Jăt jơnau yal bơh Anih tờm Gròi sền mờ rơcang kơrian kòp gơtờp lơgar Mỹ yal tàm nhai 4 nam 2025, khà kòn dềt gơtìp ờ niam tàm dờng pràn bồ tơngoh lơh gơrềng tus bơta chài tàm boh bơr, broă lơh tàm lơgar Mỹ neh gơguh tus 1 bơnah 31 khà nă cau. Khà do neh geh tŭ là 1 bơnah 10 rơbô tàm nam 1970 mờ 1 bơnah 150 tàm nam 2000. Bơta do pà gŏ khà gơguh uă ngan tàm 20, 30 nam pa do.

Tàm lơgar Việt Nam, kờp dŭ geh di pơgăp 1 tơlăk nă cau gơtìp ờ niam tàm dờng pràn bồ tơngoh lơh gơrềng tus bơta chài tàm boh bơr, broă lơh, ndrờm mờ 1% khà kòn dềt geh deh. Nam 2024, Hìu sơnơm Kòn se Dà lơgar dờp geh mờr 10 rơbô dơ̆ kòn dềt tus kham tài geh pin pơrdah kòn dềt gơtìp ờ niam tàm dờng pràn bồ tơngoh lơh gơrềng tus bơta chài tàm boh bơr, broă lơh. Tàm Hìu sơnơm Uă gah tiah Tây Nguyên, pah ngai Gah Kòn se tơrgùm bal dờp geh bơh 7 tus 10 nă kòn dềt tus kham mờ sơm ală bơta ờ niam tàm dờng pràn bồ tơngoh lơh gơrềng tus bơta chài tàm boh bơr, broă lơh.

Ală ƀăk sìh mìng gah do đơs là, broă ờ geh tàm bơta ờ niam tàm dờng pràn bồ tơngoh lơh gơrềng tus bơta chài tàm boh bơr, broă lơh mờ tàm tŭ geh sơm, tơngai niam là lài mờ 3 sơnam, mơya bơnah uă cau mè bèp den ai kòn lòt kham tŭ neh jơlah. Uă hìu nhă đơs là kòn ờ mhar git đơs, ờ khin ha là geh nùs nhơm is, tus tàm tŭ bơh 4 tus 5 sơnam den tơngŏ loh làng hơ̆ sồng kơlôi rơcang. Tŭ hơ̆, broă sơmgơtìp kal ke rơlao, cồng nha ờ geh uă mờ priă sơm gơguh uă. Tàm hìu sơnơm tiah Tây Nguyên pà gŏ uă kòn dềt tus kham tŭ neh bơh 4 tus 6 sơnam, geh tŭ bơh 9 tus 12 sơnam. Tàm tŭ hơ̆, ală bơta lài ngan mờng neh gŏ bơh 12 tus 24 nhai. Bè oh H.T.C, 11 sơnam tàm sơnah ƀòn Thành Nhất, càr Dăk Lăk, Hìu sơnơm tiah Tây Nguyên là anih dơ̆ 3 oh C lòt tàp mờ sơnơm tàm ală ngai do, geh tŭ geh anih mè oh C pal ơm lơh broă jơh dùl nam nàng lơh broă bal mờ ală pơgru tàm broă bơsram tàp ai kòn in. Bi H.T.L, bèp tờm oh H.T.C pà git: “Ờ di bè ală bơyô dùl ndrơh bal, 6 sơnam mờ C kung gam ờ hềt git đơs, ờ tơrgùm sền, ntoăt nhơl sùm. Nam sơnrờp lòt bơsram tàm hìu bơsram Nguyễn Đức Cảnh pơgru sồr rê wơl”.

