Rềp ndo, khà kơnòm dềt gơbàn as bòm pal mut sơm tàm Hìu sơnơm dờng tiah Tây Nguyên gam ngai sơlơ gơguh uă, pal kơlôi rơcang ngan là uă oh mut tàm hìu sơnơm tŭ neh geh ală jơnau ờ niam gơ lời wơl. As bòm là kòp gơtùi bời is dilah tàm bơta nggờc, mơya ƀák sìh tơngkah là, dilah ờ geh jat sền mờ gròi sền di, kòp kung gam pơhìn lơh gơbàn uă jơnau gơ lời wơl sơbơng roh ngan tus kòn dềt. Git loh bơta hơ̆, bơh tŭ sền gŏ kòn geh tềl tơnggŏ duh să, as jê ping tồr, uă mè bèp neh lam mơ kòn dềt tus kham mờ sơm tàm hìu sơnơm dờng tiah Tây Nguyên. Broă lam kòn dềt lòt anih kham sơm kòp ờ mìng dong geh kham, git kòp di, jat sền bơta gơlik geh kòp dê mờ gam di tŭ bơsong ală tềl tơnggŏ nisơna, tơrmù lơyah ngan rlau jơh jơnau pơhìn gơbàn ờ niam lơh gơ rềng tus pràn kơldang jŏ jòng kòn dềt dê. Bi Nguyễn Đoàn Phương Dung, ơm tàm sơnah ƀòn Thành Nhất, càr Dăk Lăk yal: "Kòn añ dê sơnđan là Nguyễn Thùy Bảo An, nam do khai 4 sơnam. Tŭ ơm tàm hìu, khai duh să tus 40 đồ mờ ping tồr khai dê as jê, den tàng añ lam khai lòt kham ƀák sìh. Tàm hìu sơnơm, tơnơ̆ tŭ kham ƀák sìh đơs là khai gơtìp as bòm. Añ kung git là tŭ gơtìp as bòm den kòn dềt digơlan gơlời wơl uă jơnau ờ niam bè as sồt tụy, as sồt tơngoh, oh ùr den gơ rềng tus hìu kòn den tàng añ lam kòn añ mut tàm hìu sơnơm nàng ală ƀák sìh in jat sền, sơm kòn in”.

Bulah bè hơ̆, bơdìh mờ ală mè bèp git rơcang lài lam kòn lòt tus anih kham sơm kòp nàng kham den kung gam sơl ală hìu bơnhă sơm is kòp tàm hìu jat mờng chài bơh yau, ờ jat sền nền nòn ală tềl tơnggŏ nisơna bơh kòn dềt dê tŭ gơtìp as bòm. Ală jơnau ờ niam gơ lời wơl bơh as bòm dê sùm gơlik geh tơnơ̆ tŭ ping tồr neh sơn đờm gơ huc as den tàng mè bèp ƀuơn ngan ờ sền gròi. Tàm oh klau tơnơ̆ sơnam tàu dờng, as sồt pờm mas là jơnau ờ niam gơlời wơl mờng gơbàn, tềl tơnggŏ là jê, as, duh să; dilah ờ geh sơm mờ jat sền di tŭ den digơlan rơp lơh gơbàn gơ rồt pờm mas, lơh gơ rềng tus bơta pràn geh kòn tơnơ̆ do. Ndrờm bè hơ̆ sơl, as sồt hìu kòn tàm oh ùr bulah ờ huan gơbàn rlau, mơya kung pơhìn gơ rềng tus pràn kơldang deh dùh sơl. Bơdìh hơ̆ tai, bàr pe nă cau digơlan gam gơbàn as sồt tụy mờ tềl tơnggŏ là jê ndul, gơ dan hă, gơtuh hă halà ngòt rơngơt rlau là as sồt kơndoh tơngoh, as sồt tơngoh mờ ală tềl tơnggŏ jê bồ uă, gơtuh hă uă, pơt să, ờ ngac ngar. Do là ală bơta kờñ pal geh sơm jal mhar mờ sơm jơh nùs tàm anih kham sơm kòp. Ƀák sìh mìng gah 2 ồng Đặng Việt Nam – Gah kòp kơnòm dềt tơrgùm bal – Hìu sơnơm dờng tiah Tây Nguyên pà git: “Sùm ală jơnau gơ lời wơl bơh as bòm dê mờng gơbàn tàm ală oh dềt ờ hềt geh cit sơnơm vaccine kơryan kòp, ală tềl tơnggŏ kòp rơp uă mờ kơn jơ̆ rlau. Broă gơbàn as bòm ờ geh gròi sền di sùm tŭ gơlik geh ală jơnau gơ lời wơl mờ cau tờm halà cau kham bơh sơn rờp ờ đal git nền nòn, rơp lơh ală jơnau gơ lời wơl kơn jơ̆ rlau, ai kòp as bòm den là kòp gơ bời is, mìng duh să uă, as, jê tơnơ̆ hơ̆ den kòp rơhời bời is, ală ƀák sìh mìng dong kờl sơm ală tềl tơnggŏ kòp. Gơ wèt mờ ală cau geh jơnau gơ lời wơl den hơ̆ sồng lơh kòp kơn jơ̆ rlau bè as sồt tơngoh, as sồt tuỵ, as sồt pờm mas tàm oh klau. Den tàng, dilah sơm di, rơlĕ rơlùn kòp rơp gơbời is”.

