Jat Mpồl lơh sơnơm dunia, kòn se deh lài mờ 37 poh geh hòi là deh ờ tơl nhai, deh hơ đơm 28 poh là kòn se deh ờ tơl nhai ir, khà kis là dồ êt ngan. Tàm Hìu sơnơm dờng tiah Tây Nguyên, nam 2024, Hìu sơnơm cih dờp 332 nă kòn se deh ờ tơl nhai, geh 39%. Ală khà kờp do ai gŏ, khà kòn se deh ờ tơl nhai tàm tiah do ngai sơlơ gơguh uă loh làng ngan.

Geh bun kòn bàr tàm dơ̆ deh kòn dơ̆ 5, tŭ bun rơp 30 poh, bi N.T.T ơm tàm sàh Cư Jut, càr Lâm Đồng nisơna jê deh. Bi neh geh hìu bơnhă jun mut mơ Hìu sơnơm dờng Tây Nguyên. Tàm do, bi geh sơm mờ jat sền tai 4 ngai den deh 2 nă oh dềt, tơl nă oh kơn jơ̆ 1 kĭ 6. Jơh bal 2 nă ndrờm pal tơmut tàm anih ròng is ồn bơh hìu sơnơm dê. Bi T yal : "Tŭ deh kòn, tài kòn ờ tơl nhai ir den tàng añ rơngòt ngan. Mơya bơtuah ngan kơnờm geh bơta gròi sền nền nòn bơh ală y, ƀák sìh dê, ngai do añ geh mut tìp kòn, kơnđu kòn tàm să, sền kòn pràn kơldang añ chờ hờp ngan. Añ kung tơngkah ală mè tŭ geh bun mờ deh kòn ờ tơl nhai den bañ rơngòt, pal tus hìu sơnơm, tài tàm do ală ƀák sìh rơp jơh nùs sền gròi, ròng nàng kòn in dờng pràn kơldang".

Dùl nă cau ndai là bi P.T.B, ơm tàm sàh Yang Mao, càr Dăk Lăk. Geh bun kòn tơnhua ờ huan git den tàng bi sùm lòt anih lơh sơnơm nàng kham mờ jat sền. Mơya tŭ bun 31 poh, bi jê ndul mờ gơtuh dà hìu kòn. Bi geh jun mut tàm Hìu sơnơm dờng tiah Tây Nguyên hơ̆ sồng deh kòn tơnơ̆ hơ̆ tơn. Oh dềt mìng kơn jơ̆ 1 kĭ 6 geh tơmut tàm cơldŭ ròng is ồn. Sùm 3 poh sơm, bi sùm rơngòt tài oh dềt ờ mìng deh ờ tơl nhai mờ gam gơtìp kòp as sồt klờm soh mờ sồt mồr pa deh tai. Bơtuah ngan là tơnơ̆ tŭ tơngai jat sền mờ sơm jơh nùs, pràn kơldang să jan oh dềt dê neh tam gơl niam loh làng ngan. Bi B pà git, tus tŭ do oh dềt neh geh lam lơh broă lơh kơl tau tàm tup kơltau mờ mè (gam là kangaroo) : « Tŭ ơm tàm hìu añ gŏ gơ lơh jê ndul, pơgap 1 jơ tơnơ̆ hơ̆ den gơtuh dà hìu kòn den tàng cau tờm hìu bơnhă jun mut tàm hìu sơnơm mờ deh kòn kơn jơ̆ 1 kĭ 6. Tŭ ơm tàm hìu añ lơh broă bè ờs, tŭ jê ndul, añ rơngòt ngan tài kòn deh ờ tơl nhai. Bulah bè hơ̆, kơnờm deh tàm hìu sơnơm, den tàng oh dềt geh ală ƀák sì gròi sền nền nòn ngan dong oh dềt pràn kơldang, den tàng añ iang nùs rlau ».

