Tăng ngăn hâi: 14/12/2019

VOV4.Sêdang - Po rơdâ tơnêi hên pêt loăng plâi, pro oh tá tro pơkâ, ôh tá nhoăm luât pơkâ ‘na tơdroăng pêi pêt [ă tơdroăng tê rôe, pêi pêt ‘’hmâng vâ’’, vâ mơdêk châ xo hên la ôh tá tơmâng khât troh tơdroăng ki tơ-[rê cho ki xiâm pro chiâng ai tơdroăng khéa dêi kơvâ ngăn ‘na pêt loăng plâi a Tây Nguyên dế kố. Pó kô tơmâng 2 [ai tối mâu tơdroăng: ‘’Troăng xúa châ tơ-[rê a tơnêi khêi bazan kân a kơpong Tây Nguyên’’ [ă tơdroăng: ‘’‘Nhê pơkâ pêi pêt, ‘nhê pơkâ kơchơ tê mơdró, ôh tá kâi chêl liăn che\n rơtế ối [ă kuăn pơlê pêi chiâk’’.

Vâi krâ-nho\ng o po ngăn [ai 1 drăng kố:

http://vov4.vov.vn/Xodang/chuyen-muc/todroang-ki-oh-ta-tro-dei-monge-pei-chiak-chen-a-tonei-hopok-c178-291749.aspx

 

Mâu hơnăm 2006, 2007, 2008…yă chhá kơxu tâk đi đo [a\ tâk ó má môi cho a hơnăm 2012 [a\ kơlo 120 rơtuh/ta#n. Loăng kơxu drêng mê châ ngăn cho ‘’mêa rơbông’’, kơbố xuân pêt kơxu, hngêi ki lâi xuân pêt kơxu, ôh tá tơmâng mâu pơchân tối ‘na yă dêi mâu ngế cheăng khoa hok. {a\ng loăng kơxu a Tây Nguyên tâk re\ng ó, ‘nhê pơkâ pêi pêt tung to lâi hơnăm.

Môi tiah gá chiâng ti mê, kơ’nâi mê yă kơxu chu rơpâ đi đo sap ing 120 rơtuh/ta#n chu u ối 90 rơtuh, 60 rơtuh [a\ tơniăn a kơlo 30 rơtuh liăn tung hên hơnăm kố. Ing kuăn pơlê pêi chiâk deăng troh khu tê mơdró pêt kơxu pơrá ôh tá ‘nâi pro ti lâi [a\ kơlo yă kơxu môi tiah kố.

Xuân môi tiah kơxu, xua yă tiu to kơnâ, ai drêng lối 230 rơpâu liăn/kilô, kuăn pơlê ôh tá vâ bê tơmâng hnê tối, tơbriât pêt hên h^n. Tiô pơkâ troh hơnăm 2020, tơmiât pêi troh hơnăm 2025, deăng tiu dêi lâp tơnêi têa cho 50 rơpâu ha laga bu tung to lâi hơnăm, krê Tây Nguyên hiăng ai troh vâ chê 93 rơpâu ha, mơdêk [a\ng deăng tiu lâp tơnêi têa tâk 150 rơpâu ha, ‘nhê pơkâ pêi pêt.

Pôa Hà Ngọc Uyển, Kăn pơkuâ kơ koan xiâm ‘na pêt tơmeăm [a\ rak vế hdrê kơchâi, plâi, pôm kong pơlê Gia Lai tối ăm ‘nâi: Drêng yă tiu tâk hên, mâu kơvâ cheăng a kong pơlê hiăng đi đo pơchân tối vâi krâ kuăn pơlê pêi chiâk deăng pôi tá po rơdâ lối hên, ‘nhê pơkâ pêi pêt laga ôh tá kâi vâ mơdât:

‘’Mâu hơnăm hdrối, xua yă tiu kơnâ mê kuăn pơlê tơbriât pêt hên, tá mâu [ăng ki ối pa kong pơkâ xuân môi tiah mâu [a\ng pa kong pơkâ pêt. Tâng vâ tối ăm tơtro tâ cho tơnêi ôh tá tơtro mê kuăn pơlê xuân pêt. Xua mê hiăng ‘nhê tơdroăng pơkâ pêi pêt tiu’’.

Mâu [a\ng deăng tiu châ kuăn pơlê ôh tá bê tơmâng pơchân tối po rơdâ pêt drêng ôh tá tu\m mâu pơkâ kih thuât kô chiâng pro ai pơrea\ng. Mê nôkố hên kơdrum tiu hiăng hlâ, ‘’ôh tá ai troăng vâ pơlât’’, kuăn pơlê lu\p tâi tâng kơxo# liăn mơ’no cheăng, chiâng che\n liăn hên h^n. {a\ mâu rơpo\ng pêt tiu ki ê ai châ krí laga xua pêi hên hluâ pơkâ, tiu hên hluâ tơdroăng kal vâ dêi kơchơ, xua mê hiăng pro yă tiu kơdroh ing 200 rơpâu liăn/kilô chu u ối dâng 50 rơpâu liăn/kilô (tơ’mô [a\ yă pêi pêt rak ngăn).