Dùl nă kòn dềt ndai là oh M.T.H deh nam 2022, tàm sàh Hoà Phú, càr Dăk Lăk. Cau tàm hìu mìng gŏ geh bơta ni sơna tŭ kòn lòt bơsram tàm hìu bơsram mầm non, geh pơgru yal, bơto sồr cau tàm hìu nhă cèng kòn lòt tus hìu sơnơm nàng kham sền. tàm hìu bơsram pơgru đơs jơnau lơi kòn ndrờm mờ git mờ lơh bal, ờ nhơl bal mờ ală bơyô, ờ git sào is, ờ lòt jă brê is… Mè oh H pà git: “Tŭ gam dềt kòn mìng đơs ală jơnau ƀuơn ngan bè bèp, mè, mèo… tŭ geh jơnau kờñ den nggà, ñìm, mơya kòn kung gam lơh ală jơnau kờñ bơh să tờm dê sơl bè sào is, lòt jă brê is, mìng tŭ lòt bơsram ha là tìp mờ cau ndai hơ̆ sồng ờ lơh bal. Cau tàm hìu kơlôi là kòn mìng ờ mhar đơs, ờ niam sơnam gơ dê”.

Jăt ƀăk sìh Phan Thị Hồng Hạnh, lơh broă tàm gah Kòn se tơrgùm bal, Hìu sơnơm Uă gah tiah Tây Nguyên pà git, broă gŏ gờñ mờ sơm di tŭ tàm kòn se gơtìp ờ niam tàm dờng pràn bồ tơngoh lơh gơrềng tus bơta chài tàm boh bơr, broă lơh tŭ do gam tìp uă kal ke. Lài ngan là jơnau git wă bơh làng bol dê, tàm hơ̆ uă ngan là tàm tiah ngài gam uă. Uă cau mè bèp bŭ lah kòn neh geh sền gŏ là, mơya nùs nhơm kung gam ờ bài dờp sơl, ơm ing broă sơm nàng kơ̆p tai tơngai. Dơ̆ bàr là bơta kal ke bè ù tiah bal mờ broă lơh sơnơm gam ờ pràn. Ală hìu sơnơm dà lơgar lơh ndrờm mìng tơrgùm tàm ƀòn dờng, tiah ngài den ờ geh. Broă sơm bơta ờ niam tàm dờng pràn bồ tơngoh lơh gơrềng tus bơta chài tàm boh bơr, broă lơh pal geh tơngai uă ngan, gơtùi kờp mờ nhai, mờ nam ha là pal sơm sùm jơh rài. Uă hìu nhă tài ờ suk ir lòt jơh tiah do tus tiah ndai nàng sơm mờ ờ jăt broă sơm di pal. Bơdìh hơ̆ tai, priă tă sơm kung uă ngan, ờ di hìu nhă lơi kung geh tơl nàng sơm kòn in. Đơs bè tơngai niam nàng gơtùi sơm bơta ờ niam tàm dờng pràn bồ tơngoh lơh gơrềng tus bơta chài tàm boh bơr, broă lơh, ƀăk sìh Phan Thị Hồng Hạnh pà git: ​​​​​​​“Tơngai kòn dềt hờ đơm 3 sơnam, là tơngai sơm niam. Tơngai do tơngoh kòn dềt bơtàu tơnguh pràn ngan, tơngoh kòn dềt ờ hềt gơs ngan den tàng tŭ geh sơm mờ lơh gơrềng bal rơ̆p dong kờl lơh niam, tơrbŏ bal ală gùng che tơngoh. Do kung là tơngai mờ kòn dềt bơsram tàm broă đờm jăt, bơsram ală jơnau đơs, broă lơh mờ bơh tŭ hơ̆ rơ̆p dong kờl ai kòn dềt in gơtùi gơguh niam tàm tŭ boh bơr, broă lơh mpồl bơtiàn. Bơh ală jơnau gơguh niam do, rơ̆p dong kờl kòn dềt tơnguh bơta pràn tơrgùm bal mpồl bơtiàn rơlao, kung bè sơm kờñ rơ̆p dong kờl kòn dềt tơrmù geh ală broă lơh neh geh lơh lài, lơh sùm mờ ală broă lơh gơtìp ờ niam tơnơ̆ do”.

Gŏ gờñ, sơm di bal mờ broă lơh broă bal sùm bơh ală cau tàm hìu nhă dê, uă kòn dềt kung gam gơtùi bơtàu tơnguh mờ tơrgùm bal mờ mpồl bơtiàn. Bơta kwơ màng là bañ sơrbì ală bơta tơngŏ dềt ngan tài geh tŭ, bơh tàm broă sền, ai kòn lòt sơm di tŭ bơh mè bèp dê rơ̆p pờ geh dùl rài tơnơ̆ do àng niam ai kòn in.

