Jăt khà kờp bơh Bộ Lơh sơnơm dê, pah nam lơgar Việt Nam geh di pơgăp 1 tơlăk 500 rơbô nă kơnòm dềt geh deh, tàm hơ̆ kờp dŭ geh di pơgăp 40 rơbô nă kơnòm dềt gơtìp ờ niam bơh tŭ pa deh, geh di pơgăp 2,7%. Uă bơta ờ niam ngòt rơngơ̆t bè plai nùs bơh dềt, gơtìp Down, ờ niam ding tơngoh, ờ niam mhàm bơh dềt (Thalassemia)... di lah ờ geh gŏ mờ sơm gờñ rơ̆p lơh gơrềng uă ngan tus mờ bơta niam rài kis kòn se dê. Den tàng, rơcang lài pleh mờ bơta ờ niam tŭ gam bun tàm cau ùr geh bun geh kwơ màng ngan tàm broă tơnguh uă bơta niam khà kờp làng bol. Bák sìh mìng gah I Niê Thị Lê Mai, lơh broă tàm gah sơm kòp cau ùr geh bun, Hìu sơnơm uă gah Thiện Hạnh, càr Dăk Lăk pà git: “Tŭ do, bơta ờ niam bơh tŭ gam bun tàm kơnòm kòn se kơlôi rơcang ngan mờ yal lài uă ngan. Tàm lơgar Việt Nam, jăt khà kờp bơh Bộ Lơh sơnơm dê, geh di pơgăp 40 rơbô nă kòn se gơtìp ờ niam bơh tŭ gam bun, bè ờs tàm 33 nă den rơ̆p geh 01 nă kòn se gơtìp ờ niam bơh tŭ gam bun. Tài khà ờ niam bơh tŭ gam bun uă, den tàng să tờm cau ùr tŭ kờñ geh bun pal lòt kham nàng sền git bơta pràn kơl dang să jan nàng rơcang pleh mờ ală bơta ờ niam tŭ geh bun. Rơwah lài mờ tŭ deh geh gơnoar kwơ màng ngan, dong kờl gŏ gờñ ală bơta di gơlan gơtìp ờ niam bơh tŭ geh bun. Rơwah lài mờ tŭ deh gam dong kờl nàng git gŏ ală bơta ờ niam bè gơtìp Down, patau ha là bơta ờ niam Edwards… bơdìh hơ̆ tai, bơh broă kham rơwah den gơtùi gŏ ală bơta ni sơna bè plai nùs, tơngoh, ntìng gòr ngkời, ndul… Bơh tŭ hơ̆ dong kờl bák sìh gơtùi atbồ mờ sền gròi di pal, tơrmù uă bơta kal ke tus mờ lơh sa hìu nhă, mpồl bơtiàn tài bơh ờ niam tŭ gam bun lơh gơtìp”.

Jăt ală cau jăk chài gah lơh sơnơm yal, uă bơta ờ niam tŭ gam bun gơtùi rơcang pleh ha là gŏ gờñ di lah cau ùr geh sền gròi bơta pràn kơl dang să jan tơl lài mờ tŭ ha là tàm tŭ geh bun. Kham bơta pràn să jan lài mờ tŭ bao, cih sơnơm rơcang lài mờ tŭ geh bun, bơtơl vi chất bơkah, kham bun jăt tơngai mờ lơh ală xét nghiệm rơwah lài mờ tŭ deh là ală gùng dà broă lơh kwơ màng nàng dong kờl sền gàr bơta pràn kơl dang cau mè mờ kòn se in.

Kơnờm mờ ală broă lơh mblàng yal gah lơh sơnơm geh lơh nền nòn mờ uă bơta, git wă bơh làng bol dê bè broă sền gàr bun niam gam rơhời geh tơnguh uă. Tàm ală hìu sơnơm geh mìng gah bun pà git, khà cau ùr geh bun tus kham, pơlam ờ rơcang lơh ală xét nghiệm nàng rơwah lài mờ tŭ deh ngai sơlơ gơguh. Ala mờ broă kơ̆p tus rtàm tŭ gŏ bơta ni sơna ờ niam gơ̆ sồng tus hìu sơnơm, uă cau ùr geh bun neh rơcang lài kham bun jăt tơngai di mờ ală tŭ tơngai geh bơto sồr. Lŏ Trần Cẩm Nhung tàm sàh Ea Phê, càr Dăk Lăk pà git: “Añ kung gam lòt kham bun jăt tơngai neh pơrgon bơh bák sìh dê. Sào sa tơl phan bơkah, hùc uă bơta vitamin băk sìh ai mờ lơh ală xét nghiệm rơwah lài jăt tơngai nàng rơcang mờ ală bơta ờ niam tŭ gam bun. Jăt añ, ală broă hơ̆ là geh kwơ màng ngan, den tàng añ kung gam lơh mờ di jăt tơngai pơrgon bơh bák sìh dê”.

