Cau kòp Y Ơk Niê, 42 sơnam ơm tàm sàh Krông Buk, càr Dăk Lăk gơtìp jê but neh rlau 3 nam do mơya ờ hềt lòt kham. Tàm dùl dơ̆ hoài ding dà ƀồm tờm kơphe in, bi gŏ gơ lơh jê kồr ngan tềng but. Bi Y Ơk ơm rlô dùl tơngai, kơp kờñ rơp bời jê, mơya jê ngai sơlơ uă rlau, gơ rề tus jơng, lòt rê kal ke ngan. Bi lòt kham tàm Hìu sơnơm uă gah Thiện Hạnh. Tàm do, tơnơ̆ tŭ kham sền, cùp X-Quang, MRI, ƀák sìh pà git bi gơtìp siar rơlik phan gàr ntìng gòr ngkời tơngai kơn jơ̆, ờ gơtùi sơm mờ sơnơm hùc, mờ pal reh. Bi Y Ơk yal: “Ngai lài neh gơtìp jê but, pơgap 1 nhai den gơ jơh, hơ̆ sồng gơmù jê tus tàm jơng, gơ lơng jơng, ờ gơtùi lòt rê. Blơi sơnơm tàm ƀòn nàng hùc, gơ huc jê 1, 2  ngai den gơbàn jê wơl. Jê neh 3 nhai hơ̆ sồng lòt hìu sơnơm nàng kham”.

Jat Ƀák sìh mìng gah 2 ồng Văn Hữu Khánh - Kwang lam bồ gah kòp bơdìh bồ tơngoh, Hìu sơnơm uă gah Thiện Hạnh, càr Dăk Lăk đơs is, Tây Nguyên yau đơs bal, khà cau gơbàn kòp siar ntìng rơlik ntìng gòr ngkời uă ngan, jơnau mờng kwèng ngan là tài lơh broă kơn jơ̆, sùm tùng, àñ, ngan là tàm tơngai pik tơnhàu phan lơh gơs bơh suơn sre, ƀồm dà kơphe, tiêu… Bơta ndrờm bal bơh ală cau kòp do dê là ờ lòt kham gờñ tŭ gŏ gơ lơh jê but, mìng tus tŭ kòp kơn jơ̆, jê uă, kal ke lòt rê den hơ̆ sồng lòt hìu sơnơm. Bơta do lơh ntìng gòr ngkời, ntìng rơlik gơtìp gơ rềng uă ngan, broă sơm kòp gơ gơs kal ke, uă cau pal reh, tơngai pràn wơl jŏ. Ƀák sìh Văn Hữu Khánh pà git: “Kòp siar rơlik phan gàr ntìng gòr ngko mờ but gơbàn uă ngan tàm cau bơh 35 sơnam rlau hơđang. Mờng gơbàn ngan rlau jơh tàm ală cau lơh broă kơn jơ̆. Bơta gơbàn rơ ƀă ntìng gòr ngkời gơlik geh tŭ lơh broă kơn jơ̆, lơh ntìng rơlik rơhời ờ gơtùi wañ, bơh hơ̆ lơh gơbàn siar. Jơnau mờng gơbàn ngan rlau jơh là tài sơnam mờ lơh broă kơn jơ̆.”

Ntìng gòr ngkời geh mòn gơs bơh ală kồ ntìng tàm rơndap bal mờ gơp. Do là dùl tàm ală phan kuơmàng ngan rlau jơh dong tơl bơta wañ să jan bè lòt, ñă, kun, rồ să… geh lơh khat gơboh mờ ngac ngar. Bơdìh hơ̆ tai, gam geh kuơ sền gàr jriang tơrbŏ tơngoh bờ gòr ntìng, tơl jriang tơrbŏ mờ tơngoh bal mờ ală bơnah gam wơl tàm să jan. Gòr ntìng geh 7 kồ ntìng ngko, 12 kồ ntìng ntơh, 5 kồ ntìng but. Ală kồ ntìng geh dă bơh ală ntìng rơlik, geh kuơ sền gàr ntìng tàm ală broă lơh pah ngai. Siar ntìng rơlik là tŭ phan mbir bơh ntìng rơlik dê gơlik bơh anih bè ờs, gơ klơn tàm ală jriang tơnoh, lơh gơbàn jê kồr, ñam ño, lơh gơ rềng tus lòt rê, wañ să jan, dilah kơn jơ̆ den digơlan lơh gơbàn rồt ơră pơnô mờ ntìng jơng, pơhìn gơtìp lơng.

