Ồng P.V.T (73 sơnam) tàm sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột càr Dăk Lăk gơtìp kòp jòr bơsiă gơlik mhàm tàm uă nam do. Ồng neh geh tŭ sơm kòp jòr bơsiă gơlik mhàm 2 dơ̆ tàm ală nam 2021 mờ 2024. Tơngai pa do ồng gơtìp bơsiă uă, gơlik kơnhà, glar tă nhơm uă tŭ kờñ lơh ngan ai bơta pràn, glar să jan jŏ jòng. Tus kham tàm Hìu sơnơm Klờm soh càr Dăk Lăk, ồng T. geh git gơtìp kòp jòr bơsiă gơlik mhàm wơl geh bal mờ ală bơta tơngŏ as klờm soh, gơdàr rơnồng dờ tơnơ̆ mờ sơm kòp jòr bơsiă: “Lài mờ tŭ sơm tàm hìu sơnơm den ƀák sìh đơs là neh bời bloh, mơya tơnơ̆ mờ 2 nhai den gơtìp bơsiă tai, tus xét nghiệm mờ kŭp rùp, kham wơl den cồng nha geh gŏ là kòp jòr bơsiă gơlik mhàm gơtìp wơl. Ờ git tài bơta lơi mờ añ kung gam hùc sơnơm tơl 6 nhai”.

Jăt ală ƀák sìh mìng gah do yal, sơnơm kơrian vi khuẩn kòp jòr bơsiă gơlik mhàm neh geh pràn tàm pơgăp nggùl tơngai sơm kòp, tŭ do bơta pràn kơl dang să jan cau kòp neh niam rơlao den tàng ờ sền gròi mờ đơs là neh bời kòp tơn mờ tus tàm dùl tơngai lơi hơ̆ rơ̆p gơtìp wơl. Di lah tơngai sơm kòp gơwèt mờ cau kòp jòr bơsiă gơlik mhàm bè ờs là 6 nhai den kòp jòr bơsiă gơlik mhàm gơtìp wơl là 8 nhai. Ƀák sìh mìng gah I Nông Thị Điểm, drơng broă gah sơm kòp jòr bơsiă gơlik mhàm, Hìu sơnơm klờm soh càr Dăk Lăk bơto sồr, broă gơtìp wơl uă dơ̆ lơh gơtìp hoàc huơr uă ngan, tàm hơ̆ geh bal: bơta pràn kpơl dang să jan cau kòp ờ pràn, bơta di gơlan sơndră mờ sơnơm, ngòt rơngơ̆t rơlao, do là bơta tờm lơh gơtờp pràn tàm mpồl bơtiàn: “Cau kòp kờñ kờñ git sơm bời kòp jòr bơsiă gơlik mhàm, den tàm broă sơm kòp pal lòt kham tai 3 dơ̆ tàm nhai dơ̆ 2, dơ̆ 5 mờ dơ̆ 6. Xét nghiệm kơnhà mờ cụp X quang. Do lah tơnơ̆ mờ sơm kòp neh bời mờ cau kòp gam bơsiă hơ̆ là geh kòp ndai gơtìp bal, den tàng pal lòt kham mờ ƀák sìh mìng gah do nàng sơm gờñ kòp gơtìp bal”.

Kòp jòr bơsiă gơlik mhàm là kòp tài vi khuẩn jòr bơsiă gơlik mhàm lơh gơtìp. Kòp gơtờp bơh gùng tă nhơm mờ di gơlan lơh gơtờp mhar tàm mpồl bơtiàn. Tŭ cau kòp bơsiă, dà bơh bơsiă ha là boh bơr, vi khuẩn kòp jòr bơsiă gơlik mhàm gơpar tàm bơdìh tiah mờ lơh gơtờp tus mờ cau ndai. Ală cau geh bơta pràn sơndră mờ kòp ờ uă, cau kis tàm tiah gal cau, hăt hal ha là geh kòp lài rơ̆p di gơlan gơtìp kòp uă rơlao. Ală bơta phan lơi tàm să kòn bơnus kung di gơlan gơtờp kòp jòr bơsiă gơlik mhàm, mơya mờng gơtìp ngan là kòp jòr bơsiă gơlik mhàm klờm soh, mờ khà geh rơlao 80%.

Kòp jòr bơsiă gơlik mhàm tŭ do neh geh sơnơm sơm bời jơh tơn di lah geh gŏ mờ sơm kòp di tŭ, di mờ broă sơm kòp bơh Ƀộ Lơh sơnơm ai. Mơya mùl màl pà gŏ uă ngan cau gơtìp kòp jòr bơsiă gơlik mhàm tơnơ̆ mờ tŭ neh sơm bời 2, 3 nam gơtìp wơl. Jăt ală ƀák sìh mìng gah do yal, bơta tờm ngan là tài cau kòp ờ lơh jăt broă sơm kòp geh ai, hùc sơnơm ờ tơl, ờ di tŭ ha là ơm is ờ hùc sơnơm tŭ gŏ să jan pràn kơl dang. Jăt khà kờp bơh Hìu sơnơm klờm soh càr Dăk Lăk yal, pah nam Hìu sơnơm do dờp mờ sơm kòp ai rơlao 300 nă cau kòp in, tàm hơ̆ khà cau kòp bơsiă jòr gơlik mhàm gơtìp wơl geh di pơgăp 10%. Ală cau do uă ngan tus tàm hìu sơnơm tŭ kòp neh gơtìp jroă mờ geh tơngŏ ờ pràn bè: glar tă nhơm, bơsiă sùm, gơlik uă kơnhà, gơsăp ntơh, rơgai să, duh să, ờ gơbài sào sa ha là sào sa ờ bơkah bơr, pal sơm tàm dùl tơngai jŏ jòng.

