Jat Ƀộ Lơh sơnơm dunia, Việt Nam gơ wèt mpồl ală lơgar geh khà cau kòp gơ drồl mhàm tơngoh uă ngan rlau jơh tàm tiah đah jum mat tơngai lik câu Á, mờ mờr 200 rbô nă cau gơbàn kòp pah nam. Kòp do là jơnau lơh gơbàn chơt să, lơng să jan uă ngan mờ priă tă sơm kòp uă, lơh gơ rềng uă ngan tus nùs nhơm, rài kis, priă jền hìu bơnhă cau kòp dê. Gơ drồl mhàm tơngoh là bơta tơngoh gơtìp aniai ờ gơtùi pràn wơl tài khà mhàm nàng ròng tơngoh ờ geh ai pà wil tơl, pà sùm. Kòp geh 2 bơta là gơlik mhàm tơngoh – là bơta jriang mhàm gơtìp bơcah mờ gơ kòl jriăng mhàm tơngoh (hòi là gơ drồl mhàm tơngoh), gơlik geh tài mhàm gơ klac halà ală nsàng bơcah lơh gơ kòl gùng mhàm ròng ală tế ƀào tơngoh. Gơ kòl mhàm tơngoh geh mờr 85% tàm kờp jơh khà cau gơbàn kòp gơ drồl mhàm tơngoh.

Tàm càr Dăk Lăk, lài do, cau kòp gơ drồl mhàm tơngoh sùm rơ wah hìu sơnơm kâp dà lơgar nàng sơm jal mhar. Bulah bè hơ̆, gơl gùng nàng ntrờn lòt ngài neh lơh roh tŭ jơ kuơmàng tàm broă sơm kòp do. Tus hìu sơnơm jơla ndrờm mờ broă màng kis cau kòp dê gơtìp pơhìn, dilah bơtuah gam kis den rơp gơ lời wơl uă jơnau ờ niam kơn jơ̆ kơn jut. Nhai 3 nam 2025, Hìu sơnơm uă gah Thiện Hạnh crơng gơs Mpồl gơ drồl mhàm tơngoh gơ wèt Gah kòp dơlam să jan, drơng wil tơl bè cau lơh broă mờ phan bơna, măi mok lơh sơnơm bơh dùl mpồl mìng sơm gơ drồl mhàm tơngoh jat jơnau sồr bơh Ƀộ Lơh sơnơm dê, neh pơgồp bơnah dong kis, lơh pràn wơl să jan ai uă cau kòp gơ drồl mhàm tơngoh tàm càr in.

Jat ƀák sìh ồng Bùi Văn Mạnh (Mpồl gơ drồl mhàm tơngoh, gah kòp dơlam să jan, Hìu sơnơm uă gah Thiện Hạnh), tàm mờr 5 nam do, cau kòp gơ drồl mhàm tơngoh ngai sơlơ gơguh uă mờ sơlơ gơbàn uă tàm cau kơnòm să. Bulah bè hơ̆, uă cau kòp tus hìu sơnơm jơla tài uă jơnau mờ gơ lời wơl jơnau ờ niam kơn jơ̆ ngan: “Tàm pơgap 1 nam do, kờp bal 1 nhai, hìu sơnơm Thiện Hạnh dờp bơh 150 tus 200 nă cau kòp gơ drồl mhàm tơngoh. Bơta ndrờm bal bơh ală cau kòp do dê là cau kòp lòt hìu sơnơm jơla, rlau tŭ jơ kuơmàng tàm dong kờl jal mhar mờ sơm kòp; dơ̆ 2 là sùm ngui ală broă ờs mờng, jơnau pơlam tàm internet halà ngui ală bơta sơnơm mblàng wơl mờ bơr. Dilah cau kòp gơ drồl mhàm tơngoh tài bơcah jriang mhàm den ală broă lơh do rơp lơh kơn jơ̆ rlau tai bơta ờ niam cau kòp dê”.

