Tàm Anih tờm Ung thư – as bòm, Hìu sơnơm uă gah Tây Nguyên, cau kòp ung thư toh jơh ală ndrờm mut tàm hìu sơnơm sơm kòp tŭ kòp neh gơ ơm tàm tơngai jơla, gơ jat bal mờ uă jơnau gơ lời wơl sơbơng roh, gơ rề tus uă bơta phan tàm să mờ jê sồt jŏ jòng. Bàr pe nă cau tŭ git gŏ geh as pơnời tềng toh neh sơm is kòp mờ broă lơh bơh yau bè cit, bŏng nha chi nàng as pơnời gơ in huc dềt wơl neh lơh kòp sơlơ kơn jơ̆ rlau, lơh gơbàn kal ke tàm broă sơm kòp.

Bè mò H’Bliak Niê, 54 sơnam tàm sàh Ea Knuêc, càr Dăk Lăk là dùl pơn yơu. Neh bơh jŏ, mò H’Bliak geh tềl tơnggŏ krơi sơ ƀơi tềng ntơh, sùm jê kồr tŭ lơh broă kơn jơ̆ mơya tài rơngòt lòt hìu sơnơm den tàng mò sùm ờ bài lòt kham tus tŭ git gŏ geh as pơnời dờng tềng ntơh, lơh gơbàn jê uă, jơng ờ gơtùi lòt, den hìu bơnhă hơ̆ sồng lam mò mut tàm Hìu sơnơm uă gah Tây Nguyên nàng kham. Tơnơ̆ tŭ lơh ală xét nghiệm mờ sền swì pràn kơldang mò dê, ală ƀák sìh neh git gŏ mò gơbàn kòp ung thư toh, neh gơmut tus tơngai dơ̆ 3 mờ geh tềl tơnggŏ gơ rề tus ntìng. Ồng Y Ngơi Ayun – kòn bơr tơu mò H’Bliak dê pà git: “Ơm tàm hìu pô me añ jê jơng, ờ gơtùi lòt rê. Tŭ lam pơ me añ mut tàm hìu sơnơm nàng kham pràn kơldang den ƀák sì pà git là pô me añ dê gơtìp ung thư toh tơngai dơ̆ 3, neh gơ rề tus ntìng. Tài hìu bơnhă rƀah den tàng hìu bơnhă lam mò mut hìu sơnơm jơla, lơh kòp mò dê kơn jơ̆ rlau”.

Bè cau ndai là mò Nai Hker, 48 sơnam tàm sàh Ea H’leo, càr Dăk Lăk. Tŭ git gŏ geh as pơ nời tềng ntơh, mò ờ bài lòt hìu sơnơm nàng kham, mờ iat ală jơnau cau kra tàm ƀòn, pic bơkàu bơl hong, ƀŏ lề hơ̆ sồng bŏng tơn tềng toh mờ bơta kơp kờñ rơp lơh gơ huc jơh as pơnời.

Tơnơ̆ dùl tơngai lơyah, as pơnời ờ mìng ờ gơ huc mờ gam gơ as dờng rlau tai, gơ sồt, jê rơt mờ mồr kơn jơ̆ ngan, gơ rề ơnàng rlau. Tŭ mut tàm Hìu sơnơm Uă gah tiah Tây Nguyên nàng kham, ală ƀák sìh pà git, mò gơtìp kòp ung thư toh tàm tơngai gơ rề, bal mờ hơ̆ tiah kơl tau gơtìp sồt mồr kơn jơ̆ tài bŏng nha ờ sàng goh. Ồng Y Đức Êban, bơklau mò Nai Hker dê yal: “Tŭ pơ ùr añ dê git gŏ geh as pơnời, hìu bơnhă sơnơng do là as pơnời bè ờs lơm gơ dê, ờ geh bơta lơi pal rơngòt, den tàng pic is bơkàu bơl hong nàng bŏng. Tơnơ̆ tŭ bŏng den toh gơtìp mồr, as dờng rlau. Tŭ do hìu bơnhă lam mut tàm hìu sơnơm hơ̆ sồng git là gơtìp ung thư toh tơngai dơ̆ 3. Tŭ do pơ ùr añ dê neh xạ trị 7 dơ̆ mờ kung gam jat sền bơta pràn kơldang să jan tàm hìu sơnơm”.