Kung ndrờm bal bè hơ̆ sơl, lŏ Nguyễn Thị Lan Vy tàm sàh Krông Păc, càr Dăk Lăk đơs là broă kham bun jăt tơngai geh kwơ màng ngan gơwèt mờ bơta pràn kơl dang să jan bơh cau mè bal mờ kòn in. Jăt lŏ Vy đơs, geh bun ờ mìng là jơnau kơ̆p kờñ bơh tơl hìu nhă dê mờ gam là kơnòl bơh ală cau mè bèp dê tai. Den tàng, lŏ sùm lơh jăt tơngai lòt kham bun mờ lơh tơl ală jơnau bơto sồr bơh bák sìh sơm gah bun dê. Lŏ Nguyễn Thị Lan Vy pà git: “Mờ dơ̆ sơnrờp geh bun añ kung kơlôi rơcang ngan sơl, den tàng sùm lòt kham bun jăt tơngai bơh bák sìh sồr mờ lơh ală xét nghiệm nàng rơcang pleh lài mờ ală bơta ờ niam tŭ gam bun. Bák sìh gam bơto sồr tàm broă sào sa nàng gàr tơl ală bơta phan sa bơkah kòn se in mờ ai mè in tàm tơngai geh bun”.

Jăt ală bák sìh gah bun đơs, ờ niam tŭ gam bun di gơlan gơtìp bơh uă bơta bè ni sơna gơtìp tam gơl, kòp gơtờp cau tàm jơi nòi, gơtờp vi rus tàm tŭ geh bun, ờ tơl vi chất bơkah ha là gơrềng bơh tiah kis. Mơya, bơnah uă ală bơta do di gơlan geh rơcang pleh lài ha là gŏ gờñ. Jăt jơnau kờp bơh gah lơh sơnơm pà gŏ geh di pơgăp 70% bơta ờ niam tŭ gam bun di gơlan geh gŏ bơh broă rơwah mờ rơcang lài mờ tŭ deh.

Broă gŏ gờñ ờ mìng dong kờl bák sìh sền gròi nền nòn tàm tơngai geh bun, pơlam gùng dà broă bơsong di pal mờ gam lơh geh bơta niam nàng lơh di tŭ gơwèt mờ ờ uă bơta kòp gơtùi sơm tơn bơh tàm tơngai gam bun. Kham bun jăt tơngai gam dong kờl gŏ gờñ ală kòp ngòt rơngơ̆t bè kò sòng, kòp đồm sơdàng tŭ geh bun, bơh tŭ hơ̆ sền gròi niam ală bơta di gơlan gơtìp, lơh niam wơl rài kis di pal nàng sền gàr bơta pràn kơl dang să jan cau mè mờ kòn.

Tơl nă kòn se tŭ den pràn kơl dang là nùs nhơm gơboh gơbài bơh hìu nhă mờ kung là bơta tờm ai bơta tơnguh bơtàu kơl jăp mpồl bơtiàn dê. Rơcang lài pleh mờ ờ niam tŭ gam bun bơh broă sền gàr bơta pràn kơl dang să jan lài mờ tŭ geh bun, kham bun jăt tơngai mờ lơh jăt broă rơcang lài mờ tŭ deh là gùng dà broă lơh geh cồng nha nàng tơrmù khà kòn se gơtìp ờ niam să jan. Do kung là dùl tàm ală jơnau kờñ kwơ màng tàm broă sền gròi bơta pràn kơl dang să jan cau mè mờ kòn se tŭ do dê.

