm do bơh gờñ ngan, sùm là bơh 18 tus tus 20 nhai, den broă sơm rơp ƀă tàm. Tài tơngai do kơnòm dềt ờ huan geh uă broă lơh mờ tơngai do bồ tơngoh ờ hềt dờng wil tơl den tàng broă rơndap tap sèng, tam gơl broă lơh gơ rơp ƀuơn rlau, geh cồng nha rlau.

Ơi, ưn ngài Bác sĩ bè ală jơnau tam pà geh kuơ ngan do!