Jat ƀák sìh mìng gah 2 ồng Bùi Quốc Hương – Phó Kwang lam bồ drơng kơnòl Anih tờm ung thư – as bòm, Hìu sơnơm uă gah Tây Nguyên, ờ ndrờm bè bàr pe bơta kòp ndai geh tềl tơnggŏ loh làng bơh chờm tơn, ung thư toh sùm gơbàn ngềt ngơt mờ ờ huan geh tềl tơnggŏ kòp. Tàm tơngai gờñ, as pơnời digơlan dềt ngan mờ ờ hềt lơh gơbàn jê kồr halà bơta tam gơl lơi gơtùi git gŏ den tàng jơh ală cau ùr ờ gơtùi đal git. Hơ̆ kung là jơnau ñchi bơh tài uă cau tŭ git gŏ kòp ndrờm neh tàm tơngai dơ̆ 3 halà dơ̆ 4 halà mìng git gŏ tŭ as pơnời neh dờng, gơ rề mờ lơh gơbàn uă jơnau ờ niam kal ke gơ mut tus ntìng, klờm soh, klờm, tơngoh… lơh să jan cau kòp ờ sô, gơ huc kĭ mhar ngan, glar să jŏ jòng, sàu sa ờ gơmut, gơmù bơta pràn ờ bơtờp kòp mờ ƀuơn ngan gơtìp sồt mồr. Ƀák sìh mìng gah 2 ồng Bùi Quốc Hương pà git: “Dilah ung thư toh tus hìu sơnơm gờñ den hìu sơnơm rơp geh ală măi mok cùp, xét nghiệm bè cùp rùp hin toh, siêu âm, cùp MRI mờ geh kham bơh ală ƀák sìh mìng dùl gah kòp. Bulah bè hơ̆ dilah ơm tàm hìu ngui is nha chi nàng sơm kòp den rơp lơh gơbàn sồt mồr, lơh kòp gơ rề, gơ mut tus tiah ndai gờñ rlau, tŭ hơ̆ ờ gơtùi sơm tai. Ung thư toh dilah sơm ờ di den rơp lơh gơbàn sồt mồr kơl tau, pal koh sang tiah pơ nời uă ngan. Kòp do dilah git gŏ gờñ den rơp gơtùi sơm bời. Geh ală cau lơh sơnơm bơh Hìu sơnơm uă gah tiah Tây Nguyên dê sơm ung thư toh bơh nam 1989 tus tŭ do, bi hơ̆ neh jơh sơnam rê rlô lơh broă mờ bời kòp, kung gam lơh broă bè ờs.”

Tŭ mut tus tơngai jơla, broă sơm kòp ờ mìng kal ke mờ gam hoàc uă priă jền mờ lơh gơ rềng tus bơta niam rài kis tai. Dùl tàm ală bơta rơngòt ngan bơh ung thư toh dê là ờ gơtùi git lài, uă cau ùr gơbàn kòp mơya ờ geh jơnau pơhìn dồ êt lơi tơn. Bơta do ndrờm mờ broă khat dùl nă cau lơi kung digơlan gơbàn kòp do. Ờ mìng kal ke nàng git gŏ kòp tàm tơngai gờñ, bơta gơbàn kòp tung thư toh kung li la ngan sơl. Geh ală cau as pơnời gơ dờng rơlĕ tàm uă nam, mơya kung geh ală cau kòp gơbàn mhar ngan tàm tơngai lơyah. Bơta krơi is do lơh broă sơm kòp ờ geh dùl bơta pal jat ndrờm bal ai jơh tơl nă cau kòp in. Bè hơ̆ den tàng, bơta kuơmàng ngan rlau jơh là cau ùr kờñ pal lòt kham kòp jat tơngai pơrgon kung bè kham gròi sền lài kòp ung thư toh. Git gŏ gờñ mờ gròi sền niam kòp rơp dong ală oh mi cau ùr sền gàr pràn kơldang, gàr bơta niam rài kis.

Ală bơta tơngŏ bal mờ broă rơcang kơrian kòp ung thư toh

Kòp ung thư toh là kòp mờng gơbàn mờ lơh gơtìp chơ̆t uă ngan tàm cau ùr tàm gùt plai ù. Kòp do ờ mìng lơh gơrềng uă ngan tus mờ pràn kơl dang să jan mờ gam lơh gơrềng uă ngan tus mờ nùs nhơm bal mờ bơta niam rài kis cau ùr dê. Nàng wă loh rơlao tai bè kòp ung thư toh, broă sơm kòp bal mờ broă rơcang kơrian kòp, mpồl cau lơh ƀăo tàm gah do neh geh dơ̆ lùp ƀák sìh Mìng gah II Bùi Quốc Hương, Phó Kwang lam bồ drơng broă lơh Anih tờm kòp Ung bướu, hìu sơnơm uă gah tiah Tây Nguyên.

Ơ ƀák sìh, bơta gơtìp kòp ung thư toh tŭ do bè lơi mờ bơta lơi là ală bơta tờm lơh gơtìp kòp do?