Tềl tơnggŏ mờng gơbàn bơh siar ntìng rơlik ntìng  gòr ngkời dê pơn rơ ngan bè: Jê but, jê uă tŭ wañ, lòt rê; ờ gơtùi jun, sơ lơŭ să. Kơn jơ̆ rlau digơlan jê gơ rề tus tơr è. Pơnô, jơng; ñăm ño, jê kồr tềng jơng; ờ pràn ơră, gơmù bơta pràn lòt rê, wañ să jan. Bàr pe nă cau digơlan gơbàn ờ niam tus bơta jă brê, pal sơm jal mhar. Bơta pal đơs là ală tềl tơnggŏ do ƀuơn ngan tồs lah jê but bè ờs, den tàng uă cau ờ ngòt, ờ bài lòt kham gờñ.

Tŭ do, geh uă broă lơh sơm kòp siar ntìng rơlik gòr ngkời. Gơ wèt tàm bơta kơn jơ̆ kòp dê mờ ƀák sìh mìng dùl gah kòp rơp rơ wah broă lơh sơm kòp krơi is.

Jat ală ƀák sìh mìng dùl gah kòp, rơcang lài kơryan kòp sùm là broă lơh kơ̆ jơlkap mờ ờ huan hoàc ngan rlau jơh: Tàm lơh broă pah ngai ờ huan yờ, tùng, dŏ, àñ kơn jơ̆. Tŭ kờñ lơh pal gàr di să bồ, kơn đu kơ̆ phan tàm să mờ mìng ngui pràn ơră tê, jơng dê nàng yờ, bañ ngui bơta wañ but, ngkời; sùm gàr ngkời song, tơl nă cau kờñ pal geh broă tàp pràn să jan, sàu sa dipal, bơtơl canxi, vitamin D jat tơngai pơrgon; pleh lơmă ir, jơngkah kĭ; tŭ geh tềl tơnggŏ jê but rơhời kơn jơ̆ rlau den kờñ pal lòt kham, bañ blơi is sơnơm lơh huc jê nàng hùc.

Siar rơlik phan gàr ntìng gòr ngko mờ ntìng bŭt là kòp ngai sơlơ geh uă, ờ mìng tàm cau dờng mờ jơh bal cau lơh broă gam kơnòm să. Jăt ƀák sìh Mìng gah II Văn Hữu Khánh, Kwang lam bồ gah Bơdìh Che tơngoh, Hìu sơnơm uă gah Thiện Hạnh (càr Dăk Lăk) pơlam mùl màl bè bơta di gơlan gơtìp, ală gùng dà brtoă sơm kòp mờ rơcang pleh lài kòp siar rơlik ntìng gòr ngko bơh dơ̆ hơ jơnau lùp tơnơ̆ do:

Ƀák sìh gơtùi pà git ală bơta tơngŏ gờñ bơh kòp siar rơlik ntìng gòr ngko mờ ngkời nàng làng bol in git mờ lòt kham di lah ờ?

