Đhr’năng bhrợ têng khoáng sản lệt xa nay xoọc ta bhrợ r’rộ r’răm cóh vel đong chr’hoong Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận. apêê đoo bhrợ têng muy cơnh tân léh, cắh chơớc p’lơớp rơớt râu rí, chính quyền vel đong k’dâng lêy cơnh cắh năl cơnh kị bhrợ têng. Prang tuần ha nua, ting lướt cơnh xay trúih âng đha nuôr, phóng viên Đài P’rá Việt Nam âi chơớc lêy năl đhr’năng n’nâu.
                       Chr’val Hàm Chính xoọc nắc muy cóh bấc đhị bhrơợng bhlâng n’đăh bhrợ têng khoáng sản lệt xa nay cóh chr’hoong Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận. Tơợ c’lâng bhlâng 28, z’lấh 15 km, azi âi bơơn moọt đhị đhăm bhrợ têng Trũng Liêm. Đhị acoon c’lâng pr’zum lâng c’lâng sắt đăn z’roóh đác, xe ben chở đơơng chuốh lướt đơớh đhị c’lâng. Bấc c’nặt c’lâng p’têệt apêê chr’val Hàm Chính- Hàm Liêm lâng apêê c’lâng p’lêếh zêng ma hư zơch tu đợ xe chơ đơơng âng chuốh lâng đhêl lệt xa nay lúh moọt ta luôn. T’coóh Dương Anh Đức, cóh vel Trung Liêm mốp loom:
Choom moon cóh đâu chở đơơng chuốh bấc bhlâng. Cr’nhăng công vêy, apêê công ty cóh thành phố tước công vêy, u pây câl, xang nắc bhrợ têng. Cóh đêếc zêng nắc máy xố, chơ đơơng r’rộ r’răm. Đha nuôr cóh đâu lêy, n’đhơ cơnh đêếc cắh ngai pân moon ốt.
Z’lấh poong bê tông lướt z’lấh n’đắh n’tốh z’roóh bha lâng Sông Quao vêy bơr acoon c’lâng k’đơơng moọt ooy đhăm bhrợ têng. Tơợp c’lâng vêy ma nứih chọ vong ương ặt goon lêy ma nứih chríh. Đha nuôr vel đong xay moon bha nụ chuốh lệt xa nay cóh đâu bấc nắc cóh cóh k’tiếc âng apêê ca van ca bhố. Apêê đoo ton moon brhợ bhươn a tông, n’đhang la lua cậ nắc đoọng bhrợ têng khoáng sản lệt xa nay cóh cr’loọng. Láh mơ pay chuốh, apêê đoo dzợ roóc pay đhêl đơơng đoọng ha pêê đong bhrợ têng xây dựng cóh tỉnh.
Bh’rợ bhrợ têng khoáng sản lệt xa nay âi dưr váih tơợ bấc c’moo đâu cóh đhăm k’tiếc lấh 10 km âng vel đong vel 6, vel Trũng Liêm lâng vel Ninh Thuận, chr’val Hàm Chính. Lấh mơ apêê đoo n’nâu bhrợ têng ta tứi la lêếh, choom dáp tước 3 doanh nghiệp ga mắc bhrợ têng chuốh cóh zr’lụ n’nâu nắc: Sơn Thắng, Quang Hiền lâng Quốc Lợi.
Chính quyền chr’val Hàm Chính xay moon la lua dưr váih đhr’năng n’nâu cóh vel đong lâng đoọng năl cóh cr’chăl ha nua chr’val âi brhợ t’váih c’bhúh xay bhrợ bh’rợ lệt n’nâu, âi bhrợ bấc g’lúh ch’mêệt lêy, xay bhrợ. UBND chr’val công âi xay trúih đhị c’bhúh loa truyền thanh; ch’mêệt lêy, k’ươi apêê ngai bhrợ têng tước ký gr’hoót doó dzợ bhrợ têng. N’đhơ cơnh đêếc lấh n’nắc  nắc rạch cớ cơnh l’lăm. T’coóh Huỳnh Văn Tiến, Phó Chủ tịch UBND chr’val Hàm Chính, chr’hoong Hàm Thuận Bắc đoọng năl:
Apêê c’lâng bh’rợ xay moon cơnh đêếc, n’đhơ cơnh đêếc đhr’năng bhrợ têng khoáng sản lệt xa nay công cắh âi mặ bhrợ liêm xang. Ha dang cơnh c’bhúh ch’mêệt lêy n’nâu cắh tước loon, nắc đhr’năng bhrợ têng khoáng sản lệt xa nay dưr váih k’rơ.
