Jat jơnau đơs bơh Anih tờm gròi sền kòp tê jê să càr Dăk Lăk dê, tŭ do, bơta gơlik geh kòp mprơm duh să tàm ù tiah càr dê gam geh gròi sền niam. Pơgap 10 nam lài, is ồn là tàm tơngai bơh nam 2018 tus nam 2023, càr kung gam cih dờp ală cau kòp mprơm duh să tàm dơlam is càr bal bal mờ ală cau kòp bơh bơdìh. Bulah bè hơ̆, mờ bơta sồr lơh Dà lơgar dê, bơta lơh bal Gah lơh sơnơm dê mờ bơta dong kờl bơh ală rơndap broă lơh rơcang lài kơryan kòp mprơm duh să, broă lơh gròi sền kòp neh lơh geh ală cồng nha niam. Jat broă rơndap lơh lài do, càr Dăk Lăk rơp lơh geh jơnau kờñ tơn jơh kòp mprơm duh să tàm nam 2026. Bulah bè hơ̆, tơnơ̆ tŭ lam lơh rơndap tap sèng mpồl lơh broă sră pơ àr gơnoar atbồ, tơmut bal càr Dăk Lăk mờ càr Phú Yên, broă lơh sền swì bơta gơlik geh kòp dê geh lam lơh tàm ù tiah pa.

Tàm nam 2023 mờ 2024, tiah Phú Yên yau kung gam cih dờp geh ală cau kòp mprơm duh să tàm dơlam is càr. Jat jơnau sồr Mpồl lơh sơnơm dunia mờ Gah lơh sơnơm dê, nàng geh dờp là tơn jơh kòp mprơm duh să tàm gùt càr, ƀòn lơgar pal geh tơl ală bơta pal geh ờ cih dờp cau kòp mprơm duh să tàm dơlam is càr tàm 3 nam pơn jat sùm. Bè hơ̆ den tàng, tơngai kờp dŭ dờp tơn jơh kòp mprơm duh să tàm gùt càr Dăk Lăk digơlan gơ tơn ruc wơl tus pơgap nam 2027 - 2028. Thạc sĩ, bác sĩ mìng gah 2 ồng Hoàng Hải Phúc - Kwang lam bồ Anih tờm gròi sền kòp tê jê să càr Dăk Lăk pà git: “Tŭ do, bơta pal kơlôi rơcang là jơnau pơhìn kòp mprơm duh să bơh bơdìh gơ bơtờp bơh ală lơgar rê wơl, is ồn là tiah châu Phi. Den tàng, Gah lơh sơnơm gam tơrgùm jat sền vec-tơ bơtờp kòp, rơcang lài jat sền phan kis dòp kòp mprơm duh să mờ jat sền ală cau bơh lơgar ndai mut. Bàr pe tiah kung gam geh jơnau pơhìn gơbàn kòp mprơm duh să geh tiah Ea Súp, Buôn Đôn, Ea H’leo, Krông Năng, Ea Kar, Sông Hinh mờ Đồng Xuân”.

Tàm ƀòn Drăng Phôk, sàh Buôn Đôn, càr Dăk Lăk - dùl ƀòn tiah nhàr lơgar ơm jrô tàm tiah tờm Brê dà lơgar Yok Đôn - làng bol kung gam đềt mềr mờ brê bơh ală broă lơh jòi sa. Ƀòn geh 147 hìu bơnhă, 539 nă cau, làng bol sùm lòt tàm brê, bic wơl tàm mìr den tàng jơnau pơhìn ơm rềp mờ sơmac lơh bơtờp kòp kung gam uă ngan. Bè hơ̆ den tàng, do là tiah geh gah lơh sơnơm gàr sùm jat sền nàng kờñ git gŏ gờñ ală cau gơbàn kòp mờ kơryan jơnau pơhìn kòp mprơm duh să gơbàn wơl. Ală nam lài do, ƀòn Drăng Phôk neh geh tŭ cih dờp uă cau gơbàn kòp mprơm duh să. Ală dơ̆ duh să, mprơm să, glar să, pàl muh mat là jơnau kah wơl, là bơta rơngòt ngan mờ uă cau kung ờ hềt gơtùi huĭ. Mò Lương Thị Sanh, ơm tàm ƀòn Drăng Phôk yal: “Tơngai lài do tàm ƀòn geh cau gơbàn kòp mprơm duh să uă ngan, kờp jơh bal làng bol ơm kis bơh jŏ tàm ƀòn kung bè làng bol tàm ƀòn lơgar ndai pa mut tàm do gam ờ hềt mờng mờ tiah ơm kis, gam ờ gơ dờp mờ nhơm trồ tiah. Ală nam 2001, 2002, 2003 là ală nam mờ kòp mprơm duh să uă ngan. Tơngai hơ̆, añ duh să tus pàl jơh să jan tơn. Tơnơ̆ hơ̆ lòt kham, lòt bác sĩ nàng sơm mơya gùng lòt rê kal ke, tơl ală bơta ndrờm kal ke lơm. Tơnơ̆ hơ̆ kung bơtuah là geh sơm bời kòp”.