Bơta ờ niam tàm dờng pràn bồ tơngoh lơh gơ rềng tus bơta chài tơm boh bơr, broă lơh (hòi là phổ tự kỷ) gam ngai sơlơ gơguh uă, lơh gơ rềng uă ngan tus pràn kơldang să jan, nùs nhơm, bồ tơngoh jak mờ bơta chài gơ tàm sòr, mut gơ rờm bal mờ mpồl bơtiàn kơnòm dềt dê. Nàng dong làng bol mờ ală bơyô git rlau tai bè bơta tự kỷ mờ geh ală broă lơh ngan ngồn kờñ tơrmù ƀà bơta gơ rềng mờ bơta do lơh gơbàn kơnòm dềt in, mpồl cau cih jơnau do neh geh dơ̆ tơm boh bơr mờ bác sĩ Phan Thị Hồng Hạnh - Gah kòp kơnòm dềt tơrgùm bal, Hìu sơnơm uă gah tiah Tây Nguyên:

Ơi, ơ ƀák sĩ, jơnau lơh gơbàn bơta tự kỷ là ñchi mờ geh ală bơta bè lơi taih?

Bác sĩ Phan Thị Hồng Hạnh: Tŭ do, gah lơh sơnơm ờ hềt jòi bàn jơnau bơh tài lơh gơbàn tự kỷ. Ală jơnau pơhìn lơh gơbàn bơta do digơlan là bơta ờ niam phổ tự kỷ, là bơta pơgồp bal đah bơta gơ lời wơl (hơ̆ là gen) pơgồp bal mờ ală bơta tiah ơm kis. Jat kơlôi sơnơng, ală yô deh kòn bàr bal dùl nai tap, pơn yơu dùl nă oh dềt gơbàn bơta do den oh ne kung gơbàn sơl. Ờ geh dùl gen mùl màl lơi lơh nền bơta ờ niam tự kỷ mờ là tơrgùm wơl ală gen bơh pơgap rlau 100 gen krơi is tàm tơl nă kơnòm dềt. Geh bàr pe nă kơnòm dềt gơ lời wơl gen bơh mè halà bèp, hơ̆ là oh dềt geh ală bơta ƀuơn gơ rềng rlau halà geh jơnau pơhìn uă rlau, tŭ gơbàn bơta tiah ơm kis geh ală bơta ƀuơn den rơp lơh gơbàn gơs bơta phổ tự kỷ. Bơdìh hơ̆ tai, sơnam mè bèp dê dờng ir halà dềt ir; mè gơbàn ală kòp tàm tơngai geh bun (bè sồt mồr, bơtờp virus bè Rubella), ơm rềp mờ ală sơnơm bơtờp khih halà kòn se deh ờ tơl nhai.

Ờ niam tự kỷ geh tam pà gơs 4 bơta: Tự kỷ pơn rơ (hơ̆ là kơnòm dềt geh tềl tơnggŏ gờñ ngan mờ ờ huan rơgơi tơm boh bơr, lơh broă lơi mìng đòm jat ndrờm bal loh làng ngan); bơta Asperger (hơ̆ là tự kỷ ngac ngar bè ờs halà ngac ngar rlau) - ală kơnòm dềt do geh dà đơs, bồ tơngoh jak gơ pràn rlau mờ ală kơnòm dềt ndai, mơya ờ huan rơgơi tàm broă ngui dà đơs nàng tơm boh bơr, alà broă lơh gơ tàm đòm ndrờm bal, kră kơldang; ờ niam bơta dờng pràn gơ rề (hơ̆ là kơnòm dềt geh ală tềl tơnggŏ bơh kơnòm dềt ờ niam tự kỷ dê mơya ờ hềt geh tơl ală bơta nàng kham đal git; tự kỷ gơ ruc wơl (hơ̆ là kơnòm dềt digơlan geh ală tŭ tơngai dờng pràn bè ờs, bơh 12 tus 30 nhai mơya tơnơ̆ tơngai do den kơnòm dềt roh rơhời ală bơta chài neh geh lài hơ̆).