Mùl màl, uă hìu bơnhă kung gam kơlôi sơnơng là, kòn se deh ờ tơl nhai là ờ sô bơh pa deh, ờ gơtùi dờng pràn bè ală oh dềt ndai. Do là bơta kơlôi sơnơng ờ di. Uă jơnau kơlôi sơnơng mờ mùl màl sơm ai gŏ, dilah geh gròi sền sơnơm tơmba di, ròng di mờ kis tàm anih ƀuơn den uă ngan kòn se deh ờ tơl nhai ndrờm gơtùi dờng bè ală kòn se deh tơl nhai tàm ală nam bơh chờm. Is ồn, broă ngui ală broă lơh ròng pa ngan bè kơlau tup kơltau mờ mè neh ai gŏ cồng nha loh làng dong kòn se gàr niam sap mrơm plai nùs, nhơm tă, gơguh kĭ niam rlau mờ tơrmù uă ngan jơnau pơhìn chơt să tàm kòn se deh ờ tơl nhai. Do là dùl tàm ală broă lơh geh sồr ngui uă tàm ală anih kham sơm kòp tŭ do.

Bơdìh mờ gròi sền sơnơm tơmba, den phan sa tơl pràn kung geh kuơ uă ngan gơ wèt mờ bơta dờng pràn bơh kòn se deh ờ tơl nhai dê. Tơnơ̆ tŭ oh dềt git pô, ală mè geh sồr ai kòn pô toh mè jơh tơn, is ồn là dà toh mè dong tơnguh năng lượng mờ vi cất – do là bơta phan geh uă bơta pràn ờ bơtờp kòp mờ ƀuơn gơ dờp, niam ngan là gùng lơh lề phan sa gam ờ pràn oh dềt dê. Bơdìh hơ̆ tai, gơ wèt tàm khà deh ờ tơl nhai mờ bơta pràn kơldang să jan, oh dềt digơlan pal bơtơl tai ală phan bè canxi, sắt, vitamin D halà hùc dà toh bơtơl jat jơnau sồr bơh ƀàk sìh dê. Broă rơcang dùl bơta sàu sa dipal ờ mìng dong oh dềt gơguh kĭ sùm mờ gam dong kờl bơta dờng pràn bơh tơngoh mờ bơta pràn ờ bơtờp kòp dê tai. Bal mờ hơ̆, broă jat sền pràn kơldang să jan jat tŭ tơngai hơ pơrgon là broă ờ gơtùi ờ geh. Kham mat, tồr, plai nùs, sền sơ wì bơta ngac ngar jat tơl tŭ tơngai dong git gŏ gờñ ală bơta ờ niam nàng sơm di tŭ. Neh geh uă oh dềt tài lơyài sền sơ wì neh lơh roh tŭ tơngai kuơmàng tàm broă sơm ală bơta ờ niam tus bơta dờng pràn. Ƀák sìh Hoàng Ngọc Anh Tuấn – Lam bồ gah Lơh pràn să jan sơm jal mhar kơnòm dềt – kòn se pa deh, Hìu sơnơm dờng tiah Tây Nguyên pà git : « Gơ wèt mờ kòn se pa deh, tŭ deh ờ tơl nhai den sùm là sơbơng roh ngan tài oh dềt rơp gơtìp uă bơta ờ niam tài kòn se deh ờ tơl nhai geh gùng tă nhơm ờ hềt pràn, oh dềt pơhìn gơbàn ală kòp as sồt klờm soh kơn jơ̆, ờ pràn gùng tă nhơm dilah ờ geh git gŏ, sơm di tŭ, oh dềt rơp ƀuơn ngan gơtìp chơt să. Bơdìh hơ̆ tai, kòn se deh ờ tơl nhai geh bơta dờng pràn să jan mờ nùs nhơm ờ ndrờm bè ală kòn se deh bè ờs, tài kòn se deh ờ tơl nhai sùm gơbàn ală bơta ờ niam bơh pa deh bè kòp plai nùs bơh pa deh, jơngo mat, tĭ tồr…. Den tàng, tŭ geh kòn se deh ờ tơl nhai, ală ƀàk sìh pal di tŭ sơm jal mhar, lơh pràn wơl să jan mờ sơm nàng tơrmù ƀà jơnau pơhìn chơt să mờ ală jơnau ờ niam gơ lời wơl jŏ jòng ».