Ờ niam bơh tŭ bun là dùl tàm ală jơnau lơh gơ rềng tus pràn kơldang mờ bơta niam khà kờp làng bol. Uă cau gơtùi rơcang lài pleh halà git gŏ gờñ dilah cau ùr geh sền gàr pràn kơldang dồ bă dipal lài mờ tŭ mờ tàm tŭ geh bun. Nàng dong ală bơyô iat rơdiô in git loh rlau tai bè jơnau bơh tài gơbàn, ală broă lơh rơcang lài pleh mờ ală jơnau tơngkah nàng kờñ geh dùl tơngai geh bun pràn kơldang, cau cih jơnau do neh geh dơ̆ tơm boh bơr mờ Bác sĩ mò Niê Thị Lệ Mai - lơh broă tàm Gah Deh dùh, Hìu sơnơm Uă gah Thiện Hạnh, càr Dăk Lăk:

Ơi, ơ ƀák sìh, tŭ do ală jơnau lơi mờ bơta pơhìn lơi digơlan lơh gơbàn tus ờ niam bơh tŭ geh bun taih?

Ƀák sìh Niê Thị Lệ Mai: Geh uă ngan jơnau digơlan lơh gơbàn ờ niam bơh tŭ bun, tàm hơ̆ geh 4 mpồl jơnau tờm, geh: Mpồl jơnau dơ̆ dùl gơ rềng tus bơta gơ lời wơl, nhiễm sắc thể mờ do là jơnau mờng ngan gơbàn. Tàm ngan ngồn, mờng ngan gơbàn ờ niam nhiễm sắc thể, pơn yơu bè Down, bơta Edwards halà bơta Patau; halà ală bơta ờ niam bè kòp bơh mìng dùl gen, pơn yơu bè Thalassemia (hơ̆ là kòp gơ lề mhàm bơh pa deh) halà kòp ro ơră tuỷ. Jơnau pơhìn sơlơ gơguh uă gơ wèt mờ cau mè neh dờng sơnam mờ is ồn là mpồl hìu bơnhă geh ală bơta kòp bè gơ lời wơl. Den tàng dilah gơ wèt mpồl cau do pal geh dùl jơnau rơcang lài nàng jat sền cau ùr geh bun in.

Mpồl jơnau lơh gơbàn kòp dơ̆ 2, digơlan gơbàn hơ̆ là gơ rềng tus bơta sồt mồr tàm tơngai geh bun. Pơn yơu bè geh ală bơta digơlan lơh gơbàn ờ niam bơh tŭ geh bun bè Rubella, bơtờp virus Cytomegalo (do là dùl bơta virus lơh gơbàn sồt mồr), Toxoplasma (là dùl bơta phan sa dòp mìng geh dùl tế bào mờng ngan gơ bơtờp ràm jơh ală jơi phan kis geh mhàm duh) halà virus Zika. Ală bơta do digơlan lơh gơbàn ală bơta sồt mồr gơ rềng tus tơngoh, mat, geh tŭ là gơlik sơnrang.

Dơ̆ 3 là tài bơta tiah ơm kis mờ mờng kwèng tàm rài kis bè ñô ơlak, ƀièr, chu jràu, ngui ma tuý, halà ală bơta dà sơnơm khih aniai; halà dùl nă cau ùr geh bun digơlan ờ tơl axit Folic kung digơlan lơh gơbàn ờ niam sơl. Ală bơta kòp bè kòp đồm sơdàng ờ geh gròi sền niam, lơmă ir, rơgai rơgòng ờ sô kung là jơnau pơhìn lơh gơbàn ờ niam bơh tŭ bun.

Mpồl jơnau dơ̆ 4 hơ̆ là jơnau ờ gơtùi sền swì, hơ̆ là ờ git loh jơnau bơh tài gơbàn.

Bè hơ̆ den ơ bác sĩ, cau ùr kờñ pal lơh ală broă lơi lài mờ tŭ mờ tàm tŭ geh bun nàng rơcang lài kơryan, git gŏ gờñ ală bơta ờ niam bơh tŭ bun?

