Tàm Gah sơm kòp cau Kra, Hìu sơnơm Uă gah tiah Tây Nguyên, tàm dùl ngai Gah sơm kòp do dờp geh bơh 20 tus 25 nă cau kòp, tàm hơ̆ geh di pơgăp bơh 15 tus 20% cau mŭt piam kòp mờ bơta tơngŏ gơtìp vi trùng tàm gùng tă nhơm, tàm hơ̆ uă ngan là as sồt klờm soh. Cau kòp Lê Xuân Bình (75 sơnam) bơh sàh Krông Păc, càr Dăk Lăk gơtìp as sồt klờm soh pal mŭt piam kòp tàm bơta glar tă nhơm, ntas khòk khèk, bơta pràn kơl dang să jan ờ sô. Pal đơs ngan, bơta kòp as sồt klờm soh bơh ồng Bình dê sùm gơtìp tai pah dơ̆ trồ tiah tam gơl. Mơya, tài kơnờm gŏ gờñ, tus kham mờ sơm kòp mhar tàm hìu sơnơm den tàng kòp geh sền gròi. Bi Lê Xuân Đại, kòn klao ồng Bình pà git: "Trồ tiah tam gơl den ồng mờng gơtìp glar tă nhơm, ồng gơtìp pơgăp mờ do 6 nam bloh. Kòp ồng dê gơtìp sùm uă dơ̆, tài kung rềp mờ hìu sơnơm den tàng pah dơ̆ ồng gơtìp kòp wơl là añ cèng mơ mŭt piam tàm hìu sơnơm. Ƀák sìh đơs là ồng gơtìp kòp as sồt klờm soh jŏ jòng, kòl ding tă nhơm, tus hìu sơnơm sơm kòp geh bàr pe ngai den bơta kòp gơmù, sào sa pràn rơlao”.

Kung gơtìp kòp as sồt klờm soh sơl, mơya ồng Lê Đống (91 sơnam) bơh sàh Ea Na, càr Dăk Lăk den gơtìp jroă rơlao. Lài mờ hơ̆, ồng Đống geh gŏ kòp as sồt klờm soh mờ geh sồr sơm kòp tàm hìu tờm mơya tài ờ lơh jăt di pal mờ broă sơm kòp, jơh sơnơm ồng ờ lòt kham wơl den tàng kòp gơtìp tai mờ jroă rơlao pơn drờm mờ tŭ lài. Ồng mŭt piam kòp tàm bơta huyết áp gơguh, sào sa kal ke, glar tă nhơm, glar tàm să. Mò Lê Thị Kim Mai, kòn ùr ồng Đống pà git: “Ồng gơtìp kòp pơgăp mờ do bàr pe nhai bloh, gơtìp sùm, lòt kham ƀák sìh ai sơnơm cèng rê nàng hùc, dùl nhai lòt ai sơnơm dùl dơ̆. Tài bàr nhai do ồng ờ bài lòt ai sơnơm nàng hùc den tàng kòp gơtìp tai”.

Jăt ƀák sìh Võ Thị Diệu Hà, lơh broă tàm Gah sơm kòp cau kra, Hìu sơnơm Uă gah tiah Tây Nguyên đơs: Tàm cau dờng sơnơm, bơta pràn sơndră mờ kòp bơh să jan dê gơmù, bơta dră wơl bơh să jan dê gơwèt mờ bơta gơtìp bơh vi trùng kung ờ hoan uă, kòp mờng gơtìp ngềt ngơ̆t ngan, ờ geh tơngŏ loh làng, ală bơta tơngŏ ờ mùl màl geh, geh tŭ mìng là bơsiă ờ uă ha là gơtìp mrềt bè nggù bè ờs. Bơta do ƀuơn lơh cau kòp bal mờ cau tàm hìu cau kòp ờ sền gròi, ờ cèng tus hìu sơnơm gờñ nàng sơm kòp. Bơdìh hơ̆ tai, uă cau dờng sơnam gam gơtìp ờ uă bơta kòp jŏ jòng bè: kòp đồm sơdàng, kòp as sồt klờm soh gơtìp kòl jŏ jòng, gơguh huyết áp, kòp plai nùs gùng mhàm… ha là gam ngui ờ uă bơta sơnơm nàng sơm ală bơta kòp ndai kung lơh gơmù bơta pràn bơh să jan nàng tam dră mờ kòp, lơh geh bơta ƀuơn nàng vi khuẩn, virus gơmŭt mờ pràn lơh gơs ală bơta kòp gơtờp, tàm hơ̆ uă ngan là kòp sa sồt klờm soh. Ƀák sìh Võ Thị Diệu Hà pà git: “Tơngai cau kòp mŭt piam kòp uă ngan tài kòp do là tàm kàl mrềt, kàl prang ha là tàm tŭ tam gơl kàl tàm kàl hàm den cau kòp mŭt piam kòp tài as sồt klờm soh uă rơlao. Tài tŭ do ală bơta tờm lơh gơtìp kòp ƀuơn geh, să jan cau dờng sơnam ờ pràn rơlao, di pal mờ broă tam dră mờ kòp kung ờ pràn pơn drờm mờ bè ờs”.

