Lâh 10 c’moo n’nâu, đhị chr’val Giang Ly, chr’hoong da ding k’coong Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hoà vaih muy zr’lụ du lịch crâng k’coong lâng a chăc năc Mà Giá. C’la âng zr’lụ du lịch crâng k’coong n’nâu năc âng t’cooh bhươl Mà Giá A, đhanuôr T’rin. T’bhlâng tr’xăl cr’noọ âng đhanuôr acoon coh, t’cooh bhươl Mà Giá A năc zư lêy crâng, zư đác đoọng bhrợ t’vaih zr’lụ du lịch coh crâng k’coong ga măc bhưah.

 

Đợ xa nul âng n’jưl đhâl, râu tr’coọ xa nul chr’năp pr’hay âng đhanuôr T’rin vêy t’cooh bhươl Mà Giá A đơơng đơc đhị zr’lụ du lịch đoọng t’coọ ha ta mooi xơợng, lêy. T’cooh Mà Giá A đhanuôr buôn đơc năc Mà Giá c’moo đâu lâh 80 c’moo, 50 c’moo Đảng, bêl ahay bhrợ Chủ tịch UBND chr’val Giang Ly, chr’hoong da ding k’coong Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hoà.

Xang bêl chô đhêy hưu, pr’loọng đong vêy 12 cha năc manuyh, bh’rợ ta bơơn tr’mông zập ha pr’loọng đong năc zr’năh k’đhap pa bhlâng. T’cooh Mà Giá xay truih, bêl ahay, bêl dzợ pa bhrợ coh chr’val, đhanuôr acoon coh đhị vel đong năc vêy n’năl cơnh bhrợ ruộng ha roo năc c’moo hân đoo clung ruộng công gooh đác. Pr’loọng đong bấc manuyh năc ađoo lêy ăt đhị đơ k’đhap coh tu tọm đác Lách đoọng prưah crâng k’coong ch’choh b’băn ta bơơn tr’mông đơc đoọng k’tiêc coh toor k’ruung, tọm đác ha đhanuôr coh bhươl cr’noon. Muy g’luh apêê pr’zơc tơợ tỉnh tước lum lêy ađoo, lêy coh đâu bâc n’loong n’coo, vêy acoon tọm đác, năc apêê đoo k’dua ađoo bhrợ du lịch. Bêl ahay năc ting zâl arọp abhuy, xang n’năc k’đhơợng bhrợ bh’rợ k’đhơợng xay muy chr’val da ding k’coong năc bhrợ du lịch lâng đoo năc cha chrih pa bhlâng. Bấc ha dum căh bếch, ađoo k’noọ: À… du lịch năc ng’đhêy ắt. Nâu cơy, t’cooh bhươl Mà Giá yêm loom ooy bh’nơơn bh’rợ âng đay. N’loong crâng liêm, đác hooi liêm ch’ngaách coh zập c’moo căh muy zup zooi ađoo vêy đhị đhêy ăt ting n’năc năc dzợ zư lêy đác đoọng ha đhanuôr coh bhươl cr’noon: “Bhrợ têng đoọng t’bil ha ul, pa xiêr đharựt. Nhà nước k’rang muy pâng năc đhanuôr công bhrợ. Crâng, n’loong n’cuông, đác đoong năc tơợ crâng k’coong, căh vêy máy móc râu rị, năc lứch bhrợ lâng têy. N’loong n’cuông năc vêy acu châng đớc, zư lêy, căh đoọng apêê đoo col pa hư. Đhanuôr cha, đhanuôr bhrợ ha roo ruộng năc công tơợ tọm đác n’nâu. Năc vêy môi trường ch’ngaách l’thai.”