Bulah as bòm là kòp ƀuơn bơtờp mờ digơlan lơh gơbàn uă jơnau gơ lời wơl sơbơng roh, mơya tŭ do neh geh sơnơm vaccine kơryan kòp ƀă tàm. Ală ƀák sìh sồr mè bèp pal lam kòn dềt lòt cit sơnơm vaccine kơryan kòp as bòm wil tơl, di tŭ tơngai nàng lơh gơlik bơta pràn ờ bơtờp kòp lài, tơrmù jơnau pơhìn gơbàn kòp kung bè tơrmù ƀà jơnau gơ lời wơl kơn jơ̆. Sơnơm vaccine kơryan kòp as bòm sùm geh cit tàm vaccine pơgồp bal kòp rang – as bòm mờ rubella. Jat jơnau pơlam bơh gah lơh sơnơm dê, kòn dềt kờñ pal cit 2 ding pal geh: ding dơ̆ 1 tŭ oh dềt tơl bơh 12 tus 15 nhai mờ ding dơ̆ 2 tŭ kòn dềt bơh 4 tus 6 sơnam. Dilah kòn dềt ờ hềt geh cit tơl ding, mè bèp pal lam kòn dềt lòt cit bơ tơl sơlơ gờñ sơlơ niam. Broă cit vaccine tơl làm ờ mìng dong sền gàr pràn kơldang kòn dềt in mờ gam pơgồp bơnah lơh gơlik bơta pràn ờ bơtờp kòp mpồl bơtiàn, tơrmù ƀà jơnau pơhìn gơbàn uă kòp tàm hìu bơsram mờ ƀòn ơm kis.

Kòp as bòm gơtùi bời is tơnơ̆ mờ bơh 7 tus 10 ngai di lah geh sền gàr di pal, mơya tàm bơta kòp kung gam lơh gơtìp ală bơta ngòt rơngơ̆t, jŏ jòng tus tàm tŭ kòn dềt dờng mờ gơs ơruh pơnu. Nàng dong kờl mè bèp wă rơlao tai bè tài bè lơi gơtìp, tơngŏ bè lơi, gùng gơtờp kung bè broă sền gàr bal mờ rơcang pleh mờ kòp geh cồng nha, mpồl cau lơh ƀăo tàm jơnau đơs do neh geh dơ̆ lùp ƀák sìh Mìng gah bàr Đặng Việt Nam – Gah Kơnòm dềt Tơrgùm bal, Hìu sơnơm Sơm uă bơta kòp tiah Tây Nguyên:

Ơi, dan ƀák sìh pà git ală bơta lơi lơh gơtìp kòp bòm? Kòp geh ală tơngŏ lơi krơi is?

Ƀák sìh Mìng gah bàr Đặng Việt Nam: “Kòp bòm là kòp tài virus Paramyxoviridae lơh gơtờp. Virus do mờng lơh gơtìp kòp tàm kơnòm dềt bơh 2 tus 12 sơnam, mờng gơtìp tàm kơnòm dềt ờ hềt cit vaccine kòp rang-bòm-rubela. Gùng gơtờp bơh kòp do mìng bơh gùng tă nhơm, hơ̆ là gơtờp bơh ntờc dà dia. Kòp di gơlan lơh gơtờp bơh tàm broă tìp bal tơn bè ală kòn dềt nhơl bal 1 bơta phan geh dà diao bơh kòn dềt gơtìp kòp. Tŭ gơtìp kòp bòm, tơngai sơnrờp kòn dềt gơlik toh, duh să sùm bơh 2 tus 3 ngai. Kòp mờng gơmù is mơya kung geh kơnòm dềt gơtìp duh să bơh 5 tus 7 ngai jăt tàm bơta pràn bal mờ bơta gơtờp kòp bơh kòn dềt dê. Dơ̆ bàr kòn dềt rơ̆p gơtìp as tềng đah đơm tồr gam sơnđan là as gùng dà diao, bè ờs kòn dềt rơ̆p as dùl đah ha là bàr đah, mờng gơtìp as jơh bàr đah, as bơh tàm kàng tus tàm bờng lơh gơs bòm, den tàng sơnđan là as bòm.