Jat ală ƀák sìh mìng gah do pà git, tàm dong kờl jal mhar mờ sơm kòp gơ drồl mhàm tơngoh, tŭ jơ là bơta gơ rềng tus kis jŏ. Tŭ jriăng mhàm tơngoh gơtìp gơ kòl, pah tŭ 1 phuk lòt gan, git nđờ tơlak tế ƀào tơngoh digơlah roh luĭ tơn, ờ gơtùi pràn wơl. Mờ mìng geh ală cau kòp neh geh tŭ sơrlèt gan bơta kis jŏ tài gơ drồl mhàm tơngoh den hơ̆ sồng gơtùi git bơta sơbơng roh bơh kòp do dê mờ broă geh dong kờl jal mhar, di tŭ geh kuơ dờng màng bè lơi tus bơta kis jŏ khi dê.

Bè mò Nguyễn Thị L, 57 sơnam ơm tàm sàh Nam Dong, càr Lâm Đồng là dùl pơn yơu. Tàm tŭ ơm rlô nggùl jơ bơsram den nisơna mò L gŏ să jan gơ lơh ờ sô, jơng tê rơm jơh. Mò geh cau lơh broă bal jun lòt sơm jal mhar tàm Hìu sơnơm dờng tiah Tây Nguyên mờ ntrờn mut tàm hìu sơnơm uă gah Thiện Hạnh. Tàm do, tơnơ̆ tŭ geh kham đal git gơ kòl jriang mhàm tơngoh, mò geh cit sơnơm lơh lề mhàm gơ klac, bulah bè hơ̆, să jan mò dê ờ huan geh tềl tơnggŏ tam gơl niam den tàng pơn jat tai geh reh sòl tàm dơlam. Tơnơ̆ rlau 4 ngai sơm kòp, mò L neh gơtùi wañ să jan, gơtùi tơm boh bơr, sàu sa bè ờs. Lài hơ̆, mò L geh sơm kòp uă tơngi tàm mhàm, ờ hềt geh tŭ sơnơng là să jan mò digơlan gơtìp gơ drồl mhàm tơngoh mờ đơs là, gơtùi gàr màng kis mờ pràn wơl bè tŭ do ngan là dùl bơta crih crài: “Pơgru tàm hìu bơsram gŏ jơng tê añ rơm, gơ rơ kồn den lam mut tàm cơldŭ kham kòp tàm Nam Dong hơ̆ sồng ơpah rơndeh taxi jun hờ Hìu sơnơm dờng tiah Tây Nguyên, tơnơ̆ cùp CT Scan den khi đơs là tŭ do hìu bơnhă geh 2 bơta sac rơ wah, dùl là lòt Sài Gòn sơm jal mhar, bàr là mut hìu sơnơm Thiện Hạnh, mờ dilah lòt Sài Gòn den rơngòt là ờ thàn, den tàng hìu bơnhă rơ wah jun mut tàm hìu sơnơm Thiện Hạnh. Tus ndo den ƀák sìh dong kờl jal mhar di tŭ jơ kuơmàng, dilah lòt jơla dồ êt tai gời den là ờ gam kis tai, tŭ hơ̆ jơng tê gơ lơng jơh dùl gah tơn, ờ gơtùi đơs. Tŭ do añ neh gơtùi đơs bè ờs, pràn kơldang să jan neh niam rlau. Añ ờ git đơs bơta lơi rlau, mìng git ưn ngài ală ƀák sìh tàm do”.

Dùl nă cau ndai bơtuah geh sơm jal mhar gờñ là cau kòp Nguyễn Thị Kim L, 55 sơnam ơm tàm sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột. Nggùl mang tŭ gam bic, mò L nisơna gŏ să jan glar, jơng tê ờ đal git tai, hòi cau tờm hìu bơnhă jun mut tàm hìu sơnơm. Mìng tơnơ̆ rlau 1 jơ geh ală tềl tơnggŏ, mò neh geh ală ƀák sìh Hìu sơnơm uă gah Thiện Hạnh sơm jal mhar, cồng nha là pơgap 6 jơ tơnơ̆, mò L neh gơtùi sàu sa is, jơng tê gơtùi ƀư, ià phan, să jan rơhời pràn wơl. Mò Nguyễn Thị Kim L pà git: “Trồ mang añ kung rê bic bè ờs, tus nggùl mang, pơgap rlau 1 jơ àng, nisơna añ gŏ tê ờ gơtùi đal git, ià phan ờ gơtùi, hơ̆ sồng añ guh den gŏ tàm să ờ niam, kal ke tă nhơm, gơ dan hă, ai khàr zờu nàng rơpua, tŭ ià den ờ gơtùi, tê ờ đal git tai. Tus cơldŭ sơm jal mhar, geh cùp MRI tơn, geh tơmut sơnơm lơh lề mhàm gơ klac, nđờ jơ tơnơ̆ den hơ̆ sồng añ đal git wơl, tus klo ngai den añ gơtùi sàu piang is”.