Bác sĩ gơtùi pà git ală tềl tơnggŏ gờñ nàng git là kơnòm dềt gơbàn kòp phổ tự kỷ mờ ală tềl tơnggŏ lơi ƀuơn gơtìp mè bèp lời tĕ ngan rlau jơh taih?

Bác sĩ Phan Thị Hồng Hạnh: Ală tềl tơnggŏ nàng đal git kơnòm dềt gơbàn ală bơta ờ niam phổ tự kỷ geh: Kơnòm dềt digơlan geh tềl tơnggŏ nisơna bơh 12 tus 18 nhai, tơrgùm tàm pe mpồl tờm:

- Tơm boh bơr: kơnòm dềt lơyài git wă dà đơs, ờ hơ wơl tŭ hòi mat.

- Dà đơs: 12 nhai ờ hềt bơtê đơs, 16 nhai ờ hềt đơs dùl jơnau, 24 nhai ờ hềt đơs 2 jơnau.

- Broă lơh: kờñ nhơl dùl nă, lơh wơl sùm ală broă lơh, kal ke nàng tam gơl bơta sền ngac khai dê.

Bơdìh hơ̆ tai, kơnòm dềt gam geh bal mờ ală tềl tơnggŏ bè ờ ngui ală broă lơh bè sơñio tê, yơr tê. Rơndap phan jat sèng jòng, nhơl sùm dùl bơta. Tơrgùm tàm dùl bơta dềt phan nhơl dê. Bàr pe nă kơnòm dềt lơyài ngac ngar bè bơta chài lòt rê. Ờ huan kờñ ală bơta nhơl tàm pơgồp bal, lơh bơyô.

Tềl tơnggŏ mờ mè bèp ƀuơn lời tĕ ngan rlau jơh là bè ală mpồl broă lơh mờ bơta chài nhơl. Pơn yơu, kòn geh bơta mờng kwèng là lời phan tềng lơi den khai sùm lời mìng dùl bă hơ̆, mè bèp sơnơng là kòn he git rơndap, ơm sàng goh. Kòn tơrgùm bơta sền gròi dùl bă mờ digơlan nhơl dùl nơm phan jŏ ngan, mìng nhơl mờ dùl phan hơ̆ digơlan là màng jơ halà jơh gùt ngai tơn mơya mè bèp sơnơng là kòn he dê ờ lơ kañ mờ kờñ nhơl mờ dùl bơta phan.

Bơta ờ niam gơ jat bal mờ bơta ờ niam tự kỷ mờng gơbàn ngan rlau jơh là bơta ờ sền ngac tàm broă gơlik geh, ală bơta ờ niam bè broă lơh, ală bơta ờ niam bè sền git, đal git, ờ niam bè bơta bic lơhă, bàr pe bơta ờ niam gơ lòt bal tai là kòp gơ pơt să, lơyài dờng bè bồ tơngoh git wă, ờ niam bè gùng lơh lề phan sa.

Bè hơ̆ den bơta do lơh gơ rềng bè lơi tus kơnòm dềt mờ tŭ do geh ală broă lơh sơm gờñ lơi ƀă tàm taih, ơ bác sĩ?