 Đăn lâng chr’val Hàm Chính, đhr’năng bhrợ têng chuốh lệt xa nay cóh chr’val Hàm Liêm công xoọc dưr váih r’rộ. ma nứih bhrợ chuốh lệt xa nay  k’rong bấc bhlâng cóh zr’lụ 1.200 hec-ta âng vel đong vel 2, đhị trung tâm chr’val ch’ngai dâng 15 km. pa bhlâng k’đháp đoọng bơơn moọt ooy zr’lụ n’nâu. Zấp bêl moọt ooy đâu lâng xe máy, azi zêng crêê apêê đương goon lêy ta pun plăm. Bil lấh 3 t’ngay, cơnh lâng cơnh cơnh, azi nắc ha dợ vêy choom moọt đăn ooy zr’lụ xoọc bhrợ têng đoọng chụp ảnh, ghi hình.

Đhị đâu, máy xố, máy dziếu, xe ben pa bhrợ ta luôn. Muy cha nắc đha nuôr cóh vel 2, chr’val Hàm Liêm đoọng năl: Zấp bh’rợ tr’nêng zêng bơơn bhrợ têng tân léh t’ngay công cơnh ha dum, cắh xay  moon tước pháp luật. Cóh đâu đanh đanh công lêy vêy c’bhúh âng chr’hoong, âng chr’val tước moọt ch’mêệt lêy. N’đhang dâng 1, 2 tiếng đồng hồ nắc c’bhúh n’nâu dưr chô, nắc zấp bh’rợ dưr bhrợ cớ cơnh c’xu:
 Bêl đêếc, xe p’lơớp lơi cóh lơơng. Bêl xang ch’mêệt lêy nắc lêy bhrợ têng cớ cơnh l’lăm. Vêy t’ngay, xe lúh moọt lấh 100 g’lúh.
Cóh đhị bhrơợng Hàm Liêm, vêy hắt bhlâng 6 đhị bhrợ chuốh lệt xa nay. Cóh đêếc, 2 cha nắc vêy cơnh  grô poọng bhlâng nắc bhrợ têng tơợ bấc c’moo ha nua nắc: t’coóh Trần Văn Xê ( đha nuôr buôn moon Tư Xê, bêl ahay nắc bhrợ Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Bình Thuận) lâng t’coóh Nguyễn Minh Đức ( đha nuôr buôn moon nắc Đức nhà báo, t’coóh n’nâu âi ting bhrợ cộng tác viên đoọng ha 1 ta la báo vel đong).
Bh’cộ chr’val Hàm Liêm đoọng năl, n’đhơ âi ting ch’mêệt lêy xay moon bấc chu, n’đhơ cơnh đêếc chính quyền vel đong k’dâng lêy cơnh cắh năl cơnh bhrợ têng. Tợt cóh phòng bhrợ bhiệc, t’coóh Nguyễn Quang Minh, Chủ tịch UBND chr’val Hàm Liêm ch’ol têy ooy c’lâng moon lâng zi: xe ben chở đơơng chuốh zấp t’ngay xó z’lấh đhị đâu, n’đhơ cơnh đêếc công cắh choom bhrợ cơnh kị tu công an chr’val cắh vêy thẩm quyền cha groong xe ga mắc.
L’lăm đêếc, chr’val công âi brhợ c’bhúh ch’mêệt lêy bh’rợ bhrợ lệt, nắc Chủ tịch chr’val bhrợ tổ trưởng, zấp tuần zêng lướt xe máy moọt tước đhị ta bhrợ ch’mêệt lêy, n’đhang công cắh choom xay brhợ râu rí. Âi c’bhúh ch’mêệt lướt lay trụ sở chr’val, nắc đơớh vêy ngai tước xay trúih. Vel đong chr’val, bêl moọt tước đhị ta brhợ, apêê pr’đươi pr’dua brhợ têng zêng âi pa đhêy, tu cơnh đêếc c’bhúh ch’mêệt lêy cắh vêy pr’đơợ xay bhrợ. Vêy bêl âi vêy muy cán bộ địa chính âng chr’val bêl bhrợ bh’rợ crêê apêê bhrợ têng chuốh lệt xa nay vay poóh, nắc lấh moọt ooy viện.
