Lŏ Nguyễn Thị Huệ tàm sơnah ƀòn Thành Nhất, càr Dăk Lăk geh kòn gam bơsram tàm dùl hìu bơsram mầm non tàm sơnah ƀòn do. Ƀùi mho tŭ rò kòn lòt bơsram rê, lŏ gŏ măt kòn dềt gơlik uă è măt rơlao mờ bè ờs pah ngai, lŏ kơlôi là tài trồ tiah gơtìp uă càl den tàng măt kòn gơtìp bè do. Tus àng drim ngai tơnơ̆, măt kòn dềt geh tơngŏ as di mơ, gơlik è măt uă, bàr đah măt gơđir bal mờ ờ gơtìp lì. Lŏ Huệ pà git: “Kòn hìu añ àng drim gờñ gŏ bàr đah măt gơđir bal ờ gơtùi lì. Git là kòn añ gơtìp as klồng măt tài lài do hìu nhă neh geh cau gơtìp. Lùp pơgru den pơgru yal là tàm poh lài tàm ơdŭ geh dùl nă bơyô gơtìp as klồng măt mờ neh ơm ờ lòt bơsram tai. Añ kơlôi là kòn añ gơtìp gơtờp bơh tàm ơdŭ bơsram. Añ cèng kòn lòt kham tàm Hìu sơnơm Măt, ƀák sìh ai sơnơm croc măt 7 ngai. Croc tus ngai dơ̆ 4 là gŏ măt kòn neh gơmù jê”.

 Klồng măt (đah kò tềng kòn măt) là đah tìp tơn mờ tiah kis hờ bơdìh den tàng ƀuơn ngan gơtìp tài ală bơta lơh gơtìp kòp. As klồng măt là bơta as tềng tăp glòm kòn măt bal mờ đah dơlam bơh sơnbir măt dê. Tŭ ală gùng mhàm dềt tềng kòn măt gơtìp as, gŏ loh làng rơlao, lơh măt pơrhê ha là dum ti krơi is. Jăt jơnau yal bơh đah Kham, Hìu sơnơm Măt càr Dăk Lăk dê, as klồng măt là kòp mờng gơtìp ngan tàm ală kòp bè măt dê, geh di pơgăp nggùl tàm kờp jơh khà cau gơtìp kòp. Kòp gơtìp tàm gùt nam, mơya mờng gơtìp ngan tŭ trồ tiah tam gơl kàl, trồ tiah tam gơl ni sơna.

Kòp as klồng măt di gơlan gơtìp tàm ală sơnam, bơh kòn se pa deh (hờ đơm 28 ngai) tus mờ cau kra. Jăt ală ƀák sìh mìng đah măt yal, kòn dềt tàm sơnam gam lòt bơsram mầm non (bơh 2 tus 5 sơnam) ƀuơn ngan gơtờp kòp, lài ngan tài tiah bơsram sră, kòn dềt mờng tìp rềp mờ ală bơyô, ngui bal ală phan nhơl bè li dà, kơnờl, phan nhơl… dơ̆ bàr, kòn dềt geh bơta mờng ờ niam bè mờng ai tê rơpồc măt, cok muh, mum tê tàm bơr…tàm tŭ să tờm ờ hềt git gàr kloh niam să jan. Di lah tàm ơdŭ geh kòn dềt gơtìp as klồng măt mờ ờ tam cah is di pal, di gơlan ƀuơn ngan lơh gơtờp tus mờ uă kòn dềt ndai.

As klồng măt là kòp ƀuơn sơm bời, mơya kung gam geh ờ uă cau mè bèp ờ git wă, mờng blơi is sơnơm sơm kòp ha là sơm jăt bơhiàn ờs mờng den sơlơ lơh kòp gơtìp jroă rơlao. Jăt ƀák sìh Tạ Thị Vân Anh, Phó Kwang lam bồ đah Kham, Hìu sơnơm Măt càr Dăk Lăk pà git, broă lơh do ngòt rơngơ̆t ngan, di gơlan lơh gơrềng ờ niam tus mờ măt kòn dềt tơnơ̆ do in. ƀák sìh Tạ Thị Vân Anh đơs: “Uă cau blơi is sơnơm geh Corticoid, tàm hơ̆ uă ngan là tàm sơnơm geh Dexamethasone, do là dùl tàm ală bơta dà di gơlan lơh gơtìp jroă bè as sồt klồng măt, lơh gơtìp ờ niam ngan bè tơnơ̆ do di gơlan là Glaucoma (gam sơnđan là thiên đầu thống) ha là jù kòn măt. Ală gùng dà broă lơh ờs mờng bè dŏp nha jơu, nha cùr gời, ha croc dà toh cau ùr tàm măt… là ală broă lơh ngòt rơngơ̆t ngan. ală bơta phan do di gơlan geh uă vi khuẩn bal mờ phan lơh gơsồr ờ niam, lơh măt kòn dềt gơtìp as ha là mồr uă”.