Geh ờ uă cau mè bèp tŭ kòn dềt gơtìp kòp bòm rơ̆p sơm kòn dềt in mờ ală sơnơm yau ờs mờng bè dŏp mờ nha… ƀák sìh geh ală jơnau bơto sồr bè lơi bè bơta do ?

Ƀák sìh Mìng gah bàr Đặng Việt Nam: “Gơwèt sơm kòp mờ đah sơnơm tây, bol añ ờ bơto sồr lih mờ nha, pùt ha là ngui ală sơnơm lơh kloh kòp bè dŏp tềng bơdìh as bơh kòp bòm dê. Tài bè ờs kòp bòm as mơya tài as tềng đơm tồr, ờ lơh kơrian as tus hờ bơdìh. Den tàng, broă pih mờ nha ha là mờ ală bơta sơndră mờ as tềng bơdìh mờng ờ geh kwơ. Geh tŭ geh ờ uă cau mè bèp ngui sơnơm yau ờs mờng dŏp mờ nha, broă dŏp mờ nha rơ̆p lơh ờ kloh tềng tiah gơtìp as kal ke ƀuơn ngan gơtìp mồr, mồr gơlik ndơng la lơh gơtìp ờ git đal đah as bòm mờ as kàng, broă dŏp mờ nha rơ̆p lơh ờ gŏ loh làng bơta tơngŏ nàng ƀuơn đal mờ as kàng, lơh gơtìp lơyài tus tàm broă sơm kòp as kàng. Den tàng, cau mè bèp bañ dŏp ală bơta nha ha là pùt tềng as bòm kòn dềt dê”.

Ơi, tŭ kòn dềt gơtìp bòm, cau mè bèp pal sền gàr kòn dềt bè lơi, ơ ƀák sìh?

Ƀák sìh Mìng gah bàr Đặng Việt Nam: “Bòm là kòp gơmù is, mìng duh să uă. Den tàng, broă sền gàr kòn dềt in mìng lơh nàng tơrmù duh să ai kòn dềt in, ai kòn dềt soh phan ơnàng tŭ gam duh să uă, hùc uă dà, gơtùi ngui tai sơnơm sơndră mờ as tơrmù jê nàng dong kờl kòn dềt ơm niam rơlao, mơya pal jăt jơnau bơto sồr bơh ƀák sìh. Bal mờ hơ̆, cau mè bèp pal sền gròi tai ờ uă bơta tơngŏ bơh ală bơta tơngŏ bè hă là tơngŏ bơh as tơngoh tài gơrềng bơh bòm, hă geh bal jê ndul là bơta tơngŏ bơh as tụy. Di lah cau mè bèp ờ git nền bè ală bơta tơbngŏ bơh bơta gơlik geh ha là gŏ kòn dềt glar tàm să rơlao den pal cèng mơ kòn dềt tus hìu sơnơm nàng geh kham, sền gròi bơta gơlik geh mờ sơm kòp di tŭ rơlao”.

Ơi, di bè hơ̆ ƀák sìh geh jơnau bơto sồr lơi nàng rơcang pleh mờ kòp bòm lah ờ?

Ƀák sìh Mìng gah bàr Đặng Việt Nam: “Tŭ do kòp bòm neh geh vaccine cit ai kòn dềt in bơh tơl 1 sơnam, den tàng ală cau mè bèp geh kòn dềt tàm sơnam pal ai kòn dềt in lòt cit vaccine kòp rang-bòm-rubella. Tŭ kòn dềt cit ding sơnrờp, tơnơ̆ pơgăp 15 ngai rơlao hờ đang den kòn dềt rơ̆p geh sền gàr 95%, cit tơl 2 ding, kòn dềt rơ̆p geh sền gàr tus 25 sơnam. Ndrờm bal mờ hơ̆, tŭ tàm ală tŭ tam gơl kàl, kòp bòm mờng gơtìp uă rơlao, ƀuơn gơtờp rơlao den tàng di lah gŏ ală kòn dềt gơtìp kòp bòm den bañ ai kòn dềt in tìp bal mờ cau ndai nàng rơcang kơrian kòp, tàm hơ̆ uă ngan là kòn dềt hờ đơm 12 nhai ờ hềt cit vaccine ha là kòn dềt gơtìp kòp lài”.

Ơi, dan ưn ngài ƀák sìh!