Căh vêy kinh nghiệm, căh vêy zên… lâh t’bhlâng năc ng’bhrợ. Bơr pêê coon conh đoo năc đơơng a chị, guy ch’neh t’bhlâng bhrợ têng du lịch. Tr’nơơp năc pa liêm acoon tọm đác, roọc ra pặ pa liêm đhâl chăng đhị tọm đác. Đợ bha lâng n’loong crêê đác tuh p’loong m’băc đhị đhâl năc vêy ađoo pay poong bhrợ zung lướt la liêm. Ađoo truih pazêng tọm đác, ra pặ đhâl dưr đhị zr’lụ đhêy ăt la liêm đoọng ha ta mooi. Đợ n’loong k’tứi, axậ n’loong coh crâng năc vêy ta roọc chô đơơng bhrợ têng pợ ăt lâng đh’rơơng n’loong, xa pợ đăn đhị toor tọm đác đoọng ta mooi đhêy ăt.

Tơợ 4-5 bêệ pợ coh tr’nơơp tơớp bhrợ, năc nâu cơy zr’lụ đhêy ăt n’nâu vêy k’nặ 40 bêệ pợ coh n’dup crâng k’coong ga măc, bhưah laah 3 héc ta. Xang 15 c’moo bhrợ têng, pazêng công trình, pr’đươi cơnh lơơng năc vêy ta bhrợ têng… crêê cơnh cr’noọ đhêy ăt âng ta mooi ch’ngai đăn, pa bhlâng năc coh cr’chăl lễ, Teets. Muy cha năc ta mooi tơợ tỉnh Ninh Thuận z’lâh k’ha riêng cây số tước cha ơh xay moon: “Tước ooy đâu năc xơợng tơợ râu xay moon âng đhanuôr. Bơơn lêy cơnh râu ty đanh ahay. Hân noo ch’noọng xơợt gooh bơơn tước ooy đâu năc xơợng crâng k’coong, tọm đác hooi tợơ crâng k’coong năc ch’ngaách pa bhlâng. N’loong n’cuông ga măc năc vêy ta zư lêy liêm pa bhlâng, n’loong dzợ bấc, ga măc.”

Hay cớ đợ t’ngay tr’nơớp, Mà Giá căh pay zên âng ta mooi. Ta mooi năc đhiệp câl tơợ pr’loỌng đong zợ buah a rong, căh cậ câl a tứch âng pr’loong đong băn, căh câl công choom. Tước nâu cơy đợ ta mooi tước pa bhlâng bâc, đoọng nhâm mâng râu liêm choom ha zr’lụ đhêy ăt, năc ađoo pa câl vé. Tơợ zên pa câl vé, lâh chroót lương ha 5 cha năc manuyh pa bhrợ năc đợ manuyh T’rin, Raglay coh bhươl cr’noon, ha mơ dzợ năc ađoo đươi đoọng zư lêy n’loong n’cuông, bhrợ p’xoọng pợ, bhrợ p’xoọng pr’đươi cơnh lơơng… Hà Ben, manuyh pa bhrợ coh zr’lụ du lịch Mà Giá prá: “Coh l’lăm ahay lướt pa bhrợ coh lơơng, hân noo boo năc choh keo, choh tơơm chr’noh n’hau công choom, năc tước ooy hân noo p’răng puyh năc lơi, đhêy. Năc coh đâu, zr’lụ pa bhrợ công liêm choom, muy t’ngay năc lướt lêy 3-4 chu. Năc p’too moon ta mooi tước ooy đâu căh choom col n’loong, đớc đoọng vêy gâm ngút, vêy crâng k’coong. Đhị pợ vêy đong za nêệ, năc ng’câm ói cơnh manuyh acoon coh. Azi ta luôn pa liêm pa sạch, pác n’đoh n’noh.”