Kòn se deh ờ tơl nhai digơlan gơbàn ală bơta ờ niam bè pràn kơldang să jan, mơya mờ bơta gròi sền sơnơm tơmba di, broă bơtơl phan pràn dipal, jat sền pràn kơldang să jan jat tơngai pơrgon mờ tiah ròng siam bềng lìu bơta kờñ gơboh den uă ngan kòn se deh ờ tơl nhai gơtùi dờng pràn kơldang, dờng bè ală kòn se deh tơl nhai. Den tàng, cau ùr tŭ kờñ geh bun mờ gam geh bun kờñ pal lòt kham, jat sền bun jat tơngai pơrgon, dilah geh tềl tơnggŏ ờ niam kờñ pal lòt mơ hìu sơnơm nàng geh dong kờl di tŭ, ờ gŏ di ơm ing tài digơlan lơh kòn tàm ndul sơbơng roh, ngan là cau ùr geh bun kis tàm tiah sar lơgar ngài.

Kòn se deh ờ tơl nhai pal kong gơtìp mờ uă bơta di gơlan gơlik geh bè pràn kơl dang să jan mờ lơyài dờng bơh tàm ală nam sơnrờp tàm rài kis. Tơnơ̆ do, ƀák sìh Hoàng Ngọc Anh Tuấn, Kwang lam bồ gah Tơn pràn kơl dang să jan Sơm mhar Kòn se – Kòn se pal deh, Hìu sơnơm sơm Uă bơta kòp tiah Tây Nguyên yal bè broă rơcang pleh deh ờ tơl nhai, kung bè bơto sồr tàm broă sền gàr kòn se deh ờ tơl nhai di pal.

Ơ ƀák sìh, dan ƀák sìh pà git ală bơta lơi lơh gơtìp tus mờ broă cau ùr deh kòn ờ tơl nhai?

Ƀák sìh Hoàng Ngọc Anh Tuấn: “Geh uă ngan bơta lơh gơtìp tus cau ùr deh kòn ờ tơl nhai. Lài ngan là bơta tàm mpồl bơtiàn, bè ờs tài rài kis lơh sa gơtìp kal ke, cau mè pal tus tàm ală broă lơh glar bòl pah ngai, tàm ală tiah lơh broă ờ niam, ală dà sơnơm lơh gơrềng tus mờ cau ùr geh bun. Bơdìh hơ̆ tai, cau mè hờ đơm 20 sơnam deh kòn ha là ală cau mè rơlao 35 sơnam, ală cau mè gơtìp ală kòp sồt mồr kung lơh gơrềng tus mờ broă geh bun, deh kòn; ală cau mè chu jrào, ñô ơlăk, ngui ma túy ha là gơtìp gơtìp geh bơta ờ niam tàm tŭ geh bun. Tàm hơ̆ uă ngan là mờng gơtìp cau mè geh hìu kòn gơtìp ờ niam, ờ tơl ha là geh ală as, kră, ha hìu kòn. Gơwèt mờ ală cau mè neh geh tŭ deh kòn ờ tơl nhai, khà deh kòn ờ tơl nhai tàm dơ̆ deh kòn pơn jăt tai geh bơh bơh 25 tus 50%”.

Ơi, Khà kòn se deh ờ tơl nhai pal kong gơtìp mờ ală bơta ờ niam pràn kơl dang să jan lơi ơ ƀák sìh?

Ƀák sìh Hoàng Ngọc Anh Tuấn: “Kòn se pa deh ờ tơl nhai gơtìp mờ ală bơta di gơlan gơtìp bal mờ gơlik geh bè tơnơ̆ do uă ngan. bơh tàm tŭ deh, să jan kòn se ờ hềt geh tơl den tàng kòn se ƀuơn ngan gơtìp gơmù duh să jan, gơmù gùng mhàm, gơmù calsi. Kòn se deh ờ tơl nhai, bơta pràn sơndră mờ kòp ờ uă rơ̆p lơh kòn se gơtìp mờ uă bơta kòp bè as klờm soh, as kơndoh tơngoh, lơh gơtìp mồr mhàr. bơdìh hơ̆ tai, gùng tă nhơm kòn se deh ờ tơl nhai ờ hềt gơs niam, klờm soh ờ gơtùi gơlì gơrồt den tàng lơh kal ke tàm broă tă nhơm, kòn se ƀuơn gơtìp ală kòp tàm dơlam tơngoh mờ di lah ờ sơm gờñ di tŭ, kòn se gơtìp chơ̆t uă ngan. gơwèt mờ kòn se deh ờ tơl nhai, gùng tơrdih phan sa ờ hềt gơs niam, pô mờ lơwan ờ pràn, klờm kung ờ hềt dờng pràn... lơh kòn se pô mè mờng gơtìp tơrglă, as pròc. Plai nùs gùng mhàm tàm kòn se deh ờ tơl nhai kung ờ hềt gơs dờng lơh kòn se gơtìp kòp plai nùs bơh dềt. Mờ dùl bơta tai là broă sền gàr, ròng siam kòn se deh ờ tơl nhai gơtìp kal ke ngan”.

