Àng drim gờñ ală ngai bồ nhai Pe, tàm tiah dơlam Tiah Prăp gàr brê bơnơm geh is Nà Hẩu gơ wèt sàh Tân Hợp, càr Lào Cai, ù tiah ngềt ngơ̆t mờ sàng goh ngan, kơno săp đơs crih iăt bơkah tồr ngan, săp ntas uh rơkèl, săp ntas jơng tam ya siñ tiền tàm njăt gơlơh bè tă tăp mhual lơhơ nàng àng trồ tiah, lơh gơlik nùs nùs nhơm chờ hờp hô hơng lài mờ tŭ jiơ bơyai lơh yàng.

Pah nam di tàm dơ̆ do, làng bol kòn cau Mông ur ar tơrgùm rê tai tus tàm kơnhoàl ù tiah Ba Khua, Nà Hẩu mờ Bản Tát, bơyai lơh Pơrjum lơh yàng duh khuai brê gam geh hòi là Sa tềp brê, neh geh dờp là phan lời wơl niam chài ờ di phan bơna Dà lơgar nam 2024. Mò Thào Thị Váng Cứ ơm tàm thôn Nà Hẩu, sàh Tân Hợp yal, cau Mông bulah cau lơi lòt lơh broă ƀòn ngài halà lòt tiah lơi mơya tus ngai sa tềp brê ndrờm lơh ngan rê hờ hìu nàng wă rò sa tềp nàng kờñ kah ưn ngài yàng brê neh jơm glòm ai rài kis in geh lơngăp lơngai.

“Jơi bơtiàn he nam lơi kung bơyai lơh Sa tềp brê lơm, nàng sền gàr brê ngai sơlơ tơlir rlau, niam rlau, gam geh bal anih ai pà dà hùc tai…”

Nam do tòm 70 sơnam, mơya ồng Sùng A Sềnh geh tus 30 nam lơh cau bơjơu tờm tàm lơh yàng sa tềp brê.

Ồng Sềnh răc dan bè do: ngai do ngai niam nhai niam, làng bol tàm ƀòn pơdơng phan lơh yàng jà yàng brê, yàng bơnơm sền gŏ bal. Jà ală yàng drơng gàr bă ù do rê sa bal phan ơn pơdơng. Nam do òr kơnờm geh brê jơm glòm, dà croh ờ gơtìp soăt, tờm tơngời tàm mìr gam hòn gơs niam, kòn sur, kòn iar tàm ƀòn ờ gơtìp kòp bơtờp. Làng bol ƀòn lơgar geh phan sa, geh phan soh ndrờm kơnờm bơta nđàc ală yàng dê lơm. Làng bol ƀòn lơgar dan hơ mờ yàng brê, cau kra cau kơnòm cau ùr cau klau ndrờm dùl nùs bal gàr brê, ờ cau lơh koh kơl chi brê, ờ cau lơi chu brê lơh mìr. Cau lơi lơh tìs rơ̆p gơtìp yàng lah pơrhơng mờ làng bol ƀòn lơgar lơh glài jăt adăt bơhiàn.

Ồng Sùng A Sềnh yal:

“Dilah mờ ờ sền gàr brê den ờ geh dà rê. Den tàng ală cau tàm jơnum sền gàr geh brê bè hơ̆ den ồng gŏ là niam ngan…”

Tơnơ̆ tŭ tơn jơh bơnah broă lơh yàng duh khuai, ală lam bồ thôn đơs cồng nha lơh broă sền gàr brê tàm dùl nam do òr. Làng bol lơh jăt broă lơh jơnau jơnau sơntơm să gàr brê tàm gùl brê bơnơm dờng ơning ơnàng bal mờ jơnau hơ pơrgon bal: bañ kơl aniai brê khăt gơboh, bañ ting cuh phan brê tàm bă brê dờng màng, bañ lơh ală broă lơh aniai hoàc hươr tus brê. Ală jơnau hơ pơrgon bal hơ̆ geh jơh mpồl bơtiàn tàm lời pơdờn wơl bơh rài do tus rài ndai, pơgồp bơnah sền gàr ală bă brê sơlơ tơlir, sền gàr dà căt, bơta kis mờ tiah ơm phan kis in ai ƀòn lơgar in. Tơnơ̆ hơ̆, làng bol bơyai lơh sa tềp brê tàm bơdìh trồ mờ đơs tàm sơrbŏ bơta tàm kờñ ùr klau, nhơl ală jơnau nhơl bơh yau nàng kờñ lơh kơnhăp rlau tai nùs nhơm tam klăc. Ồng Giàng A Thào ơm tàm thôn Nà Hẩu pà gĭt, tơnơ̆ tŭ duh khuai brê sir jơh den làng bol tàm do wèr pe ngai ờ lòt brê:

“Tàm do tŭ do ờ cau lơi lòt brê koh chi brê tai. Làng bol tàm do chờ ngan là sa tềp brê, geh gơtha là gàr geh brê bồ tô dà nàng gơ in geh dà gơ rê tus sre, geh dà nàng lơh sa, lơh phan bơna”.