Tơợ muy zr’lụ crâng k’coong la nguah tước nâu cơy tọm đác Lách năc dưr vaih đhị đhêy ăt vêy bấc ngai n’năl. Đươi râu liêm pr’hay âng zr’lụ du lịch crâng k’coong, t’cooh bhươl Mà Giá xay truih p’xoọng đợ pr’đươi chr’năp cơnh đác c’roọt, a tứch ta băn coh da ding, pazêng râu p’lêê p’coo âng vel đong… Bấc apêê k’rong bhrợ tước ta mooh kiêng câl cớ zr’lụ du lịch n’nâu lâng đợ zên bấc pa bhlâng năc Ma Giá căh đoọng. Lâng đoo bhrợ du lịch căh muy ooy kinh tế ting n’năc năc đoọng zư lêy đác, zư lêy crâng đoọng ha đhanudr. P’căn Ka Tông Thị Mến, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hoà xay moon, t’cooh bhươl Mà Giá năc manuyh acoon coh tr’nơơp đhị vel đong bhrợ têng du lịch crâng k’coong. Bh’rợ tr’nêng âng đoo năc bhrợ đhanuôr acoon coh bơơn lêy râu đơ chr’năp âng bh’rợ zư lêy crâng: “Hâu đơ la lua, năc vêy đhanuôr tộ bhrợ têng. Tơợ đêêc, đhanuôr công lêy ghit bh’rợ zư đác, zư crâng năc chr’năp pa bhlâng. Đhanuôr bhui har pa bhlâng ooy a dêy Mà Giá, manuyh tr’nơơp bhrợ têng du lịch. Vêy đơ râu chr’năp pr’hay lâng pazêng đhanuôr acoon coh n’lơơng. Ađoo năc manuyh liêm choom bhlâng, apêê n’lơơng choom lêy, ting bhrợ têng cơnh ađoo, đoọng bhrợ têng liêm crêê bh’rợ tr’nêng n’lơơng./.”

Già làng giữ rừng làm du lịch sinh thái

                         PV Thái Bình /VOV Miền Trung

 Hơn 10 năm nay, tại xã Giang Ly, huyện miền núi Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa hình thành một khu du lịch sinh thái mang tên Mà Giá. Chủ nhân khu du lịch này là già làng Mà Giá A, dân tộc T’rin. Mạnh dạn thay đổi nếp nghĩ của đồng bào dân tộc thiểu số, già làng Mà Giá A âm thầm giữ rừng, giữ nước để làm nên một khu du lịch hoang sơ cuốn hút giữa đại ngàn.

Những âm thanh của đàn đá, loại nhạc cụ độc đáo của đồng bào dân tộc T’rin được già làng Mà Giá A đưa vào khu du lịchđể phục vụ du khách. Ông Mà Giá A mà bà con thường gọi là Mà Giá năm nay ngoài 80 tuổi,  đã có 50 năm tuổi Đảng, nhiều năm làm Chủ tịch UBND xã Giang Ly,huyện miền núi Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa.

        Ông Mà Giá kể, trước đây, khi còn làm công tác ở xã, đồng bào dân tộc ở địa phương mới biết trồng lúa nước nhưng năm nào các cánh đồng cũng đối mặt với khô hạn. Nhà có 12 người, đông con nên gia đình chọn chỗ khó hơn ở phía thượng nguồn suối Lách để khai hoang nhường các vạt đất bằng ven sông, suối cho bà con trong làng. Thiếu nước khiến nhiều người không còn mặn mà với cây lúa. Một lần bạn bè từ dưới tỉnh lên thăm ông, thấy nơi đây nhiều cây cối, suối len lỏi, nước chảy róc rách đã khuyên ông làm du lịch. Từng tham gia kháng chiến, rồi giữ cương vị lãnh đạo một xã miền núi nhưng làm du lịch đối với ông thật lạ lẫm. Nhiều đêm không ngủ, ông trằn trọc và nhận ra: du lịch nghĩ đơn giản tức là nghỉ mát. Già làng Mà Giá hài lòng về thành quả lao động của mình. “Làm để xóa đói, giảm nghèo. Nhà nước lo nửa phần thì nhân dân cũng làm. Rừng, cây cối, nước non đều tự nhiên, không có máy móc gì hết, đều tay làm. Cây cối được mình nuôi, chăm sóc, mình bảo vệ, cấm không cho họ phá. Nhân dân ăn, nhân dân làm lúa nước cũng từ dòng suối đây. Được môi trường sạch sẽ.”