Ƀák sìh Bùi Văn Mạnh tơngkah tơl nă cau kờñ pal đal git ală tềl tơnggŏ bơh kòp gơ drồl mhàm tơngoh dê nàng jun cau kòp lòt sơm jal mhar sơlơ gờñ sơlơ niam, tàm pơgap 4 – 5 jơ tơnơ̆ tŭ geh ală tềl tơnggŏ sơn rờp. Rlau tŭ jơ kuơmàng do, broă sơm tơnơ̆ rơp kal ke uă rlau. Ală tềl tơnggŏ pơn rơ ngan bè: ờ sô, lơng jơng tê, nisơna ờ gơtùi wañ să jan; đơs kal ke, ờ gơtùi đơs, đơs gă; weh mbùng, dùl gah muh mat gơ wèt. Tŭ geh dờp, kham sền mờ lơh ală xét nghiệm pal geh, ală ƀák sìh rơp lơh nền ngui broă lơh sơm di pal mờ bơta geh ngan să jan cau kòp. Gơ wèt mờ gơ drồl mhàm tơngoh gơlik mhàm tàm tơngoh, cau kòp rơp geh jòi git jơnau bơh tài lơh gơbàn gơlik mhàm tơngoh mờ kơryan bơta gơlik mhàm do. Ai gơ wèt mờ bơta gơ kòl jriăng mhàm tơngoh, geh 2 broă lơh tờm nàng sơm, dilah gơ kòl jriăng mhàm dềt, cau kòp rơp geh ngui sơnơm lơh lề mhàm gơ klac, dilah gơ kòl jriang mhàm dờng, bơdìh mờ ngui sơnơm, ƀák sìh rơp reh sòl tàm dơlam nàng kuĕ mhàm gơ klac, lơh gơ pờ wơl gùng mhàm lòt.

Nàng rơcang lài pleh gơ drồl mhàm tơngoh, ală ƀàk sìh sồr, gơ wèt mờ ală cau geh jơnau pơhìn uă bè dờng sơnam, geh kòp tàm să bè gơguh huyết áp, uă tơngi tàm mhàm, kòp gùng plao nùs… den kờñ pal gròi sền niam kòp, lơh jat niam broă sàu sa, tàp pràn să jan jat jơnau sồr bơh ƀák sìh dê. Gơ wèt mờ ală cau bè ờs den pal gàr sùm mờng kwèng niam tàm rài kis, bañ chu jràu, bañ ñô uă ir ơlak, ƀièr, sàu sa niam, tàp pràn să jan sùm, di mờ pràn kơldang să jan mờ kham pràn să jan jat tơngai pơrgon êt ngan là dùl nam dùl dơ̆, tŭ geh ală tềl tơnggŏ bơh gơ drồl mhàm tơngoh dê den kờñ pal lòt hìu sơnơm sơlơ gờñ sơlơ niam.

Gơdrồl mhàm tơngoh gơlik geh ni sơna mờ lơh gơtìp aniai uă ngan tus mờ bơta pràn kơl dang să jan di lah ờ gŏ kờñ, sơm mhar di tŭ. Bè hơ̆, mpồl cau lơi di gơlan gơtìp kòp do mờ di lah ờ bơtoah kòp gơtìp pal lơh bè lơi nàng tơrmù uă ngan hoàc huơr mờ kòp do lơh aniai, mpồl cau lơh ƀăo tàm gah do neh geh dơ̆ lùp mùl màl mờ ƀák sìh Bùi Văn Mạnh, Mpồl kờl mhàm tơngoh, gah Dơlam, Hìu sơnơm Uă gah Thiện Hạnh:

Ơi, ơ ƀák sìh, ală mpồl cau lơi di gơlan gơtìp uă kòp kòl gùng mhàm tơngoh?