Kòp as klồng măt ƀuơn ngan gơtờp, mìng bơh tàm bơta bè tơnơ̆ do:

-Tìp tơn bơh gùng tă nhơm tŭ tìp rềp mờ cau kòp ha là bơh dà gơlik bè dà măt, dà diao, tŭ at tê bal.

-Bơh tàm dơ̆ di at mờ ală phan ngui geh vi khuẩn ha là virus lơh gơtìp kòp, bè di at tềng phan pờ mpồng, phan nhơl, chi tơr-iă mŭt ntùng măi…

-Ngui dà tàm mpồl bơtiàn bè dà tàm tơnao mờ tơnao dà re bal tàm mpồl bơtiàn

-Bơta mờng să tờm dê bè ai tê rơpồc măt, cok tê tàm muh ha là tàm bơr… kung ƀuơn ngan lơh vi khuẩn mŭt tàm să jan.

Jăt ală ƀák sìh mìng gah sơm kòp măt, kòp as klồng măt di lah gŏ gờñ di tŭ mờ sơm kòp di pal, tơnơ̆ bơh 7 tus 10 ngai, kòp rơ̆p bời, mờ sơlơ̆ wơl di lah sơm is, tàm hơ̆ uă ngan là sơm mờ sơnơm geh Corticoid den kòp di gơlan lơh gơtìp jroă rơlao bè gơlik mhàm, as, sồt tềng kòn măt (đah jù), di lah bời den rơ̆p gơlời pơnời tềng kòn măt, lơh gơrềng ờ niam tus mờ bơta sền loh măt dê. Ală ƀák sìh mìng gah do sồr tơnkah: Tŭ gŏ kòn dềt geh tơngŏ bơh kòp as klồng măt, ală cau mè bèp pal bañ sơm is kòp jăt mờ broă sơm kòp ờs mờng tài ală broă lơh do ờ mìng sơm ờ bời mờ gam lơh măt gơtìp jroă rơlao. Di lah hìu ngài mờ hìu sơnơm, he gơtùi ngui dà boh siñ lí Nacl 0,9% nàng croc tàm măt bơh 1 tus 2 ngai sơnrờp mờ pal tus hìu sơnơm nàng kham sơlơ gờñ sơlơ niam. Tàm tơngai sơm kòp pal ai kòn dềt in ngui is chèo jùt măt bal mờ phan ngui să tờm is.

Rơcang lài kơryan kòp jê mat klồng bè lơi ?

Jê mat klồng là kòp mờng ngan gơbàn tềng mat, ƀuơn sơm bời. Bulah bè hơ̆, mè bèp ờ gŏ di sền ờ sơp, sơm is kòp mờ pal lòt kham tàm ală anih lơh sơnơm. Tài tàm sơnam mầm non bơta pràn ờ bơtờp kòp bơh ală oh dê gam ờ pràn. Dilah lời jŏ halà sơm ờ di sơnơm den digơlan lơh gơbàn uă jơnau gơ lời wơl sơbơng roh ngan. Do là ală jơnau pơlam geh Ƀák sì mìng dùl gah 1 mò Tạ Thị Vân Anh – Phó Lam bồ gah kham, hìu sơnơm mat càr Dăk Lăk yal bơh dơ̆ lùp tơnơ̆ do:

- Niam să ƀák sìh, ơi, ơ ƀák sìh, jơnau lơh gơbàn kòp jê mat klồng là ñchi taih?

Bák sìh Tạ Thị Vân Anh: Jơnau lơh gơbàn jê mat klồng geh : Lài ngan là tài virus, do là jơnau lơh gơbàn kòp uă ngan, geh mờr 80%, sùm là tài Adenovirus. Bơta virus do gơ bơtờp mhar ngan bơh gùng tă nhơm halà ơm rềp dà mat. Jơnau dơ̆ 2 là tài vi khuẩn, sùm tài bơh tụ kầu halà liên kầu. Sùm lơh gơlik uă è mat mờ ndơng. Jơnau dơ̆ 3 là tài bơta dră wơl : mat dră wơl mờ thul kơmbuh bơkàu, tơrnò phan, sùm gơtìp jê jơh 2 đah mat mờ kiat uă ngan. Jơnau dut ndơl là tài as sồt bơh dà sơnơm, thul kơmbuh halà phan gơmut tàm mat.