        Đã quyết là làm, mấy cha con ông vác rựa, đưa gạo lên rẫy quyết làm du lịch. Đầu tiên là khơi thông dòng suối, nắn dòng bằng cách sắp xếp lại những hòn đá lớn. Những thân cây bị lũ cuốn mắc lại bên suối được nâng lên tạo thành những cây cầu độc đáo. Ông men theo những dòng suối, xếp đá thành những điểm bằng phẳng để cho khách dừng chân. Những cây gỗ nhỏ, lá cây rừng được thu về để dựng thành những chòi có sàn gỗ, mái lá đặt bên bờ suối phục vụ du khách nghỉ ngơi, vui chơi.

       Từ 4-5 chòi ban đầu, nay khu nghỉ mát đã có gần 40 chòi ẩn mình dưới những tán cây cổ thụ, rộng 3 héc ta. Sau 15 năm duy trì hoạt động, những công trình phụ trợ tiếp tục mọc lên hoàn chỉnh... phục vụ du khách xa gần. Một du khách ở tỉnh Ninh Thuận vượt cả trăm cây số đến đây vui chơi, cảm nhận:“Đến đây từ người dân truyền miệng nên mình tới. Thấy được sự dân dã. Mùa hè nhưng lên đây, cảm thấy không gian, nước suối từ trên rừng chảy xuống rất là mát mẻ. Cây cối, cây rừng to mà giữ rất kỹ, cây rừng còn nhiều, nguyên sinh.”

        Những ngày đầu hoạt động, Mà Giá không thu tiền của du khách. Khách thích thì ủng hộ gia chủ ché rượu cần hay con gà nhà nuôi được, không có cũng chẳng sao. Đến nay lượng khách quá đông, để đảm bảo chất lượng phục vụ, khu nghỉ mát, ông tổ chức bán vé. Từ số tiền vé thu được, ngoài trả lương cho 5 nhân viênlà người dân tộc T’rin, Raglay ở trong làng, số còn lại được dùng để chăm sóc cây cối, dựng thêm lều sạp, xây thêm các công trình phụ trợ... Hà Ben, nhân viên khu du lịch Mà Giá cho biết: “Trước đi làm thuê, mùa mưa thì trồng keo, trồng cây gì cũng được nhưng qua mùa nắng cũng phải bỏ, phải nghỉ. Nhưng ở đây, chỗ làm cũng được, một ngày phải đi tuần tra 3- 4 lần. Phải căn dặn khách đừng có chặt cây để có bóng mát, có thiên nhiên. Chỗ lán trại có bếp, cứ đốt theo bếp mình để đó. Mình phải dọn vệ sinh, phân chia lại rác.”

        Từ một khu rừng vắng đến nay suối Lách đã là khu nghỉ mát được nhiều người biết đến. Nhiều nhà đầu tư đã ngỏ ý sang nhượng lại khu nghỉ mát với giá cao nhưng Mà Giá không đồng ý. Với ông làm du lịch không chỉ vì kinh tế mà còn để giữ nước, giữ rừng cho bà con. Bà Ka Tông Thị Mến, Phó Chủ tịch UBND huyện Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa cho biết, già làng Mà Giá là người dân tộc thiểu số đầu tiên ở địa phương làm du lịch sinh thái. Việc làm của ông giúp đồng bào thấy được lợi ích thiết thực của việc giữ rừng:“Cái gì thực tế, bà con người ta mới làm được. Thông qua đó, bà con cũng thấy được giữ nước, giữ rừng rất quan trọng. Bà con rất tự hào về chú Mà Gía, người đầu tiên biết làm du lịch. Có sự lan tỏa đến với tất cả những người bà con đồng bào dân tộc thiểu số khác. Chú là gương điển hình nhất, người ta có thể làm theo chú để mở rộng các mô hình khác./.”

 

 

Hệ PA XUL P'RÁ ACOON CÓH VOV4 ZR'LỤ MIỀN TRUNG
Đông bhrợ bhiệc đhị: 40 Pasteur, thành phố Đà Nẵng
Giám đốc: Phạm Tấn Tư
Phó Giám đốc: Lê Hải Sơn