Xang hiệp định Geneva 1954, k’ruung Bến Hải-vĩ tuyến 17, tỉnh Quảng Trị dưr váih k’noong k’tiếc ta’cắt 2 miền Vắc-Nam. Lấh 20 c’moo 2 ăăhs toor Hiền Lương-Bến Hải âng đơơng cóh đay râu k’ay k’naanh ta’cắt k’tiếc k’ruung lâng cr’noọ cr’niêng pazưm pachô k’tiếc k’ruung âng acoon cóh. Xoọc đâu, zr’lụ k’tiếc óih truíh toor k’ruung Bến Hải nắc ơy gung dưr. Cr’noọ ooy đợ c’moo c’xêê zr’nắh zr’dô dzợ ặt váih ooy đhanuôr. Bha ar x’rặ 2 đắh Bến Hải-cr’noọ pazưm pachô k’tiếc k’ruung.

Đhr’nông đông k’tứi Hiền Lương, toor đắh Bắc-k’ruung Bến Hải cóh chr’val Vĩnh Thành, chr’hoong Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị xoọc đâu dưr váih đhị k’rong pazưm âng zâp ngai chấc lêy chô hơnh déh t’ngay pazưm k’tiếc k’ruung bhrợ têng zâp c’moo. T’ngay bhiệc bhan hay k’noọ ooy 1 cr’chăl ta’cắt 2 miền Nam Bắc lâng cr’noọ pazưm âng đhanuôr 2 đắh toor Bến Hải.

C’xêê 7/1954, hiệp đinh Geneva ký gr’hoót, ta’cắt 2 miền Nam Bắc, tơợ đêếc 1 g’lúh tr’pác lalay đenh tước lấh 20 c’moo âng đhanuôr ắt 2 đắh toor k’ruung nâu. Bấc pr’loọng đông nắc zr’nắh zr’dô, k’conh nắc bộ đội miền Bắc, k’coon lướt lính miền Nam, na noo ting cách mạng nắc liệt sĩ, ta’đhi cung chêết đắh toor k’ruung tốh… diịc điêl, đhi noo cóh đông nắc ma ắt lalay zêng. Cựu chiến binh Trần Công Thức, 75 c’moo, ắt cóh vel; Hiền Lương, chr’val Vĩnh Thành moon, ooy đợ t’ngay cóh zr’lụ phi quân sự, 2 đắh zêng lướt zi’lấh đợ g’lúh tr’zêl zr’nắh k’đhạp, cắh ngai k’pân ngai, nâu đoo nắc g’lúh tr’zêl pr’hoọm sơn poong Hiền Lương, nắc lêy sơn 1 pr’hoọm cắh cậ 2 pr’hoọm, xang nặc tr’zêl đh’riêng xa’nưl, loa truyền thanh đắh ngai dưr chr’val xưl k’rơ lấh lâng G’lúh tr’zêl t’noọl cờ, hi’la cờ lêy anag ngai pậ dal lấh… t’coóh Thức hay k’noọ cớ, đợ c’moo c’xêê nâu, vel Hiền Lương nắc bom cha’rắh bấc ơl, cắh dzợ váih mưy n’loong n’cuông n’đoo, hân đhơ cơnh đêếc, cán bộ, dân quân cung dzợ t’bhlâng ặt k’đhơợng zư lêy đhị đâu:

Tơợ c’moo 1955 nắc a’tếh pabhlâng zr’nắh zr’lô, bhiệc tr’lưm lướt vốch âng 2 đắh toor k’ruung cắh choom, ta’cắt lơi k’ay bhlâng. Tu nắc lêy bhrợ chiến tranh grơơ k’rơ. Zâp công sở, đông xang, trường học, trạm xá zêng ta pa’hư lơi. Xang nặc azi nắc ắt mamung cóh boọng hầm. c’bhúh dân quân bêl đêếc ahay nắc pazưm k’rong toong t’ngay hi’dưm đoọng zư lêy têêm ngăn đhị c’nắt đay ắt.