Ală thôn Bản Tát, Nà Hẩu, Ba Khuy, sàh Tân Hợp ơm tàm tiah tàm dơlam bơh Tiah Prăp gàr brê bơnơm geh is Nà Hẩu mờ bă ù geh is rlau 5 rbô 640 lồ, tàm hơ̆ brê geh is ngui tàm broă kwơmàng rlau 4 rbô 500 lồ. Kờp jơh pe thôn geh 600 hìu làng bol kòn cau Mông, bal mờ mờr 2 rbô 800 nă làng bol. Bulah rài kis gam uă kal ke mơya làng bol kòn cau Mông tiah do sùm dồ nùs sền gàr, prăp gàr brê bơh ală adăt bơhiàn tàm pơdờn lời wơl bơh rài do tus rài ndai. Brê Nà Hẩu là bă brê gam wơl bè ờs bơh yau geh jơnau kah yau jŏ rài, rơndăp tăp sèng brê ờ hềt gơtìp lơh aniai bal mờ ală chi che, phan kis rơ̆ ru, li la ngan bal mờ rlau 570 jơi, tàm hơ̆ geh uă jơi chi che kwơ ờ huan geh geh cih măt tàm sră pơrhê Việt Nam. Jăt gơl gùng mŭt tàm ală thôn, tiah lơi kung gŏ lơm ală chi dơm dờng bơh 2 tus 3 nă cau ùt ơm rềp kềng gah gùng tơn.

Nam 2006, Tiah Prăp gàr brê bơnơm geh is Nà Hẩu geh tơnggơs. Làng bol ơm kis jŏ rài tàm do mơya ală bă brê kung gam geh sền gàr niam sơl. Ồng Đoàn Giao Lương, Phó Lam bồ Hạt Sền gàr brê kơnhoàl ù tiah Trấn Yên, Kwang Lam bồ Tiah Prăp gàr brê bơnơm geh is Nà Hẩu chờ hờp pà gĭt, làng bol lơh jơnau kơ̆p kờñ ƀòn jơnau hơ pơrgon bal, pà phan ƀàn lơh glài loh làng tàm broă sền gàr brê, pơgồp bơnah ai Nà Hẩu gơgơs ƀòn lơgar ờ huan ngan geh tàm càr Lào Cai mờ bă ù geh brê geh 90%.

“Làng bol tàm ƀòn lơgar càr dê ndrờm gĭt adăt bơhiàn mờng kwèng bơh yau sa tềp brê bơh cau Mông dê. Do là broă lơh mblàng yal ai cau ală ƀòn lơgar ndai in lùp bơsram nàng tơngguh uă gĭt wă sền gàr brê mờ prăp gàr brê bơnơm geh is. Bol hi gŏ chờ hờp ngan mờ gơlơh kờñ ngan”.

Tàm jơnau pin dờn làng bol dê, brê ờ mìng pà bơta kis mờ gam là ù tiah dờng màng sền gàr ƀòn lơgar. Sàh Tân Hợp gàr sùm bơyai lơh Dơ̆ lơh yàng duh khuai brê pah nam ờ mìng nàng kờñ sền gàr bơhiàn niam chài krơi is jơi bơtiàn dê lơm mờ gam pơgồp bơnah tơngguh uă gĭt wă mpồl bơtiàn dê tàm sền gàr brê, tiah ơm kis phan kis mờ bơtàu tơngguh brê kơnhăp jŏ. Jăt ồng Vũ Tùng Lâm, Phó Củ tịc Anih duh broă Làng bol sàh Tân Hợp, tàm tŭ tơngai pa, ală bơta kwơ niam bơnĕ bơh Lơh yàng duh khuai brê sơlơ gơgơs geh kwơ ngan.

“Sa tềp brê làng bol cau Mông Nà Hẩu dê kung neh geh cih dờp là phan lời wơl niam chài ờ di phan bơna dà lơgar dê, ngai tài bè hơ̆ mờ broă prăp gàr, sền gàr ngui niam ală bơta kwơ niam chài bơh lơh yàng duh khuai brê dê là dùl kơnòl broă kwơmàng ngan gĭt lơh. Bơh ală dơ̆ lơh chờ bè do mờ ală hơ pơrgon, jơnau kơ̆p kờñ ƀòn dê, jơnau hơ pơrgon bal thôn ƀòn dê den gŏ geh làng bol ngai sơlơ gĭt wă uă rlau tàm sền gàr brê”.