Bác sĩ Phan Thị Hồng Hạnh: Bơta ờ niam phổ tự kỷ gơ rềng uă ngan tus bơta dờng pràn bồ tơngoh, nùs nhơm mờ să jan kơnòm dềt dê. Dùl nă kơnòm dềt ờ huan rơgơi bè dà đơs, ờ huan rơgơi tơm boh bơr den rơp kal ke ngan tàm broă tơm boh bơr, lơh bơyô mờ gàr sùm ală bơta git gơp tàm mpồl bơtiàn, lơh kơnòm dềt ƀuơn ờ geh cau rờm, hơ̆ là mìng nhơl dùl nă, ờ geh bơyô mờ krơi ngan pơndrờm mờ ală bơyô ndai den tàng ală bơyô kờñ bơsèl halà geh tŭ là geh ală oh gơtìp lơh pờng tàm hìu bơsram halà gơtìp bơta kơn jơ̆ bè nùs nhơm, lơh kơnòm dềt ngai sơlơ ờ geh cau rờm rlau mờ digơlan geh ală jơnau pơhìn bè bơta trầm cảm.  Gơ rềng bè să jan, kơnòm dềt digơlan geh ală broă lơh ndrờm bal sùm, ală broă lơh đòm jat, gơ jat bal ală bơta ờ niam bè sền git, đal git, lơh gơ rềng tus bơta dờng pràn să jan kơnòm dềt dê kung bè tơnơ̆ do kơnòm dềt digơlan geh ală broă lơh bè lơh sồt is să tờm halà lơh jê, lơh aniai cau ndai.

Ală broă lơh sơm gờñ mờng ngui bè broă lơh tam gơl broă đòm jat, pơn yơu tŭ bơto oh dềt dùl bơta chài pa, kơnòm dềt ờ hềt git tàp tê den he lơh lài khai in hơ̆ sồng he pơlam khai lơh jat, tus tŭ kơnòm dềt git tàp tê den rơp jờng rơ khai halà pà pơn jờng khai in dùl nơm phan nhơl, den kơnòm dềt rơp kờñ lơh wơl ală bơta mờ khai geh pơn jờng, geh jờng rơ. Broă lơh sơlơ nhơl ală bơta nhơl tàm pơgồp bal nàng tơnguh bơta chài sền mờ mat, tơnguh bơta chài nhơl, tơnguh ală bơta chài bè tàm pơgồp bal mpồl bơtiàn kơnòm dềt in. Broă lơh dong kờl, bơt bơtàu kòn in dùl broă rơndap lơh mùl màl bè tŭ jơ pah ngai bè jơ sa, jơ bic, jơ nhơl, halà anih bơsram sră hơ̆ sồng pơgồp bal dong kờl ai lơh pơn yơu mờ rùp hin.

Ơi, bè hơ̆ den bác sĩ gơtùi pà git broă rơcang lài kơryan ală bơta ờ niam phổ tự kỷ bè lơi sơl?

Bác sĩ Phan Thị Hồng Hạnh: Tŭ do, ờ hềt geh broă rơcang lài kơryan bơta ờ niam phổ tự kỷ mơya gơtùi tơrmù ală bơta pơhìn bè phan pràn kơldang halà cit vaccine wil tơl lài mờ tŭ geh bun. Sơnam deh kòn là bơh 18 tus 35 sơnam, bañ deh kòn gờñ ir halà jơla ir.

Kham bun jat tơngai pơrgon nàng tơrmù ƀà bơta deh ờ tơl nhai, is ồn là deh lài mờ tŭ 26 poh kung lơh gơmù bơta pơhìn sơl. Bal mờ hơ̆, sền gròi tus broă sàu sa tàm tơngai geh bun mờ tơnơ̆ deh. Is ồn, tŭ kơnòm dềt deh den kờñ pal lời uă tŭ jơ nàng sền gròi, tơm boh bơr, nhơl mờ ròng kòn dềt, bañ ai kơnòm dềt sền uă ir tivi, điện thoại mờ ală phan điện tử.

Tŭ gŏ kơnòm dềt geh ală tềl tơnggŏ gờñ den lam mơ tus ală anih kham sơm kòp nàng kham mờ sơm. Tàm do, bác sĩ rơp sền swì, lơh ală jơnau test sac rơ wah, ai tơlik ală jơnau đal git kung bè pơlam broă lơh sơm kơnòm dềt in. Mè bèp sơrlèt gan tĕ ală bơta gơ kòl bè nùs nhơm, dờp mờ lòt bal mờ kòn. Lam kòn lòt tus anih kham sơm kòp nàng kòn in geh dờp ală broă lơh tam gơl, sơm dùl bă gờñ ngan rlau jơh.

Dan ưn ngài bác sĩ bè ală jơnau yal tơnggit geh kuơ ngan do!