Ƀák sìh Mìng gah II Bùi Quốc Hương: “Tàm lơgar Việt Nam kung bè tàm dunia, jăt jơnau kờp pa do ngan, kòp ung thư toh kung gam lam lài bè khà cau gơtìp kòp do. Tàm 1 nam tàm dunia geh di pơgăp 2 tơlăk 200 rơbô nă cau gơtìp kòp do. Lơgar Việt Nam kung ơm lài ngan tàm khà cau gơtìp kòp ung thư toh tàm cau ùr. Pah nam geh di pơgăp bơh 24 tus 25 rơbô nă cau gơtìp kòp pa, ờ hềt kờp bal jơh. Khà cau gơtìp chơ̆t tài kòp ung thư toh là di pơgăp 10 rơbô nă, geh bơh 8 tus 9%. Kòp ung thư toh là dùl tàm ală kòp ung thư geh Mpồl lơh sơnơm dunia mờ ală cau jăk chài lơh broă kơlôi sơnơng uă ngan, tus tŭ do geh uă ngan phan nàng sền gŏ gờñ mờ sơm kòp geh cồng nha kòp ung thư toh.

Kòp ung thư toh đơs is mờ kòp ung thư đơs bal geh bơta tờm ờ hềt loh làng, mơya geh ală bơta ƀuơn lơh gơtìp kòp ung thư toh. Lài ngan là broă ơm kis, bè ờ hoan tàp pràn să jan, sào sa uă tơngi, cau ùr lơmă ir, chu jrào, ñô ơlăk, bièr. Bơdìh hơ̆ tai, geh uă cau gơtìp kòp ung thư toh gơrềng tus mờ broă bao jơla, deh kòp jơla, ờ ai kòn pô toh mè. Ờ uă kòp ung thư toh gơrềng tus bơta gơtờp bơh cau lài. Hơ̆ là ală bơta ƀuơn. Gam bơta mùl màl ờ hềt git loh làng”.

Lơh bè lơi nàng git gờñ kòp ung thư toh, ơ ƀák sìh?

Ƀák sìh Mìng gah II Bùi Quốc Hương: “Kòp ung thư toh là dùl bơta kòp ung thư gơtùi kơrian lài, sền gròi mờ sơm kòp niam mờ broă, tŭ geh tơngŏ bơta lơi tàm să jan he bè gơlik toh pơnai ni sơna mờ lài do ờ geh, tŭ do geh là pal lòt kham mờ ƀák sìh mơ nàng git gŏ gờñ. Bañ sơm is mờ bañ tus hìu cau câm kứu. tàm hơ̆ uă ngan là tàm kòp ung thư toh di gơlan gơrềng tus mờ bơta tàm dơlam să, pah nhai cau ùr tơnơ̆ mờ tŭ gơlơh să, tàm bơh 7 tus 10 ngai den toh lơbơn, tŭ hơ̆ cau ùr kham is lài să tờm in, di lah gŏ geh as ni sơna, bồ toh gơmŭt, tềng bồ toh tam gơl, gơrồt tềng toh, ha là gơlik dà ni sơna den tus mơ hìu sơnơm nàng geh kham, lơh xét nghiệm. Tus hìu sơnơm geh bơta chài nàng gŏ kòp niam rơlao.

Nàng gŏ gờñ kòp ung thư toh geh 3 jơnau: lài ngan là kham is toh. Dơ̆ bàr là sền gròi jăt tơngai pah nam. Geh 2 broă lơh là kŭp rùp, hơ̆ là cụp X-quang mờ geh ală bơta ndai geh sền gròi mờ broă kŭ rùp MRI, kham jăt tơngai 1 nam 1 dơ̆ nàng dong kờl gŏ kòp gờñ rơlao.

Tŭ kòp neh tàm tơngai jơla mìng sền gròi di mơ, sơm kòp ờ gơtùi bời tai. Tàm kòp ung thư toh, cau kung gam sơm gờñ là tềng tiah hơ̆ tơn, tàm tiah hơ̆, ngài hơ̆ là neh gơtìp gơrềng tus tàm tiah ndai. Tềng tiah hơ̆ tơn, tàm tiah gơtùi reh, xạ trị, di lah gơtìp gơrềng tus tàm tiah ndai den ngui sơnơm mờ tơrmù jê.

Nàng rơcang kơrian kòp ung thư toh, bañ lời să lơmă ir, tơrmù sa tơngi, cau ùr bañ chu jrào, ñô ơlăk mờ tơnguh broă tàp pràn să jan, bañ bao jơla, ai kòn pô tơnơ̆ mờ tŭ deh. Lài do kòp ung thư toh đơs is mờ kòp ung thư đơs bal mờng gơtìp tàm cau dờng sơnam. Kòp ung thư toh mờng gơtìp tàm cau bơh 40 tus 50 sơnam hơ̆ sồng gơtìp. Den tàng, Mpồl kòp ung thư Dunia bơto sồr cau ùr 40 sơnam rơlao hờ đang pal sền gròi bơta pràn kơl dang să jan jăt tơngai”.

Ơi, dan ưn ngài ƀák sìh neh yal ală jơnau geh kwơ do.