Bi Nguyễn Lê Thành (24 sơnam) ơm tàm sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột, càr Dăk Lăk mờr bau. Uă nam do, bơh ală anih yal tơnggit jơnau, bi Thành git là, broă kham pràn kơldang să jan lài mờ tŭ bau là kuơmàng ngan ai să tờm in, ngan là ală kòn geh deh tơnơ̆ do, den tàng bi neh lòt Hìu sơnơm Đại họk Y dượk Buôn Ma Thuột nàng geh pơlam. Tàm do, bi geh ală y ƀák sìh gah Kham pơlam broă kham jơh ală bơta mờ lơh ală xét nghiệm pal geh. Bi Thành yal: “Jat añ den ală bơyô kơnòm să lòt tĕ kham pràn kơldang să jan lài mờ tŭ bau nàng git bè pràn kơldang să jan he dê mờ cau he bau nàng bơt bơtàu dùl hìu bơnhă niam, gơboh gơbài”.

Kung geh bal bơta kơlôi sơnơng bè bi Thành sơl, bi Lê Thị Uyên Thảo (22 sơnam) ơm tàm sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột, càr Dăk Lăk neh jòi git bè broă kham pràn kơldang să jan lài mờ tŭ bau mờ lơh nền rơp bal mờ bơklau mờr bau lòt kham. Jat bi Thảo, sơn đờm bơh broă sền gŏ dùl nă oh dềt geh deh gơbàn kòp Thalassemia (do là kòp gơ lề mhàm bơh pa deh). Tŭ jòi git, bi Thảo git là, do là dùl bơta kòp gơ lời wơl bè mhàm. Oh dềt gơbàn kòp tài gơ lời wơl bơh mè halà bèp geh gen kòp. Kòp do lơh cau kòp pal sùm lòt hìu sơnơm nàng sơm, geh tŭ pal sền hìu sơnơm là hìu dơ̆ 2 he dê.

Uă oh ờ geh lòt bơsram, ờ geh nhơl ñŏ chờ hờp bè ală oh dềt bè ờs ndai. Bơta kuơmàng là ală oh dềt gơbàn kòp Thalassemia gơtùi rơcang lài pleh dilah geh ală mè bèp lòt kham lài, sơm lài mờ tŭ kờñ geh bun mờ deh kòn. Bi Thảo pà git: “Tŭ kham pràn kơldang să jan lài mờ tŭ bau, añ gŏ ƀák sìh yal uă ngan jơnau tơnggit kuơmàng bè pràn kơldang să jan geh gơ rềng lài mờ tŭ he bau, gơtùi gròi sền lài, dong he git gŏ gờñ ală kòp gơ bơ tờp bơh gùng bic bài halà pràn kơldang bic bài ùr bơklau, nàng geh jơnau crap rơcang kung bè broă rơndap lơh ai tơnơ̆ do in”.

Jat ală ƀák sìh mìng gah deh dùh, broă kham pràn kơldang să jan lài mờ tŭ bau là dùl tàm ală broă kuơmàng ngan, lơh gơlik bơnàng jă ai dùl rài kis ùr bơklau gơboh gơbài tơnơ̆ do. Do là broă nàng git gŏ gờñ ală kòp sơbơng roh bơh jơh bal cau klau mờ cau ùr dê nàng geh gùng dà sơm di tŭ, ƀă tàm. Bàr pe xét nghiệm gam pà git ală kòp gơ rềng tus gen gơ lời wơl, bơh hơ̆ ùr bơklau pa bau rơp geh broă rơndap lơh sơm kòp mờ deh kòn dipal, pleh jơnau gơ lời wơl pơlai soh ngan tus ală oh dềt dilah ờ bơtuah bol khi gơbàn wơl kòp bơh mè bèp. Bulah bè hơ̆, tŭ do, uă cau kơnờm să ờ hềt git, ờ wă di, ờ git wil tơl bơta kuơ bơh broă kham pràn kơldang să jan lài mờ tŭ bau dê halà gam sền ờ sơp, đơs là he pràn kơldang den tàng ờ bài lòt kham. Mùl màl neh geh bàr pe nă mè bèp gơbàn kòp mơya ờ git, den tàng deh ală kòn kòp jê. Dùl nă oh dềt cèng kòp gơ lời wơl bơh mè bèp tàm să rơp gơ gơs là bơta kơn jơ̆ bè nùs nhơm mờ priă jền hìu bơnhă in, bơh hơ̆ gơbàn tai ală jơnau gơ lời wơl ờ niam lơh gơ rềng tus rài kis.

Jat thạk sìh, ƀák sì mìng gah II ồng Hà Văn Tuấn – Phó Kwang lam bồ Hìu sơnơm Đại họk Y dượk Buôn Ma Thuột, ală cau kơnòm să geh bồ tơngoh bơsram sră, geh broă lơh den geh jơnau git wă uă rlau bè broă kham pràn kơldang să jan lài mờ tŭ bau mờ nàng tơnguh khà cau tàm mpồl bơtiàn sền dờng màng broă do den bơdìh mờ broă mblàng yal jơnau bal, kwang bàng lơh sơnơm mờ ală anih lơh sơnơm kung pal sền gròi tus broă mblàng yal làng bol in. Ồng Hà Văn Tuấn đơs: “Tàm tơngai pa do, añ gŏ bơta git wă bơh ală ùr bơklau dê, is ồn là ală ùr bơklau kơnòm să den neh tam gơl uă. Bàr pe yô ùr bơklau tàm ƀòn dờng, tiah drà dờng geh broă lơh den cau sền gròi uă rlau, ai ală ùr bơklau tàm tiah sar lơgar ngài, broă lơh sa kal ke halà tiah jơi bơtiàn dồ êt nă cau den ờ huan sền gròi tus broă do. Bơdìh hơ̆ tai, gam pal kờp tus jơnau git wă bơh cau lơh sơnơm dê tai bè broă do, uă ngan cơldŭ kham, cau lơh sơnơm, geh tŭ là ƀák sìh, tŭ ală ùr bơklau lòt kham kung ờ hềt pơlam wil tơl, kham kung mìng kham sền ală kòp ờs mờng, ờ hềt geh bơta lơh jrô bè broă do”.