Kòp mprơm duh să ờ mìng lơh gơbàn ală dơ̆ duh să, mprơm să, glar să mờ digơlan gam lơh gơbàn ală jơnau gơ lời wơl sơbơng roh ngan dilah ờ geh git gŏ mờ sơm di tŭ. Is ồn, kòp mprơm duh să kơn jơ̆ digơlan lơh gơbàn bơta ờ đal git, ờ pràn leh, ờ pràn gùng tă nhơm, ờ tơl mhàm kơn jơ̆, geh tŭ là pơhìn tus màng kis cau kòp dê. Gơ wèt mờ ală cau sùm lòt tàm brê, bic wơl tàm mìr halà rê wơl bơh ală tiah geh kòp mprơm duh să, broă rơcang lài kơryan kòp mờ đal git gờñ ală tềl tơnggŏ pin là pal geh ngan. Tài tŭ geh cau kòp, dilah ờ geh git gŏ mờ bơsong di tŭ, jơnau pơhìn gơ rềng tus pràn kơldang cau kòp mờ gơbàn ală cau bơtờp kòp pa tàm mpồl bơtiàn digơlan kung gam gơlik geh. Den tàng, gah lơh sơnơm sồr làng bol, kờñ pal pơn jat tai tơnguh jơnau git wă rơcang lài kơryan kòp mờ ală broă lơh mờng kwèng pah ngai mơya cèng wơl cồng nha uă ngan bè: Bic tàm kơmùng kờp bal klo ngai mờ trồ mang, ngan là tàm ală tiah geh jơnau pơhìn bơtờp kòp. Pal ngui kơmùng geh trăm dà sơnơm gơ sơt sơmac jat jơnau pơlam, soh àu mpha jòng tŭ lòt tàm brê, lơh broă hờ bơdìh halà tàm ală tiah geh uă sơmac. Tŭ bic wơl tàm brê, tàm hìu kù halà tàm mìr kờñ pal rơcang lài lam lơh ală broă lơh sền gàr să tờm, pleh gơtìp sơmac kap.

Bơdìh hơ̆ tai, làng bol kờñ pal pơgồp bal mờ kwang bàng lơh sơnơm tàm ală broă lơh ƀồm sơnơm gơ sơt sơmac, jat sền vét-tơ mờ ai mhàm lơh xét nghiệm tŭ geh sồr. Ală cau sùm lòt tàm brê, bic wơl tàm mìr halà tus ală tiah geh jơnau pơhìn gơbàn kòp mprơm duh să kờñ pal jat sền pràn kơldang he dê. Tŭ geh tềl tơnggŏ duh să, mprơm să, jê bồ, glar să, is ồn là tơnơ̆ tŭ rê wơl bơh tiah geh kòp mprơm duh să, kờñ pal lòt mơ anih kham sơm kòp nàng geh kham mờ xét nghiệm di tŭ. Gơ wèt mờ cau lòt lơh broă lơh sa, bơsram halà rê wơl bơh ală lơgar geh kòp mprơm duh să, ngan là ală lơgar gơ wèt tiah châu Phi, broă yal bè tŭ tơngai, gùng ntrờn lòt rê mờ yal anih kham sơm kòp in tŭ geh tềl tơnggŏ pin kòp là pal geh ngan. Làng bol bañ blơi is sơnơm sơm kòp tŭ ờ hềt geh cồng nha kham sền bác sĩ dê.

Kòp mprơm duh să là kòp gơtờp di gơlan lơh tơngŏ gơtìp ngòt rơngơ̆t, mờng tìp ngan tàm ală tiah geh gal làng bol mờng mŭt tàm brê, bic tàm suơn tàm mìr mờ tìp bal mờ mờ cau tus bơh ală lơgar geh kòp mprơm duh să gam gơtìp uă. Nàng wă rơlao tai bè gùng gơtờp, tơngŏ gơtìp kòp pal kah, mpồl cau lơh broă tàm jơnau đơs do neh geh dơ̆ lùp Thạc sĩ, Bác sĩ Mìng gah II ồng Hoàng Hải Phúc, Kwang Lam bồ Anih tờm Gròi sền kòp tê jê să càr Dăk Lăk.

Dan bác sĩ pà git tài bơta lơi lơh gơtìp kòp mprơm duh să bal mờ ală bơta tơngŏ bơh kòn do dê?