Cau dờng sơnam tŭ gơtìp as sồt klờm soh mờng di pal mờ broă sơm mờ sơnơm ờ pràn, tơnơ̆ mờ tŭ bời kòp bè ờs cau dờng sơnam pal roh tàm tơngai jŏ nàng tơn pràn wơl să jan, den tàng, tàm cau dờng sơnam, tŭ gơtìp ală bơta tơngŏ ni sơna bè pràn kơl dang să jan, pal cèng mơ cau kòp tus hìu sơnơm nàng geh kham mờ sơm kòp di tŭ, broă sơm kòp di, gờñ rơ̆p cèng geh cồng nha uă, geh tŭ cau kòp ờ pal mŭt piam tàm hìu sơnơm mờ gơtùi ơm piam kòp tàm hìu tờm di jăt jơnau bơto sồr bơh ƀák sìh dê. Nàng kơrian mờ kòp as sồt klờm soh ai cau dờng sơnam in, ƀak sìh Diệu Hà bơto sồr: bañ lời cau dờng sơnơm gơtìp mrềt mŭt, tàm hơ̆ uă ngan là gơtìp mrềt mŭt ni sơna. Lơh ram să tàm kàl mrềt, tàm hơ̆ uă ngan tềng ngko, ntơh mờ bàr mpàng jơng. Pal lơh kloh anih ơm, hìu ơm pal kloh niam, tàm kàl mrềt pal lềt tiah ha, pal til mpồng nàng kơryan mờ gơthul. Bic pal tơ̆ ồi. Bañ um mờ dà mrềt, hìu um pal kơnhăp ờ geh càl mŭt. Cau dờng sơnam bañ ñô ơlăk, bièr, chu jrào tài do là bơta tờm lơh aniai klờm soh, lơh gơmù bơta pràn tă nhơm bơh să jan dê, mờ tơnguh bơta di gơlan gơtìp ală bơta kòp gơtờp ndai.

Bè broă sào sa, cau dờng sơnam pal bơtơl phan sa bơkah di pal mờ broă ngui ală bơta biăp, plai chi ris nàng geh tơl vitamin A, C, E, canxi, khoáng cất, cất xơ geh lơh tơnguh bơta pràn sơndră mờ kòp gơtờp. Tàm kàl mrềt gơtùi sa uă rơlao mờ kàl hàm tài să jan pal ngui uă phan sa rơlao nàng bơtơl mờ bơta neh gơtìp roh. Pal sa ală phan sa trŭ sin, mƀờc, ƀuơn tơrdih, khà ờ uă mơya tơl bơkah bè súp, pòr, poăc, ală phan sa rơyă… Tàp pràn să jan di pal nàng dong kờl să jan gàr sùm bơta pràn ơră, ơră ờ gơtìp gơrồt, lơbơn, dong kờl nhơm tă gơlòt niam, nùs nhơm chờ hờp. Tŭ geh tơngŏ bơsiă di mơ, ờ suk ơm, geh tŭ ờ bơsiă, ờ geh kơnhà ha là kơnhà ờ uă mơya tă nhơm mhar, tă nhơm sơbăc rơlao mờ bè ờs, lòt rê ƀuơn gơtìp gơpừ, bồ tơngoh ờ kah… pal cèng mơ tus hìu sơnơm nàng kham mờ sơm kòp, broă sơm kòp pal geh ƀák sìh sồr bañ blơi is sơnơm hùc, tàm hơ̆ uă ngan là kháng sinh tài ờ di mờ jơnau geh ai, den tàng ƀuơn ngan lơh gơtìp sơndră mờ sơnơm.