Tŭ do, lơgar Việt Nam kung gam tàm mpồl ală lơgar geh khà cau gơtìp kòp jòr bơsiă gơlik mhàm mờ kal ke bè bơta pràn kơl dang să jan, lơh sa bơh kòp jòr bơsiă gơlik mhàm uă ngan tàm dunia dê. Den tàng, broă sơm kòp jòr bơsiă gơlik mhàm bời jơh tơn bơh dơ̆ sơnrờp rơ̆p dong kờl cau kòp pleh mờ bơta gơtìp wơl, roh rui uă tơngai mờ priă. Nàng rơcang kơrian kòp gơtờp, tơl nă cau pal kah tơnguh uă bơta pràn kơl dang să jan, geh broă sào sa niam, ơwañ să di pal, di mờ bơta pràn. Pleh tìp mờ ală cau geh tơngŏ kòp tàm gùng tă nhơm; gàr niam tiah kis kloh niam; cit vaccine kòp jòr bơsiă (BCG) ai kơnòm dềt pa deh in. Tŭ geh ală bơta tơngŏ bơh kòp jòr bơsiă gơlik mhàm bè bơsiă jŏ ngai tàm rơlao 2 poh (bơsiă ờ gơlik kơnhà, bơsiă geh kơnhà, bơsiă gơlik mhàm), bal mờ rơgai să, ờ gơbài sào sa, glar tàm să, duh să di mơ tŭ trồ mho; gơlik pơrhàl tàm trồ mang; jê ntơh, geh tŭ glar tă nhơm… pal lòt kham gờñ tàm hìu sơnơm mìng gah jòr bơsiă gơlik mhàm, klờm soh.

Kòp jòr bơsiă gơlik mhàm dilah geh git gŏ mờ sơm di tŭ, di jơnau pơlam den gơtùi sơm bời. Bulah bè hơ̆, dilah sơm jơla halà ờ lơh jat jơnau pơlam, kòp digơlan gơbàn wơl halà gơ lời wơl jơnau ờ niam jŏ jòng bè ro klờm soh, gơdàng phế quản, gơmù bơta pràn gùng tă nhơm, lơh gơ rềng uă ngan tus bơta niam rài kis. Nàng git loh rlau tai bè jơnau ờ niam gơ lời wơl tơnơ̆ sơm kòp jòr bơsiă gơlik mhàm, mpồl cau cih jơnau do neh geh dơ̆ tơm boh bơr mờ ƀák sì mìng gah dùl mò Nông Thị Điểm – drơng kơnòl gah kòp jòr bơsiă gơlik mhàm, Hìu sơnơm klờm soh càr Dăk Lăk:

Ơi, ơ ƀák sìh, tơnơ̆ tŭ sơm bời kòp jòr bơsiă gơlik mhàm, bơta digơlan pràn wơl bơh cau kòp dê gơ wèt tàm ală bơta lơi taih mờ gơ pơhìn gơ lời wơl jơnau ờ niam halà ờ?

Ƀák sìh Nông Thị Điểm: Gơ wèt tàm bơta cau kòp tus gờñ halà jơla. Dilah cau kòp tus gờñ den bơta aniai tàm klờm soh ờ huan uă den rơp gơtùi sơm bời kòp. Dilah cau kòp tus jơla, cùp X-quang geh bơta aniai uă den rơp gơ lời wơl jơnau ờ niam tơnơ̆ do. Den tàng jơh ală cau kòp tŭ neh git gŏ kòp jòr bơsiă gơlik mhàm den kờñ pal lơh jat jơnau pơlam sơm kòp di mờ tơl jat jơnau sồr.

Ală jơnau gơ lời wơl tàm klờm soh tơnơ̆ hơ̆ digơlan lơh gơguh uă jơnau gơbàn ală kòp jŏ nam lơi taih, ơ ƀák sìh?

Ƀák sìh Nông Thị Điểm: Ală bơta kòp jŏ nam bè kòp klờm soh gơ kòl jŏ nam. Tài tơnơ̆ sơm kòp jòr bơsiă gơlik mhàm den ală jơnau ờ niam gơ lời wơl bè ro klờm soh, gơdàng phế quản lơh aniai tus tap gơ glòm bơdìh klờm soh, hat halà gơ kòl gùng tă nhơm… bơh hơ̆ lơh gơguh jơnau pơhìn gơbàn kòp. Den tàng, cau kòp kờñ pal lòt kham kòp jat tơngai pơrgon tŭ geh ală tềl tơnggŏ bơsiă, kal ke tă nhơm.

Ơi, bè hơ̆ den tŭ do geh ală broă lơh lơh pràn gùng tă nhơm lơi dong cau kòp tơnơ̆ sơm kòp jòr bơsiă gơlik mhàm gơtùi tơnguh niam pràn kơldang mờ bơta niam rài kis taih, ơ ƀák sìh?

Ƀák sìh Nông Thị Điểm: Lài ngan là tă nhơm mềm bơr bè rơ rềp mờ muh, tă nhơm rơlĕ bơh mbùng. Dơ̆ 2 là ră nhơm ndul, bè rơhềp rơlĕ bơh muh, ndul gơ prồ dờng, tă nhơm rơlĕ bơh bơr. Dơ̆ 3 là lòt jơng, dơ̆ 4 là coh rơndeh dồ bă; dơ̆ 5 là tàp jơng tê rơlĕ rơlùn, tàp bơh 20 tus 30 phuk pah ngai jat jơnau pơlam bơh cau lơh sơnơm dê.

Ơi, dan ưn ngài ƀák sìh uă ngan!