Ƀák sìh Mìng gah II Văn Hữu Khánh: “Bơta tơngŏ yal lài gờñ gơwèt mờ kòp siar rơlik ntìng ngko ha là ngkời là jê tềng ngko ha là tềng ngkời. Tơnơ̆ mờ mờ tŭ jê, cau gơtìp kòp di gơkan tìp ờ suk ơm ni sơna ha là gơtìp tul tài bơh che tơngoh bơh tềng siar lơh cau kòp gơtìp bè jê ngko den tus tàm ngko, pơnì, jơnkồt, bàr đah tê, ală nao tê. Gơwèt mờ tềng ngkời den jê tềng ngkời, tơnơ̆ mờ hơ̆ jê gơrề tus pơnai tơr-è (dùl ha là bàr đah), tơnơ̆ mờ hơ̆ gơmù tus tàm jơng lơh broă lòt rê, ơm kis gơtìp kal ke. Geh uă cau tŭ kòp gơtìp jroă rơ̆p lơh ơră tê ha là ơră jơng gơtìp gơrồt. Mờ geh ờ uă cau gơwèt mờ kòp siar rơlik ntìng gòr ngko rơ̆p gơrềng tus kòp chung, hơ̆ là tŭ gơsrềp rơyas ha là tiah tờm bơh chung dê lơh chung gơtìp aniai, lơh gơbàn gơguh tus tàm ơră ntìng, ờ pràn bàr đah jơng, geh tŭ lơh gơtìp tus mờ bơta ờ niam ơră wil.

Gơwèt mờ ngời kung geh 1 bơta gơlik geh sơl, hơ̆ là bơta tiang ơseh. Do là bơta tơngŏ rơndăp tàm mpồl pal reh mhar mơ tàm bơta gơtìp siar ntìng. Cau kòp tơnơ̆ mờ tŭ lơh broă jroă ha là tài rềs àr lơh ngkời gơtìp mờ bơta kal ke, lơh kồ ntìng gòr ngkờ gơtìp bơcah, lơh gơtìp gơklơn mhar tềng tiah tiang ơseh. Cau kòp ni sơna gơtìp tul jơng tê, ờ pràn bàr đah jơng mờ ờ gơbài đồm. Jơnau bơto sồr ală bơta gơtìp bè do là pal reh gờñ mhar nàng bañ gơtìp gơklơn chung lài mờ 1 ngai mang, nàng tơnguh bơta niam să jan geh pràn wơl. Gam di lah tơnơ̆ mờ 1 ngai mang, sơlơ jơla den bơta niam sơm kòp sơlơ gơmù”.

Tŭ do geh ală gùng dà broă sơm kòp lơi gơwèt mờ kòp siar rơlik ntìng gòr ngkời, ơ ƀák sìh?

Ƀák sìh Mìng gah II Văn Hữu Khánh: “Geh uă ngan gùng dà broă lơh nàng sơm, cau kòp bañ kơlôi rơcang ir bè broă rơwah. Jơnau bơto sồr bơh bol añ dê là di lah cau kòp gơtìp kòp siar ntìng gòr ngkời den pal tus tàm ală anih mìng gah do nàng kham, tềng đăp măt là kham, rơwah nàng sền git kòp. Bè cùp X-quang sền ing ntìng gòr ngkời, tơnơ̆ mờ hơ̆ cau jăk rơ̆p sồr geh ală dơ̆ xét nghiệm bè cùp MRI nàng sền git kòp. Tơnơ̆ dơ̆ sền den rơ̆p geh ală jơnau bơto sồr mùl màl.

Tàm rài kis ală cau kung neh geh tŭ dùl dơ̆ gơtìp jê bŭt, mơya ờ di tŭ lơi jê bŭt kung là gơtìp siar ntìng gòr ngkời mờ gam geh uă bơta ndai. Di lah gơtìp siar rơlik ntìng gòr ngkời den broă sơm kòp tàm gah dơlam mờ broă hùc sơnơm, mờ vật lý trị liệu di gơlan lơh geh pràn 80% khà cau. Mìng geh di pơgăp 20% khà cau pal geh jơnau sồr reh. Gơwèt mờ 20% khà cau do den tŭ do bal mờ măi mok pa ngai sơlơ bơtàu tơnguh neh dong kờl kwơ màng uă ngan tus mờ broă rơwah gùng dà broă sơm kòp cau kòp in, bơh tàm broă reh tus mờ broă kơnờm mờ reh ờ uă ngan mờ tŭ do geh reh mờ nội soi. Tŭ do geh 2 gùng dà broă reh nội soi 1 mpồng ha là 2 mpồng, ai lài là gùng mŭt, gùng reh dềt ngan, pleh mờ lơh sồt uă tềng poăc bal mờ ală bơta phan rề bal, dong kờl cau kòp mhar pràn rơlao, ai wơl gơnoar kis cau kòp in mhar rơlao”.