Tàm cau dờng sơnam, kòp as sồt klờm soh sùm gơbàn mhar ngan, ƀuơn ờ pràn gùng tă nhơm, ờ pràn ală bơta phan tàm să jan mờ chơt să dilah ờ geh sơm di tŭ. Nàng git loh rlau tai ală jơnau gơ lời wơl sơbơng roh mờ ală broă lơh rơcang lài pleh, ƀák sìh Võ Thị Diệu Hà, Gah Kra, Hìu sơnơm Uă gah tiah Tây Nguyên rơp geh ală jơnau yal mùl màl:

Ơ ƀák sìh! Ală jơnau lơi lơh cau dờng sơnam ƀuơn gơbàn kòp as sồt klờm soh taih?

Ƀák sìh Võ Thị Diệu Hà: Ală jơnau lơh gơbàn bơta as sồt klờm soh tàm cau dờng sơnam kung bè tàm jơh ală bơta sơnam, sùm geh 4 bơta tờm, hơ̆ là vi khuẩn, vi rus, phan kis dòp mờ bơtờp bơsềt. Tàm cau dờng sơnam geh dùl bơta as sồt klờm soh krơi is ngan là as sồt klờm soh tài rơ hềp, tài ală ơră gùng tă nhơm, ơra ñjah ờ niam mờ kung ờ gơtùi gròi sền is den tàng uă tŭ cau dờng sơnam rơ rềp tơr glă tài bơh dà tàm gùng tă nhơm, dà tàm gùng lơh lề phan sa den tàng bơta krơi is bơh vi khuẩn tàm cau dờng sơnam dee digơlan krơi rlau mờ cau kơnòm să là tài bè hơ̆.

Bơta cau kòp gơtìp as sồt klờm soh tus hìu sơnơm li la ngan, geh ală cau den nggờc, ală ƀák sìh rơp kham, sền swì mờ cau kòp gơtùi rê tàm hìu nàng sơm, jat sền mờ mìng hùc sơnam pơnai. Mơya kung geh ală cau kòp tus tàm hìu sơnơm tàm bơta kơn jơ̆ ngan, cau kòp ờ gơtùi tă nhơm, ờ pràn gùng tă nhơm halà ndơng tàm mhàm, hơ̆ là vi khuẩn neh mut tàm mhàm lơh aniai tus uă bơta phan tàm să jan, cau kòp geh tŭ ờ geh piam tàm gah sơm kòp ờs mờng mờ pal piam tàm gah lơh pràn wơl să jan is ồn, pal tơmut ding, tă nhơm mờ măi, dong kờl măi mok uă ngan.

Ală jơnau gơ lời wơl sơbơng roh bơh cau kòp as sồt klờm soh dê dilah ờ geh git gŏ mờ sơm gờñ bè lơi taih, ơ ƀák sìh?

Ƀák sìh Võ Thị Diệu Hà: As sồt klờm soh geh uă ngan jơnau ờ niam gơ lời wơl, dùl tàm ală jơnau ờ niam mờng ngan gơbàn hơ̆ là digơlan gơ lìu dà tềng tap bơdìh klờm soh, ndơng tàm klờm soh, lơh gơbàn ờ pràn gùng tă nhơm, cau kòp ờ gơtùi tă nhơm, dùl jơnau gơ lời wơl kơn jơ̆ rlau hơ̆ là ndơng tàm mhàm, lơh ờ pràn jơh ală bơta phan tàm să jan, mờ ală bơta bè do den khà chơt să uă ngan. Tềl tơnggŏ bơh as sồt klờm soh tàm cau dờng sơnam sùm ờ loh làng bè cau kơnòm să, pơn yơu tàm cau kơnòm să là duh să, bơsiă, mơya tàm cau dờng sơnam digơlan geh ală tềl tơnggŏ bơdìh gùng tă nhơm, pơn yơu tềl tơnggŏ tàm gùng lơh lề phan sa, cau kòp mìng gơtuh hă, jê ndul, glar să, kal ke ngan nàng git gơ̆ bơta as sồt klờm soh. Bơta dơ̆ 2 là cau dờng sơnam ờ ngac ngar bồ tơngoh, gơmù bơta git wă den tàng uă tŭ cau ờ gơtùi đal git, cau tờm hìu bơnhă ờ gròi sền cau kòp. Jơnau dơ̆ 3 là cau dờng sơnam geh uă ngan kòp tàm să, pơn yơu bè gơguh huyết áp, đồm sơdàng, kòp leh jŏ nam, ală bơta hơ̆ ndrờm là jơnau lơh kòp as sồt klờm soh sơlơ kơn jơ̆ rlau, sơrbac mhar. Den tàng, he pal jat sền cau kòp uă rlau, pơn yơu, sền gŏ dùl bơta tam gơl lơi hơ̆ mờ he pin den pal lam mơ cau kòp mut tàm anih lơh sơnơm nàng ƀák sih in kham sền, lơh ală bơta xét nghiệm, cùp X-quang, MRI,… nàng git nền kòp ai cau kòp in.