Broă sền gàr kòn se pa deh ờ tơl nhai pal geh broă lơh nền nòn mờ lơh broă broă jăk ngan. Ƀák sìh geh ală jơnau tơnkah lơi tàm broă do?

Ƀák sìh Hoàng Ngọc Anh Tuấn: “Broă sền gàr kòn se deh ờ tơl nhai kal ke ngan, pal geh broă lơh nền nòn, di tŭ, tơl ală bơta. Di lah kòn se deh ờ tơl nhai, pal git tŭ lơi ngui broă lơh tơn pơn, tŭ lơi sòl đèng, tŭ lơi kờñ ròng gùng mhàm… Kòn se ƀuơn ngan gơtìp ờ pràn tă nhơm den tàng kờñ ngan deh kòn tàm hìu sơnơm di pal tơl phan bơna nàng sền gàr, ròng kòn se. Pal kah gơwèt mờ kòn se deh ờ tơl nhai là pal tơrmù bơta di gơlan gơtìp mồr gơwèt mờ kòn se mờ lơh pràn broă ngui gùng dà broă lơh “să lir mờ să” (Ròng kòn bè Kanggaroo) nàng kòn se dờng pràn niam. Nàng kòn se deh ờ tơl nhai pràn kơl dang, pal geh sền gàr, dong kờl ală broă lơh gơdờp bal mờ kòn se, jăt mờ tơl bơta gơlik geh, kòp bal mờ tơngai bun bơh kòn se tơnơ̆ mờ tŭ deh. Tơnơ̆ mờ tŭ deh ờ tơl nhai geh sơm di pal mờ rê tàm hìu, kòn se pal geh lơh ram să jan, tơnguh mờ broă pô mè nàng ròng să jan mờ lơh geh bơta pràn sơndră mờ kòp ai kòn se in, mờ gàr niam broă cit tơl ding vaccine ai kòn se in”.

Bè hơ̆ lơh bè lơi nàng cau ùr geh bun gơtùi git gờñ bơta tơngŏ deh kòp ờ tơl nhai mờ ƀák sìh geh ală jơnau bơto sồr lơi nàng rơcang pleh lài mờ bơta do?

Ƀák sìh Hoàng Ngọc Anh Tuấn: “Gơwèt mờ cau ùr tŭ geh bun, bơdìh mờ broă pal cit vaccine di jăt mờ jơnau bơto sồr bơh gah lơh sơnơm dê, pal geh sền gàr, kham, sền gròi bun jăt mờ tơngai geh ai. Tŭ do, broă rơwah kòn se lài mờ tŭ deh kung dong kờl cau mè uă ngan tàm broă geh bun. Mơya, di lah dùl nă cau ùr geh bun gŏ geh ală bơta tơngŏ ni sơna bè gơlik dà ni sơna, jê ndul, jê bŭt, duh să… pal tus mơ hìu sơnơm nàng geh kham. Bơdìh hơ̆ tai, ală bơta tơngŏ ha hìu kòn ƀuơn ngan deh ờ tơl nhai, den tàng pal tus hìu sơnơm geh tơl phan nàng geh bơto pơlam mờ sơm di tŭ, tơrgùm ờ uă ngan khà deh kòn ờ tơl nhai. Nàng geh dùl tơngai geh bun pràn kơl dang, cau mè pal kah sền gàr is să jan bè sào sa tơl phan bơkah, tàp pràn să jan di mơ… rơ̆p pơgồp bal kwơ màng tàm broă rơcang pleh mờ deh kòn ờ tơl nhai”.

Ơi, dan ưn ngài ƀák sìh!