N’đăh c’lâng xay bhrợ cóh brương tr’nu t’coóh Nguyễn Quang Minh, Chủ tịch UBND chr’val Hàm Liêm, chr’hoong Hàm Thuận Bắc đoọng năl:
Azi xoọc ch’mêệt lêy zấp ngai bhrợ têng lâng brhợ têng xang apêê báo cáo pa gơi ooy cấp piing, đoọng xay trúih ooy cấp piing zooi đoọng ha chr’val cóh bh’rợ k’đhơợng bhrợ. Moon bhlâng, thẩm quyền âng chr’val nắc mơ đêếc a năm, ha dang ặt đớc cơnh đâu nắc azi buôn bil cán bộ, nắc râu la lua; nhà nước công bil đợ cr’van cruung k’tiếc.
Cóh cr’chăl ha y, ha dang c’bhúh bhrợ têng chuốh lệt xa nay nắc cớ bhrợ têng cóh vel đong, bh’cộ chr’val đh’rứah lâng apêê viên chức k’đhơợng lêy khoáng sản cóh apêê đhị bhrơợng n’nâu nắc k’đhơợng trách nhiệm l’lăm âng UBND tỉnh Bình Thuận. N’đhơ cơnh đêếc, xoọc đâu, apêê đoo nắc dzợ muy năl ương kía ooy râu zooi đoọng bhrơợng tơợ apêê sở, ban ngành lâng chính quyền cấp piing./.
                                                                                        Bình Thuận:
                                                       Khai thác khoáng sản lậu tràn lan, chính quyền xã bất lực

Tình trạng khai thác khoáng sản trái phép đang diễn ra rầm rộ trên địa bàn huyện Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận. Các đối tượng hoạt động một cách công khai,  chính quyền cơ sở gần như bất lực. Suốt tuần qua, lần theo phản ánh của người dân, phóng viên Đài Tiếng nói Việt Nam đã tìm hiểu thực trạng này.
Xã Hàm Chính hiện là một trong những điểm nóng về khai thác khoáng sản trái phép ở huyện Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận. Từ quốc lộ 28, vượt hơn 15km, chúng tôi đã vào được điểm nóng Trũng Liêm. Trên con đường giao cắt với đường sắt kề gần kênh thủy lợi, xe ben chở cát ngang nhiên phóng nhanh trên đường. Nhiều đoạn trên đường liên xã Hàm Chính – Hàm Liêm và các đường nhánh bị xuống cấp thấy rõ do tần suất xe chở cát và đá trái phép ra vào liên tục. Ông Dương Anh Đức, ở thôn Trũng Liêm bức xúc:
 Phải nói ở đây chở cát gớm lắm. Nào là tư nhân, nào là các công ty ở thành phố ra, nó mua bán, rồi khai thác. Trong đó toàn là máy múc, chở đi rầm rộ ghê lắm. Dân ở đây thấy, nhưng đâu có dám nói đâu.
Qua cầu bê tông qua bên kia kênh chính Sông Quao có hai con đường dẫn vào các điểm khai thác. Đầu đường có người mắc võng nằm chốt cảnh giới người lạ. Người dân địa phương phản ánh mỏ cát trái phép ở đây đa phần nằm trong đất của các "đại gia". Họ đội lốt làm trang trại, nhưng thực chất là để khai thác khoáng sản trái phép bên trong. Ngoài lấy cát, họ còn tổ chức khai thác đá  cung cấp cho các cơ sở vật liệu xây dựng trong tỉnh.
Hoạt động khai thác khoáng sản trái phép đã diễn ra từ nhiều năm nay trên dải đất hơn 10 km thuộc địa bàn thôn 6, thôn Trũng Liêm và thôn Ninh Thuận, xã Hàm Chính. Ngoài các đối tượng khai thác nhỏ lẻ, phải kể đến 3 doanh nghiệp lớn công khai làm cát lậu ở khu vực này là: Sơn Thắng, Quang Hiền và Quốc Lợi.
Chính quyền xã Hàm Chính thừa nhận tồn tại tình trạng này ở địa phương và cho biết thời gian qua xã đã thành lập tổ xử lý vi phạm tài nguyên khoáng sản, đã tổ chức nhiều đợt kiểm tra, xử lý. Ủy ban nhân dân xã cũng đã tuyên truyền trên hệ thống loa truyền thanh; rà soát, mời các đối tượng khai thác đến ký cam kết không tái phạm. Nhưng rồi đâu cũng vào đấy. Ông Huỳnh Văn Tiến, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hàm Chính, huyện Hàm Thuận Bắc cho biết:
 Các giải pháp đặt ra như thế, nhưng tình trạng khai thác khoáng sản trái phép cũng chưa được chấm dứt hoàn toàn. Nếu như tổ công tác kiểm tra này mà có lúc không kịp thời kiểm tra, thì tình trạng tổ chức khai thác khoáng sản trái phép lại nổi lên.