Kham pràn kơldang să jan lài mờ tŭ bau sùm geh kham jơh ală bơta, kham tàm dơlam să jan mờ kham mìng gah deh dùh; xét nghiệm: bơta mhàm, kòp bè mhàm, bơta pràn bơh klờm, leh dê, as sồt klờm virus, ală kòp gơ bơtờp bơh gùng bic bài, siêu âm tàm ndul… git gŏ kòp lài do, xét nghiệm jòi kòp gơ lời wơl, bơh hơ̆ geh jơnau pơlam sơm dipal nàng kờñ tơrmù ƀà bơta ờ geh kòn halà kơnền.

Bơta kwơ tŭ kham bơta pràn kơl dang să jan lài mờ bao

Kham bơta pràn kơl dang să jan lài mờ tŭ bao là broă rơcang kwơ màng ngan gơwèt mờ ală ùr bơklao lài mờ tŭ mŭt tàm rài kis hìu nhă, dong kờl lơh gơmù rềs àr kòp tê jê să, bơta tờm nàng bơ̆t bơtàu dùl hìu nhă gơboh gơbài. Nàng wă loh rơlao tai bè broă kham bơta pràn kơl dang să jan lài mờ bao, thạc sìh, ƀák sìh Lê Huy Khải, Lam bồ mpồl lơh broă lơh deh kòn tàm ding, Hìu sơnơm Đại họk Y Dược Buôn Ma Thuột rơ̆p geh ală jơnau tam pà bal mùl màl.

Ơ ƀák sìh, kham bơta pràn kơl dang să jan lài mờ bao geh bal ală broă lơh lơi?

Ƀák sìh Lê Huy Khải: “Kham lài mờ tŭ bao ha là kham bơta pràn kơl dang să jan lài mờ bao den geh sền tơl ală bơta bè pràn kơl dang deh dùh kung bè gŏ gờñ ală bơta ni sơna di gơlan lơh gơrềng tus mờ bơta pràn deh dùh ha là bơta pràn bun. Mờ gơtùi pơlam bè broă gơtờp ha là ală bơta rơcang kơrian lài mờ ală kòp gơrềng tus mờ gơtờp bơh mè bèp, ală bơta lơh gơtờp tus kòn tơnơ̆ do dê. Bè hơ̆ he kham lài nàng rơcang bơta pràn kơl dang să jan niam ngan nàng kờñ geh bun, deh kòn. Kham lài mờ bao mìng kham tơrgùm đah deh kòn mờ tŭ do broă kòp cau klao kung kwơ màng ngan, nền nòn den he gơtùp sền mhàm, kòp gơtờp, ală kòp gơtờp bè HIV, viêm gan B, giang mai, rubella… Sền gròi bè kòp gơtờp di lah gơtìp ha là rài lài do cau tàm hìu nhă, cau pròc mhàm bơh ùr bơklao neh geh, ùr bơklao tơnơ̆ do geh gơtìp bơta gơtờp lơi den pal geh sền gròi tơn. Sền bè bơta pràn kơl dang deh dùh, tàm hơ̆ geh: gơwèt mờ cau ùr den sền bè khà tăp geh, siêu âm hìu kòn sền geh ală bơta ni sơna lơi lah ờ; gơwèt mờ cau klao den xét nghiệm bè dà mhàm cau klao”.

Ƀák sìh geh jơnau bơto sồr lơi ai ală cau gam kơnòm să in tŭ rơcang kờñ jòi bal lah ờ?

Ƀák sìh Lê Huy Khải: “Lài mờ tŭ kờñ lòt tus gùng tam bao den ală bơyô gam kơnòm să pal rơcang lòt kham bơta pràn să jan lài mờ bao, tài tàm mùl màl neh geh uă cau kham neh gŏ ală kòp bè ờ tơl mhàm, kòp ờ niam tàm dơlam să, kòp tàm cau ùr ha là bè dà mhàm cau klao gơtìp ni sơna… mờ uă kòp ndai tai. Bơh broă kham, he gŏ kờp gờñ den geh ală gùng dà nàng bơsong ha là bơto sồr sơm kòp di tŭ nàng dong kờl broă kờñ geh bun tơnơ̆ do in ƀuơn rơlao. Bơto sồr là lài mờ tŭ bao bơh 3 tus 6 nhai, ală ùr bơklao pal lòt kham bơta pràn kơl dang lài mờ tŭ bao nàng gàr geh tơl tơngai kờñ rài tơnơ̆ do in ha là cih sơnơm rơcang pleh mờ ală bơta kòp di pal”.

Ơi, dan ưn ngài ƀák sìh!