{a\ng kơphế tơnêi têa pin dâng 720 rơpâu ha, krê Tây Nguyên châ dâng 630 rơpâu ha. Hơnăm 2017 tơnêi têa pin hiăng hluâ Brazil chiâng tơnêi têa tê kơphế ngi kong têa ê hên má môi lâp plâi tơnêi. Laga yă kơphế tơnêi têa pin rơpâ má môi lâp plâi tơnêi têa xua ôh tá hâi dâi le\m khât. Mâu ngế rơkê pêi chiâk deăng Hoàng Trọng Thủy tối: mâu hơnăm hiăng hluâ, ôh tá xê to kơphế mê mâu tơmeăm ki ê pin bu nếo tơtro\ng pêi châ hên mê ôh tá tơtro\ng ki dâi le\m xua mê ôh tá châ kơnâ.

Tung mê tiu [a\ kơphế cho vâ pơtih. Tơ’nôm amê, ‘nhê pơkâ pêi pêt, [a\ng pêt [a\ pêi châ hên, ‘nhê tơdroăng ki tơdâng pơla pêi kâ – kal vâ kơchơ tê mơdró thăm pro yă mâu tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng kơdroh hên.

‘’Tâi tâng mâu tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng dêi pin tá hâi tơtro\ng ‘na ki dâi le\m, ối rơlối trếo pơkeăng xua mê pá vâ tê ngi kong têa ê a mâu kong têa ki rôe kơnâ. Kuăn pơlê pêi chiâk deăng pin xuân xúa hên pơkeăng rak vê hdrê kơchâi plâi pôm. Pêi pêt rak ngăn ôh tá tiô kal vâ dêi kơchơ tê mơdró mê mơhé pêi lo châ hên, yă chu kơdroh cho tơdroăng ki tơ’lêi ple\ng. Tá tui lui xuân cho tơdroăng ki ôh tá châ kơnâ’’.

Xiâm kối tơniăn vâ kuăn pơlê pêi chiâk deăng hmiân tuăn pêi pêt rak ngăn mê cho ki kơnâ tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng thế ai tơru\m krá tơniăn. Mê cho, mâu khu rôe, uâ mơdiê [a\ tơru\m [a\ kơchơ tê mơdró [a\ kuăn pơlê pêi chiâk deăng thế tơru\m dêi pó. Tung 4 hngêi mê cho kuăn pơlê pêi chiâk deăng, khu tê mơdró, ngế cheăng khoa hok [a\ tơnêi têa kal ai tơru\m krá tơniăn. Pôa Huỳnh Văn Thòn, Kăn hnê ngăn Ho#i đong pơkuâ Ko\ng ti tơlo liăn Grup pơkuâ Lộc Trời, tơdroăng ki tơru\m kố tung pơla kố tá hâi ai. Hnoăng hnê mơhno dêi Tơnêi têa tá hâi kơtăng:

‘’Bu khu tê mơdró kô chiâng tơru\m mơjiâng pro [a\ kơchơ tê mơdró, nếo k^ mâu tơkêa tê tơmeăm dêi kuăn pơlê pêi chiâk deăng. Xua mê, tung tơru\m 4 hngêi, mê Kuăn pơlê pêi chiâk deăng, khu tê mơdró, Ngế cheăng khoa hok xua mê cho pái khu tơru\m môi. {a\ tơnêi têa ối tung dế pái khu mê, pôu râng hnoăng mơjiâng môi tiah Chin phuh xuân tối, mê cho hnoăng pro luât xah, hnoăng ngế ki séa ngăn [a\ hnoăng pơkâ luât pêi cheăng’’.

Drêng yă tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng chu kơdroh, tung tơdroăng ki kơnâ pêi chiâk deăng kuăn pơlê đi đo cho khu ngế ki pôu râng tro lu\p ó má môi. {a\ yă tiu, yă kơxu, kơphế môi tiah tung pơla kố nah [a\ hía hé… hên ngế hiăng chiâng che\n, mâu kơxo# liăn che\n ôh tá ai ivá chêl. ‘Nhê pơkâ pêi pêt, ‘nhê pơkâ kơchơ tê mơdró mê cho, kuăn pơlê trâm [a\ tơdroăng ‘’ôh tá kâi chêl liăn che\n’’ a [a\ng tơnêi hơpok le\m dêi tơná.

Lê Bình chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng

BÂNG RƠKONG KHU KUĂN NGO KƠPONG TÂY NGUYÊN 

Tíu ối-pêi cheáng: 19A Lê Duẩn-Pơlê kong kơdrâm Buôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak 
Kăn
 xiâm: Vũ Hải Định

Kăn phõ: Hoàng Trung Dũng