Bác sĩ Hoàng Hải Phúc: “Kòp mprơm duh să tài phan Plasmodium lơh gơtìp. Tàm Plasmodium geh uă ngan bơta bè Plasmosdium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium ovale, Plasmodium knowlesi… Tàm càr Dăk Lăk kung gam geh falciparum mờ vivax. Bơta tờm là tài sơmăc Alnopheles jồp mhàm cau kòp mờ lơh gơtờp tus mờ cau ờ kòp bơh tềng tiah kăp. Bơta tơngŏ uă ngan tŭ gơtìp kòp mprơm là mrềt gơrơm, duh să mờ gơlik pơhàr. Do là 3 bơta tơngŏ uă ngan bơh kòp mprơm dê. Mờ ală bơta tơngŏ geh bal bè jê bồ, gơdan hă, hă, jê ndul gơjroh, la mờ klờm dờng, di lah xét nghiệm rơ̆p geh bơta ờ tơl mhàm mờ bơta tơngŏ ndai".

Kòp mprơm duh să lơh gơrềng tus bơta pràn kơl dang să jan cau kòp bè lơi, ơ bác sĩ?

Bác sĩ Hoàng Hải Phúc: “Kòp mprơm duh să ngòt rơngơ̆t ngan tài kòp do lơh gơlề hồng cầu, lơh ờ tơl mhàm. Kòp mprơm 3+ mờ 4+ là kòp prơm jroă mờ di gơlan lơh gơtìp chơ̆t. Kòp do lơh cau kòp gơtìp ờ tơl mhàm, să jan pàl, rơmit, tàm hơ̆ uă ngan là khà tơngŏ hemoglobin gam ờ uă ngan. Di lah ờ sơm kòp di pal, gơwèt mờ kơnòm dềt den kòp do lơh rơgai să, ờ pràn, ờ tơl mhàm, ờ mhar niam tơngoh, lơh gơrềng tus mờ broă bơsram sră. Gơwèt mờ cau ùr geh bun, lơh gơtìp deh kòn ờ tơl nhai, gơyiò bun, ờ tơl mhàm mờ ală bơta tơngŏ bè bun. Gơwèt mờ cau dờng tàm sơnam lơh broă, pal ơm ing lơh broă nàng ơm tàm hìu, lơh gơrềng tus mờ priă geh, bơta pràn să jan gơmù, bơta ngăc ngar gơmù uă. tàm hơ̆ uă ngan là kòp mprơm di lah ờ sơm bời den gơtìp chơ̆t”.

Cau kòp pal kah jơnau lơi tàm broă sơm kòp nàng pleh mờ kòp gơtìp tai ha là gơlời cau gơtìp kòp, ơ bác sĩ?

Bác sĩ Hoàng Hải Phúc: “Cau kòp tŭ gơtìp kòp mprơm duh să pal kah, tàm hơ̆ uă ngan là gơwèt mờ cau mờng lòt tàm brê, bic tàm suơn tàm mìr geh ală bơta tơngŏ duh să, mờ lòt tàm ală tiah di gơlan gơtìp kòp mprơm rê là pal tus mơ hìu sơnơm rềp ngan nàng geh kham, xét nghiệm, sền nàng git kòp mờ sơm kòp tài kòp mprơm geh tơngŏ uă ngan là lơh mrềt să jan mờ gơrơm lài ngan, tơnơ̆ mờ hơ̆ duh să mờ geh bal ală bơta bè añ neh đơs. Mơya gơwèt mờ ală cau gơtìp kòp mprơm uă dơ̆ den khà sinh trùng tàm să mờ geh ală bơta pràn sơndră mờ kòp ờ uă, ală bơta tơngŏ uă ngan bơh kòp dê gam ờ loh làng tai. Den tàng, sền nàng git kòp pal geh pơgồp bal mờ ală bơta lơh kloh kòp rê bơh tàm tiah di gơlan gơtìp kòp mprơm lơh gơtờp ha là bơh câu Phi nàng pơgồp bal sền git kòp. Broă sơm kòp pal kah: Sền nàng git di, sơm kòp di sơnơm bơh kòp mprơm dê, sơm gờñ, di mờ tơl ding sơnơm”.

Làng bol, tàm hơ̆ uă ngan là ală cau sùm lòt tàm brê, bic tàm suơn tàm mìr, pal lơh bè lơi nàng rơcang pleh mờ kòp mprơm duh să, ơ bác sĩ?

Bác sĩ Hoàng Hải Phúc: “Di lah bic mang tàm brê den pal ngui ală broă lơh bơh să tờm dê, hơ̆ là soh ào jòng tê, cù mpha jòng jơng, ngui phan kơrian mờ sơmăc, yun, ồi geh pih dà sơnơm neh geh ai lài. Gơwèt mờ ală hìu nhă pal lơh kloh niam, pơs wàs hìu đam, mus pès chi che rŭ rơm nàng bañ geh tiah sơmăc ơm mờ deh tăp, rơcang pleh mờ sơmăc kăp. Gơwèt mờ să tờm pal bic tàm kơ mùng, soh phan jòng jơng jòng tê ngai kung bè mang. Tàm hơ̆ uă ngan tŭ gŏ ală bơta tơngŏ bè mrềt gơrơm să, duh să, jê bồ, gơlik pơrhàl den pal tus mơ hìu sơnơm nàng geh kham, sền nàng git mờ sơm kòp”.

Ơi, dan ưn ngài bác sĩ!