“Vêy mưy tâm k’ruung hadợ nâu da’dêr n’tốh hay

C’chăl đhị mưy poong hadợ pr’ắt tr’mung cung pác lalay”

C’nắt thơ k’ay loom nâu ta’cắt mưy cr’chăl. Đắh toor Nam, chr’val Trung Hải, chr’hoong Gio Linh, đhị ơy taluôn ta năl tước nắc 1 ooy đợ đhr’nông đông laliêm chr’nắp âng chế độ VN Cộng hoà bêl ahay đươi bhrợ đoọng zêl cha’groong đợ vel bhươl đắh toor Bắc. xay moon cớ bêl ahay, t’coóh Đinh Văn Quang cóh chr’val Trung Hải moon, bêl đêếc ahay đha’đhâm c’moor cóh vel nắc zêng ta k’đươi lướt cha’mêết lêy, hi’dưm nắc apêê k’rong pazưm mưy đhị cóh đông bhrợ bhiệc chr’val, ngai cắh xâng nắc ta vay. Vêy ngai nắc chấc glúh mứt ooy Bắc, vêy ngai zêl cha’groong, hân đhơ cơnh đêếc cung vêy ngai đươi bhrợ. Hiệp định Geneva bhrợ têng, t’coóh Quang lướt ooy Bắc, hadợ k’coon k’điêl nắc ắt cóh Nam lâng râu gr’hoót moon xang 2 c’moo nắc chô pazưm cớ đh’rứah. Hân đhơ cơnh đêếc, chính phủ VN cộng hoạ nắc pa’hư lơi hiệp định, bội ước leo thang, óch pa’roóh vel bhươl. Hi’bu nắc lướt dzoọng đhị toor k’ruung, lêy k’điêl, bhúh xoọng đắh tốh pay đác, d’dặt p’púah nắc t’coóh mưy năl ặt dzoọng lêy. T’coóh Đinh Văn Quang hay k’noọ cớ:

Cảnh sát bhrợ rơợng nhâm bhlâng, ngai glúh lướt ooy toor k’ruung đắh đâu lêy ooy tốh nắc apêê moon lêy chô ooy Việt cộng, lêy đắh Bắc nắc apêê coọp luôn, âng đơơng k’rong pazưm mưy đhị, hân đhơ đhi noo bhúh xoọng. xang nặc vêy moon K’diịc toor Bắc, k’điêl toor Nam, ắt cắh ha mơ ch’ngai hadợ cung cắh pân’ t’đang moon, hadợ nặc rêên. Bêl ahay nắc cơnh đêếc.

40 c’moo k’tiếc k’ruung pazưm pachô, 2 đắh toor k’ruung pazưm pachô, 2 đắh toor Hiền Lương dzợ n’léh gít c’léh bh’rợ âng đồn cảnh sát vũ trang Hiền Lương, Cửa Tùng 2 đắh toor Bắc. đồn cảnh sát Xuân Hoà lâng Cát Sơn toor đắh Nam, âng VN Cộng hoà. Bha’nụ c’cir lịch sử 2 đắh toor Hiền Lương bhrợ padưr liêm gít ooy 1 cr’chăl k’ay k’naanh ta’cắt 2 miền Nam-Bắc. bêl đâu, lướt truíh toor k’ruung Bến Hải ngai cung buôn lêy năl đợ râu tr’xăl c’jựch lêy. Tâm k’ruung Bến Hải liêm cha’ngaách. Hi’dưm, đhị tr’ang liêm âng đèn điện, đhị đợ a’bọc băn a’chông, đhanuôr nắc lêy bhrợ k’van. Rạch chô đhị zr’lụ dading đắh tu k’ruung Bến Hải nắc đợ crâng cao su, a’moót laliêm. T’coóh Lê Quang Chiến, bí thư huyện uỷ Gio Linh, tỉnh Quảng Trị đoọng năl, đợ chính sách t’đui đoọng k’rong padưr pa’xớc 2 đắh toor k’ruung Hiềm Lương nắc ơy chrooi pa’xoọng bhrợ tr’xăl pazêng pr’ắt tr’mung đhị zr’lụ vel đông nâu:

Đhanuôr cung cơnh đảng bộ chính quyền 2 chr’hoong Vĩnh Linh lâng Gio Linh rơơm kiêng đảng, nhà nước k’rang lêy k’rong bhrợ, padưr dal, âng đơơng c’cir lịch sử 2 đắh toor Hiền Lương, t’mêê bhrợ p’cắh loom luônh chắp kiêng bêl ahay n’jứah chrooi pa’xoọng padưr pa’xớc pr’ắt tr’mung xã hội, padưr dal pr’ắt tr’mung âng đhanuôr 2 đắh toor Hiền Lương.

Bha’nụ c’cir lịch sử 2 đắh lịch sử Hiền Lương-Bến Hải nắc ơy dưr váih c’cir lịch sử quốc gia chr’nắp. đợ t’ngay nâu đhanuôr 2 đắh toor Bến Hải bhui har hơnh déh đợ ta’mooi lướt chô lưm lêy đhị chiến trường ahay ooy đợ t’ngay bhiệc bhan pazưm pachô k’tiếc k’ruung./.