Kề bên xã Hàm Chính, tình trạng khai thác cát trái phép ở xã Hàm Liêm cũng đang diễn ra rầm rộ. “Cát tặc” tập trung đông nhất ở khu vực 1.200 héc-ta thuộc địa bàn thôn 2, cách trung tâm xã khoảng 15 km. Rất khó để tiếp cận với khu vực này. Mỗi lần thâm nhập vào điểm nóng bằng xe máy, chúng tôi đều bị các đối tượng cảnh giới bám theo. Phải mất hơn 3 ngày, bằng nhiều biện pháp, chúng tôi mới có thể bí mật vào sát khu vực đang khai thác để chụp ảnh và ghi hình.
Tại hiện trường, máy múc, máy hút, xe ben hoạt động liên tục. Một người dân ở thôn 2, xã Hàm Liêm cho biết: Mọi hoạt động đều công khai ngày cũng như đêm, bất chấp pháp luật. Ở đây lâu lâu cũng thấy có đoàn của huyện và của xã đi vào kiểm tra. Nhưng sau vài tiếng đồng hồ đoàn kiểm rời đi, thì mọi chuyện lại diễn tiến bình thường.
 Lúc đó, xe ẩn nấp đâu đó. Khi xong kiểm tra rồi là thấy vận hành y như cũ thôi. Có ngày, xe vô ra trên 100 chuyến.
Ở điểm nóng Hàm Liêm, có ít nhất 6 đầu mối khai thác cát trái phép. Trong đó, 2 đối tượng có máu mặt nhất ngang nhiên khai thác từ nhiều năm qua là: ông Trần Văn Xê (người dân thường gọi là Tư Xê, nguyên là Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Bình Thuận) và ông Nguyễn Minh Đức (người dân thường gọi là Đức nhà báo, ông này từng là cộng tác viên cho 1 tờ báo địa phương).

Lãnh đạo xã Hàm Liêm cho biết, mặc dù từng kiểm tra nhắc nhở nhiều lần, nhưng chính quyền cơ sở gần như bất lực. Ngồi ở phòng làm việc, ông Nguyễn Quang Minh, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hàm Liêm chỉ tay ra đường nói với chúng tôi: xe ben chở cát hằng ngày chạy qua đây, nhưng xã cũng không thể làm gì được vì công an xã không có thẩm quyền chặn xe lớn.
Trước đó, xã cũng đã lập tổ kiểm tra vi phạm, đích thân Chủ tịch xã làm tổ trưởng, hàng tuần đều đi xe máy vào hiện trường kiểm tra, nhưng vẫn không xử lý được. Hễ tổ kiểm tra rời trụ sở xã, ngay tức khắc có “vệ tinh” ngồi trước cảnh giới báo tin. Địa bàn xa, khi vào đến hiện trường, các phương tiện khai thác đều đã ngừng hoạt động, nên tổ kiểm tra không có cơ sở để xử lý. Thậm chí đã có một cán bộ địa chính của xã khi làm nhiệm vụ bị đối tượng khai thác cát lậu hành hung dã man, phải nhập viện.
Về hướng giải quyết sắp tới, ông Nguyễn Quang Minh, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hàm Liêm, huyện Hàm Thuận Bắc cho biết:
Chúng tôi đang rà soát tất cả các đối tượng lại và hoàn thành các báo cáo gửi cho cấp trên, để kiến nghị cấp trên giúp cho xã trong công tác quản lý. Nói thật, thẩm quyền của xã thì có hạn, mà nếu để như thế này hoài thì chúng tôi sẽ bị mất cán bộ, chắc chắn vấn đề đó; Nhà nước cũng mất đi nguồn tài nguyên.
Trong thời gian đến, nếu cát tặc tiếp tục lộng hành trên địa bàn, lãnh đạo xã cùng các viên chức phụ trách khoáng sản ở các điểm nóng này phải chịu trách nhiệm trước Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Thuận. Thế nhưng hiện tại, họ chỉ còn biết trông chờ vào sự hỗ trợ quyết liệt từ các sở ngành và chính quyền cấp trên./.