- Kòp do sùm gơbàn tàm tơngai lơi tàm nam mờ geh ală tềl tơnggŏ pơn rơ bè lơi taih, ơ ƀák sìh ?

Ƀák sìh Tạ Thị Vân Anh: Kòp do sùm gơbàn gùt nam, mơya sùm gơbàn uă gơ gơs kòp bơtờp tàm tơngai bồ kàl, bơh kàl duh tus kàl hàm, do là tŭ tơngai bồ nam bơsram halà bơh sơnam pa tus kàl duh. Do là tŭ trồ tiah sùh iò, să jan ƀuơn ngan gơtìp aniai mờ virus gơguh uă. Tềl tơnggŏ pơn rơ ngan gơtùi sền gŏ là: mat kò gơbàn pơrhê halà dum phồng ; gơ lơh bè brus tàm mat ; hòr dà mat, gơlik uă è mat, dilah è mat kò den digơlan tài virus, ai è mat rơmit den là tài vi khuẩn, gơ jat bal mờ as kơn dô mat, àng drim tŭ guh bic den sùm ờ gơtùi lì mat tài gơ đềt è mat.

- Ơi, bè hơ̆ den kòp jê mat klồng tàm kơnòm geh bơta is ồn lơi mờ jơnau ờ niam gơ lời wơl krơi bè cau dờng sơl halà ờ, ơ ƀàk sìh?

Ƀák sìh Tạ Thị Vân Anh: Ală tềl tơnggŏ kòp tàm kơnòm dềt sùm geh tềl tơnggŏ loh làng rlau mờ cau dờng tài bơta pràn ờ bơtờp kòp ờ hềt wil tơl mờ jơnau wă wờng gàr kloh niam ală oh dê ờ hềt uă. Bơdìh mờ jê mat, kơnòm dềt sùm geh ală tềl tơnggŏ gơ jat bal bè duh să dồ êt, as sồt rơnồng dờ, gơlik pơnời tềng tồr. Tài kơnòm dềt mờng bơr còt mat den tàng lơh bơta as gơ kơn jơ̆ rlau.

Bè jơnau gơ lời wơl den dilah sơm ờ di, kơnòm dềt ƀuơn ngan gơbàn ală jơnau gơ lời wơl ờ niam sơbơng roh bè cau dờng sơl, bè: Dơ̆ 1 là as klồng mat: virus lơh aniai tàm kòn mat, lơh mat sền ờ loh, digơlan lơh gơbàn bơta as sồt klồng mat mờ lời wơl tềl sùm tơn. Dơ̆ 2 là lơh gơlik kòn mat ờ ngan, hơ̆ là bơta gơlik geh dùl tap kò hơ đơm kơn dô mat, kờñ pal plồ tap do tàm anih lơh sơnơm nàng sơnơm gơtùi mut.

- Den mè bèp pal sền gròi kơnòm dềt bè lơi nàng tơrmù ƀà jơnau pơhìn gơbàn kòp jê mat klồng, ngan là tàm kơnòm dềt sơnam mầm non, hìu bơsram ƀuơn bơtờp kòp taih, ơ ƀák sìh ?

Ƀák sìh Tạ Thị Vân Anh : Broă sền gròi kơnòm dềt tàm hìu, ngan là kơnòm dềt sơnam mầm non den mè bèp pal : Gàr sàng goh mpàng tê, tàp kòn dềt in ràu tê pah ngai mờ sơ ƀŏng. Do là broă kơryan kòp bơtờp ƀă tàm ngan rlau jơh. Dơ̆ 2 là bañ ngui bal phan bè chèu jùt mat, kơnờl bồ, kơ thàu ràu muh mat kơnòm dềt dê kung pal geh ngui is sơl mờ pal pìh sàng goh, ìs rañ pah ngai. Dơ̆ 3 là bañ ai bơr còt mat, pơlam kơnòm dềt bañ ƀư tê tềng mat, muh, bơr. Dơ̆ 4 là ơm yah ngài ing : Dilah kơnòm dềt gơbàn kòp den ai kơnòm dềt ơm rlô bơsram bơh 7 tus 10 ngai nàng ờ mìng gàr niam pràn kơldang să jan kơnòm dềt in mờ gam pleh gơ bơtờp ală bơyô tàm ơdŭ in tai. Mờ dut ndơl là pal gàr kloh niam tiah ơm kis gùt dar, sùm ràu, jùt, lơh kloh khuẩn phan nhơl mờ ală tiah mờ kơnòm dềt mờng ƀư tê.

-Ơi, dan ưn ngài ală jơnau tam pà geh kuơ ngan bơh ƀák sìh dê !