Broă sơm kòp as sồt klờm soh cau dờng sơnam in kal ke rlau mờ cau kơnòm să là tài cau dờng sơnam geh uă bơta kòp tàm să jan den tàng tàm tŭ sơm kòp gơbàn jroă mhar den he rơp pal tam gơl jơh ală bơta pơhìn geh ală bơta kòp tàm să jan bơh cau kòp dê. Dơ̆ 2 là bơta sàu sa bơh cau kòp dê kung ờ niam bè cau kơnòm să den tàng tŭ lơi kung kờñ pal geh bơta dong kờl bơh ală ƀák sìh gah phan sa tơl pràn dê, ƀák sìh rơp pơlam bè broă sàu sa nàng tơnguh bơta pràn să jan cau kòp in nàng jai mờ broă sơm kòp.

Bè hơ̆ den ƀák sìh geh jơnau pơlam lơi nàng tơl nă cau in git bơta chài rơcang lài pleh kòp do sơl?

Ƀák sìh Võ Thị Diệu Hà: Rơcang lài pleh mờ kòp là kuơmàng ngan, rơcang lài pleh gơbàn kòp niam rlau mờ sơm kòp, geh uă ngan broă lơh nàng rơcang lài pleh mờ kòp, lài ngan là broă lơh ờ hùc sơnơm. Bè sàu sa mờ tàp pràn să jan den cau kòp pal sàu sa tơl pràn, geh broă tàp pràn să jan halà lòt jơng rơlĕ, đơs bal là pal tàp pràn să jan nàng tơnguh bơta pràn ờ gơbàn kòp. Bơta dơ̆ 2 là bơto cau kòp mờ cau tờm hìu bơnhă cau kòp in ală tềl tơnggŏ nàng cau kòp in git gŏ gờñ mờ sơm kòp di tŭ. Bơta dơ̆ 3 là cau kòp pal gròi sền niam ală bơta kòp tàm să, pơn yơu bè gơguh huyết áp, đồm sơdàng, bơta do den cau kòp pal lòt kham sùm, pah nhai nàng geh ƀák sìh pơlam mờ hùc sơnơm. Gam uă ngan cau kòp tŭ lòt kham gŏ huyết áp bè ờs, khà sơdàng tàm mhàm bè ờs, leh ờ geh bơta lơi là cau sang tĕ sơnơm ờ bài hùc tai, bơta kơlôi sơnơng do là tìs ngan. Tŭ geh ală kòp do tàm să den pal hùc sơnơm tus jơh rài kis, cau kòp gơtùi pràn bè ờs là kơnờm sơnơm. Dơ̆ 4 là pal cit sơnơm vaccine, tài jơnau lơh gơbàn as sồt klờm soh lài ngan là tài phế kầu, tŭ do geh uă bơta vaccine gơtùi kơryan uă jơi lơh gơbàn as sồt klờm soh, pal cit 1 ding tàm cau 65 sơnam rlau hơđang. Dơ̆ 2 là cit vaccine kơryan nggụ kàl pah nam, do kung là jơnau lơh gơbàn as sồt klờm soh uă ngan. Phan sa pah ngai cau kòp in tai, dilah phan sa niam den rơp dong cau kòp geh bơta pràn ờ gơbàn kòp niam rlau, kơryan vi khuẩn. Ờ kờp ală cau kòp đồm sơdàng, kòp leh jŏ nam, kờñ pal geh bơta sàu sa krơi is den cau kòp gơtìp as sồt klpờm soh pa kờñ pal geh broă sàu sa wèr jat jơnau pơlam bơh ƀàk sìh dê, gam wơl ndrờl bè pal bơ tơl wil tơl ală mpồl phan, pơn yơu đạm, sơdàng, tơngi pal wil tơl, cất xơ, vitamin kung pal wil tơl sơl.

Ơi, dan ưn ngài ală jơnau yal geh kuơ ngan bơh ƀák sìh dê!