Ƀák sìh Bùi Văn Mạnh: “Kòp gùng mhàm tơngoh là bơta lơh aniai tus mờ tơngoh mhar ngan tài tơngoh ờ geh tơl oxi mờ mhàm. Ală mpồl cau mờng gơtìp kòl gùng mhàm tơngoh là cau dờng sơnam, cau gơtìp ală bơta kòp lài. Bŭ lah tŭ do kòp kòl gùng mhàm tơngoh gam gơtìp tus mờ cau kơnòm, mơya tơrgùm mìng tàm bàr mpồl cau do, lài ngan là ală cau gơtìp kòp bè plai nùs gùng mhàm, ală cau geh rài ki ờ niam bè chu jrào, ñô uă ơlăk, bièr”.

Kòp kòl gùng mhàm tơngoh geh ală bơta tơngŏ bè lơi? Mờ broă sơm bè lơi tŭ geh pin gơtìp kòl gùng mhàm tơngoh?

Ƀák sìh Bùi Văn Mạnh: “Bơta tơngŏ krơi is ngan là ờ pràn, lơng jơng tê, dùl nă cau bè ờs gơtìp kòl gùng mhàm tơngoh ni sơna gơtìp lơng, ờ pràn dùl đah să, ờ gơtùi ơwañ bè ờs; dơ̆ bàr là cau gơtìp kòp đơs kal ke, kweh bơr, gơtìp gơmù muh măt; đơs kal ke bè đơs ờ loh, ờ đơs di bè ờs ha là ờ gơtùi đơs. Bơdìh hơ̆ tai den gam geh ờ uă bơta tơngŏ bè cau kòp ni sơna kơrwài, ờ song să ha là tơngŏ tàm măt bè sền gŏ bàr đah, măt sền ờ loh. Mơya do mìng là bơta tơngŏ ờ loh làng mờ ƀuơn gơtìp ờ git đal mờ ală bơta kòp ndai, ờ krơi is mờ 3 bơta tơngŏ lài ngan bè neh đơs.

Tŭ gŏ cau kòp gơtìp kòl gùng mhàm tơngoh, di lah gŏ cau kòp gam kah den pal cèng mơ tus hìu sơnơm rềp ngan mờ jun tus hìu sơnơm geh tơl pràn sơm kòp kòl gùng mhàm tơngoh tơl ală bơta. Di lah cau kòp ờ kah tai den lời cau kòp bic sơling dùl đah nàng pleh mờ lơhan, tơnơ̆ mờ hơ̆ cèng tus hìu sơnơm. Bơta dơ̆ 3, sền cau kòp gam tă nhơm lah ờ, di lah ờ tă nhơm tai den pal geh cau git lơh nàng tă wơl nhơm, git kơl jơn nùs mờ dong kờl gùng tă nhơm cau kòp in, mờ hòi cau tus sơm mhar nàng dong kờl. geh dùl jơnau đơs tàm gah kòl gùng mhàm tơngoh là “tơngai là tơngoh”. Bơta tờm nàng sơm mhar geh cồng nha dùl nă cau gơtìp kòl gùng mhàm tơngoh hơ̆ là tŭ tơngai. Hơ̆ là cau kòp geh gŏ sơlơ gờñ, lòt sơm mhar sơlơ gờñ mờ geh tus mờ ală mpồl sơm kòl gùng mhàm tơngoh sơlơ gờñ den rơ̆p niam rơlao mờ tŭ tus jơla, lòt tus ală hìu sơnơm ờ hềt geh sơm kòl gùng mhàm tơngoh den sơlơ roh tơngai nàng jun tus hìu sơnơm dờng, den rơ̆p ờ gơtùi niam mờ broă geh tìp mờ mpồl sơm kòl gùng nhàm tơngoh tơn bơh sơnrờp. Gơwèt mờ kòp kòl gùng mhàm tơngoh ha là gơlik mhàm tơngoh den ndrờm geh tŭ tơngai niam. Mờ gơdồr mhàm tơngoh, di lah cau kòp tus hìu sơnơm sơlơ gờñ sơlơ niam tàm bơh 4 tus 5 jơ lài ngan den bol añ gơtùi ngui ală bơta sơnơm lơh lề mhàm kơ̆t, nàng mhàm tơngoh gơlòt bè ờs wơl; dơ̆ bàr là reh nội soi nàng tă pơnai mhàm kơ̆t lơh gơkòl gùng mhàm. Gam tơnơ̆ mờ bơh 4 tus 5 jơ den mìng ngui ală broă lơh là ngui ală bơta sơnơm bè ờs, tàp nàng pràn wơl să jan, di lah kòl gùng mhàm dờng den pal reh, mơya khà geh cồng nha ờ uă rơlao. Geh bal gơlik mhàm tơngoh den cau kòp tus sơlơ gờñ sơlơ niam nàng bol añ sền gròi khà mhàm gơlik tàm tơngoh cau kòp niam rơlao”.