Gơwèt mờ sơm prăp gàr, geh gùng dà broă lơh lơi geh ngui, ơ ƀák sìh?

Ƀák sìh Mìng gah II Văn Hữu Khánh: “Sơm prăp gàr, jăt añ ală làng bol pal git, do là gùng dà broă sơm kòp ờ tơmŭt. Lài ngan, tŭ să jan he jê, tul, hơ̆ là bơta tơngŏ yal lài bơh bơta uă ir să jan dê mờ pal geh ơm rơlô. Den tàng tŭ oh mi lơh broă, lơh broă gŏ ñjơ̆, jê bŭt ha là tul jơng den jơnau bơto sồr lài ngan bơh bol añ dê là pal ơm rơlô, pleh mờ ală bơta lơh gơtìp jê. Tơnơ̆ mờ hơ̆ rơndăp tăp sèng tus ală anih geh broă lơh mìng gah do nàng kham, sơm kòp. Tŭ neh gŏ kòp, lơh ală xét nghiệm, X-quang, MRI mờ kham sền lài den ală cau jăk rơ̆p pà git he pal hùc sơnơm lơi. Bè tàm dùl nă cau kòp gơtìp siar rơlik ntìng geh bal kòp rơbă ntìng den bơdìh mờ broă sơm kòp siar rơlik ntìng pal ngui tai ờ uă sơnơm dong kờl bè ntìng, dong kờl ntìng kră kơl jăp. Bơdìh mờ sơnơm den gam geh broă lơh vật lý trị liệu bè: ơm pơrài să, câm kư̆u, pràn pràn să jan, ngui siêu âm nàng dong kờl lơh ală ơră gùt dar tiah gơtìp sồt tơrmù as mờ lơh ndrờm wơl. Geh tai jơnau bơto sồr là gơtùi tam gơl môn tàp pràn să jan. Bè gŏ gơtìp jê bŭt tài tàp dùl môn tàp pràn să jan geh bơta pràn uă bè coh plai den pal tam gơl ală môn gơdờp bal rơlao nàng pleh mờ lơh gơguh bơta ñjơ̆ tus tàm ntìng gòr ngkời, lơh kòp sơlơ jroă rơlao”.

Ƀák sìh geh jơnau bơto sồr lơi nàng dong kờl làng bol rơcang pleh mờ bơta di gơlan gơtìp siar rơlik ntìng gòr ngkời lah ờ?

Ƀák sìh Mìng gah II Văn Hữu Khánh: “Ntìng gòr ngkời là ntìng đơng jơh să jan, bơh ngko mờ ngkời. Bơta pràn gơtìp siar rơlik ntìng gòr ngko mờ ngkời geh uă rơlao. Bơta do geh đơs là să jan he gơtìp ñjơ̆ ir tàm broă lơh. Mờ jơnau bơto jơh nùs ngan là he lơh broă pal geh phan dong kờl nàng tơrmù bơta ñjơ̆ tus tềng ngko mờ ngkời, pleh mờ gơtìp siar gòr ntìng gờñ. Bơdìh hơ̆ tai pal rơwah gùng dà broă lơh pơgồp bal mờ gah broă lơh di pal, bè: lơh broă mờ măi vi tíñ uă ir ha là đoa phan ñjơ̆ ir tềng bồ den pal tơrmù. Mờ dŭt ndơl di lah neh jê bŭt ha là jê gòr ngko den pal lòt kham gờñ nàng gŏ gờñ nàng ƀák sìh sồr geh ngui ală phan dong kờl is bè tòp, gwàng ntìng gòr ngkời nàng pleh mờ kòp gơtìp jroă rơlao, ala mờ broă pal sơm kòp tàm dơlam ha là reh”.

Ơi, dan ưn ngài ƀák sìh!