Ƀák sìh Niê Thị Lệ Mai: Gơ wèt mờ ală bơta ờ niam bơh tŭ bun den bol he gơtùi rơcang lài pleh, bè: ờ niam jriang tơngoh kòn tàm ndul là tài să tờm ờ tơl axit folic. Nàng rơcang lài pleh bơta do den he gơtùi bơtơl axit folic jat jơnau pơlam bơh Bộ Lơh sơnơm dê, bơ tơl bơh 400 tus 800 microgam dùl ngai mờ tàm pơgap bơh 1 tus 3 nhai lài mờ tŭ geh bun mờ tàm pơgap 3 nhai tŭ bol he geh bun. Gơ wèt mờ ờ niam tài Rubella, tŭ do neh geh vaccine nàng rơcang lài pleh mờ gơtùi cit vaccine lài mờ tŭ geh bun. Gơ wèt mờ ală cau mè geh ală bơta kòp tàm să gơtùi gròi sền mờ broă kham mờ sơm kòp, gròi sền niam ală bơta kòp, pơn yơu bè kòp đồm sơdàng, gơguh huyết áp.

Tàm tơngai geh bun, cau ùr neh geh bun pal lòt kham jat tơngai pơrgon geh sồr. Lòt kham jat tơngai pơrgon geh sồr nàng bác sĩ in sền swì jơh ală bơta, nàng sền cau ùr geh bun geh ală bơta kòp tàm să halà ờ, geh bơta pơhìn lơi halà ờ. Dơ̆ 2 là lam lơh ală broă lơh bè siêu âm nàng sền gŏ rùp rài să jan gờñ. Tŭ do, jat ală jơnau yal den gŏ là, broă siêu âm sền rùp să jan kòn tàm ndul dong git gŏ ală bơta ờ niam bơh gờñ ngan. Lam lơh siêu âm đo độ mờ da gáy tàm tơngai geh bun bơh 11 poh tus 13 poh 6 ngai; siêu âm sền rùp să jan tàm 18 poh tus 22 poh nàng git gŏ ală bơta ờ niam. Mờ kung geh ală xét nghiệm nàng sền swì jơnau pơhìn ờ niam bun. Tơngai 12 poh den geh xét nghiệm Double Test nàng sền swì jơnau pơhìn, halà Triple Test tàm quý 2 bơh tơngai geh bun dê. Tŭ do, geh dùl broă lơh pa rlau hơ̆ là lơh xét nghiệm NIPT. Xét nghiệm ai mhàm mè dê nàng sền ADN khat gơboh bơh phan nàng jun oxy, phan pràn bơh mè tus kòn tàm ndul in, bơh kòn tàm ndul gơ lòt tàm mhàm mè nàng sền swì jơnau pơhìn ờ niam. Khà git gŏ kung tàm toh ngan sơl mờ gơtùi lơh bơh gờñ, bơh 9 poh rlau hơđang là neh gơtùi lơh xét nghiệm do. Tàm tŭ jat sền, bác sĩ rơp geh ală jơnau pơlam tai tàm tŭ 22 poh, tŭ 32 poh nàng bol he geh broă rơndap lơh jat sền dipal ai tơngai geh bun in.

Ơi, ơ bác sĩ, nàng geh dùl tơngai geh bun pràn kơldang mờ deh oh dềt pràn kơldang, cau ùr kờñ pal kah ală bơta lơi lài mờ tŭ mờ tàm tŭ geh bun taih?

Ƀák sìh Niê Thị Lệ Mai: Lài ngan là lài mờ tŭ geh bun, cau ùr pal lòt kham lài mờ tŭ geh bun. Tơnơ̆ tŭ lòt kham lài mờ tŭ geh bun den rơp geh sền swì ală jơnau pơhìn bơh mè geh kòp tàm să halà ờ, dilah geh den rơp tam gơl ală bơta kòp tàm să, pơn yơu bè kòp đồm sơdang. Bal mờ hơ̆, tŭ lòt kham tàm tơngai hơ̆ den bác sĩ rơp sền swì ală bơta ờ niam bè bơta gơ lời wơl bơh hìu bơnhă dê nàng gơtùi sac rơ wah gờñ lài mờ tŭ geh bun, rơcang lài pleh ală bơta ờ niam nàng geh dùl tơngai geh bun pràn kơldang.

Tŭ neh geh bun, pal lòt kham bun jat tơngai pơrgon nàng lam lơh ală broă sac rơ wah bè siêu âm, xét nghiệm nàng gơtùi git gŏ gờñ ală ờ niam bơh tŭ bun. Sàu sa tơl pràn dipal, pleh ală bơta khih aniai mờ pleh ngui ală bơta sơnơm ờ niam tàm tơngai geh bun.

Ơi, ưn ngài ƀák sìh bè ală jơnau tam pà geh kuơ ngan do!