Ơi, ală bơta tìs mờng gơtìp lơi pal pleh mờ tŭ sơm ing lài cau kòp gơtìp kòl gùng mhàm tơngoh in?

Ƀák sìh Bùi Văn Mạnh: “Ală bơta tìs mờ làng bol he mờng gơtìp mờ bol añ mờng gŏ ngan là: ai cau kòp bic dùl bă, ờ lòt tàm tiah lơi, broă do tìs ngan. Dơ̆ bàr là cit nàng mhàm gơlik bơdìh; dơ̆ pe là ceh tàm să ha là ngui ală bơta sơnơm brê, ală sơnơm geh yal tàm internet ờ di mờ mùl màl. Ală gùng dà broă lơh do rơ̆p lơh aniai uă rơlao gơwèt mờ cau kòp tài cau kòp ờ geh tus hìu sơnơm nàng sơm mhar, sơm di tŭ, broă lơh do rơ̆p lơh gơtìp jroă rơlao ha là di gơlan gơtìp chơ̆t”.

Ơi, tŭ do, Hìu sơnơm sơm uă bơta kòp Thiện Hạnh gam ngui ală gùng dà broă lơh lơi nàng sơm mhar, sơm kòp cau kòp gơtìp kòl gùng mhàm tơngoh in?

Ƀák sìh Bùi Văn Mạnh: “Geh bàr bơta kòp kòl gùng mhàm tơngoh. Gơwèt mờ gơlik mhàm tơngoh den bol añ rơ̆p jòi geh bơta tài bè lơi gơlik mhàm, di lah mhàm gơlik uă ir den reh nàng tă pơnai mhàm kơ̆t. 85% cau kòp kòl gùng mhàm tơngoh tŭ do là kòl gùng mhàm tơngoh, di bè do den geh uă gùng dà broă lơh, uă broă lơh nàng rơwah sơm rơlao. Tŭ do kòp kòl gùng mhàm tơngoh tàm gah Dơlam Hìu sơnơm Thiện Hạnh geh tơl pràn nàng sơm tơl ală bơta dùl nă cau kòp kòl gùng mhàm tơngoh in. Gơwèt mờ ală cau kòp tus tàm tơngai gam niam mờ kòl gùng mhàm dềt den geh ngui sơnơm nàng lơh bơcah pơnai mhàm kơ̆t là neh pràn wơl bè ờs uă ngan. Di lah cau kòp gơtìp kòl gùng mhàm dờng tus tàm tŭ gam niam den bol añ gơtùi ngui jơh bàr broă lơh là ngui sơnơm mờ reh nội soi nàng tă pơnai mhàm kơ̆t, lơh gùng mhàm geh lòt wơl bè ờs”.

Ơi, dan ưn ngài ƀák sìh bè ală jơnau pa yal geh kwơ màng do!