C’xêê 8 c’moo 1945, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam nắc zr’lụ cóh l’lăm ahay vêy ta lêy pay đoọng xay moon xa nay Gung dưr pa chô chính quyền. Pazêng manuýh ting pấh Cách mạng c’xêê T’cool xoọc đây cắh dzợ ngâi mamông. Hân đhơ cơnh đêếc bh’rợ chr’nắp ga mắc âng xa nay bh’rợ Cách mạng n’nắc nắc dzợ ắt đhậu cóh pazêng đhanuôr cóh đâu. T’coóh Nguyễn Văn Lanh, Trưởng phòng Văn hoá thông tin thành phố Hội An xay moon, bơr pêê zệt c’moo pa chắp ch’mêết lêy lịch sử Đảng bộ thành phố, a đoo lêy đhăm k’tiếc n’nâu nắc đhị pa dưr âng bấc rau xa nay bh’rợ cách mạng. Prá xay ooy bh’rợ Cách mạng c’xêê 8 c’moo 1945, t’coóh lanh xay moon, vêy bấc rau chr’nắp pr’hay lâng pr’học lịch sử vey ta pa chô tơợ bh’rợ cách mạng n’nâu. Pr’học chr’nắp ga mắc bhlâng nắc n’năl cơnh bhrợ t’váih cr’chăl liêm crêê, lêy pay crêê bêl lâng đoọng lêy pay cr’chăl liêm crêê n’nắc. Xang bêl vêy Chỉ thị âng Trung ương “ Nhật- Pháp tr’zậl đh’rứah lâng bh’rợ tr’nêng âng ahêê” lâng ta đang moon pazêng đhanuôr gung dưr pay pa chô chính quyền âng Tỉnh uỷ Quảng Nam, ra diu t’ngay 17/8/1945, Uỷ ban bạo động Hội An họp đhị cr’noon Ngọc Thành, cr’noon Kim Bồng xay moon xa nay bh’rợ gung dưr. Bơơn vêy mr’cơnh cr’noọ xa nay âng Thường trực Ban bạo động tỉnh, cóh ha dum t’ngay 17 ra diu t’ngay 18/8/1945, bh’rợ gung dưr đhị Hội An vêy ta bhrợ têng lâng đơớh bơơn zươi rau liêm choom. T’coóh Nguyễn Văn Lanh, Trường phòng Văn hoá thông tin thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam xay moon, Thường vụ Thành uỷ Hội An xoọc đêếc bơơn lêy nắc tước cr’chăl liêm choom đoọng ta đang moon gưng dưr: “3 giờ ra diu, c’bhúh quân gung dưr tước ooy chùa Cầu lướt cóh prang thành phố. Ting cơnh cr’noọ bh’rợ nắc tước zâl đồn Bảo An đoọng pay pazêng rau súng, cha rắh âng a rọp. Xang n’nắc zâl pa chô Toà tỉnh trưởng nắc đông đồng chí Võ Chí Công k’đhơợng xay bh’rợ zâl pa chô. Xang n’nắc nắc tước zâl pa chô kho bạc, xang n’nắc tước pa glúh manuýh xoọc ắt cóh đông tù âng a rọp. Nắc cóh mơ lấh 1 tiếng đồng hồ, pazêng zr’lụ n’nâu nắc chô ooy đhanuôr.”

Xa nay tỉnh lị Hội An bơơn pa chô chính quyền nắc pa dưr k’rơ lấh mơ pazêng lực lượng gung dưr cóh pazêng phủ, chr’hoong t’bhlâng xay bhrợ. Đhị Phủ Tam Kỳ, cóh t’ngay 18/8/1945, lực lượng tự vệ vũ trang nắc tước zâl đồn Thương Chánh Hiệp Hoà (nâu cơy nắc cr’noon An Hải Đông, chr’val Tam Quang, chr’hoong Núi Thành), pay pa chô 4 bêệ súng. Đhanuôr lâng pazêng apêê tự vệ pazêng chr’val chô k’rong đhị pazêng zr’lụ ơy ta xay moon đớc đoọng tước zâl đồn Đại Lý (nâu cơy nắc Trung tâm Văn hoá thành phố Tam Kỳ) lâng pay pa chô chính quyền phủ lỵ. Ha bu t’ngay 18/8, pazêng bêệ xe âng lực lượng vũ trang tỉnh tơợ Hội An nắc đồng chí Võ Toàn (nắc Vó Chí Công) k’đhơợng xay tước ooy Tam Kỳ, pazum đh’rứah lâng lực lượng tự vệ vũ trang âng phủ tước zâl đồn Đại Lý, xang n’nắc nắc tước zâl phủ lỵ. Đhanuôr tơợ pazêng n’đắh chô bấc ơl ooy đong phủ. Tước ha bu t’ngay 18/8/1945, pazêng vel đong cóh tỉnh Quảng Nam ơy bhrợ têng xang bh’rợ gung dưr pa chô chính quyền. Ting cơnh t’coóh Nguyễn Công Thanh, Bí thư Huyện uỷ Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam, ha bu t’ngay n’nắc, bội máy chính quyền phong kiến bhrợ têng đoọng ha rọp đhị vel điong cóh chr’hoong crêê ta zâl, xa nay bh’rợ cách mạng âng đhanuôr vêy ta ha dưr k’rơ pa bhlâng: “Rau bơơn zươi âng Cách mạng c’xêê T’cool cóh Đại Lộc xay moon rau t’béch g’lăng, cr’noọ bh’rợ zâl arọp a bhuy k’rơ pa bhlâng tu độc lập, tự do âng đhanuôr cóh chr’hoong, rau k’đhơợng xay t’béch g’lăng âng Tỉnh uỷ, Uỷ ban bạo động gung dưr tỉnh Quảng Nam, âng Uỷ ban bạo động gung dưr lâng đảng viên cóh chr’hoong.”

T’coóh Bùi Xuân, Phó Ban Tuyên giáo Thành uỷ Đà Nẵng xay moon, pa chông lâng Tỉnh lỵ Hội An lâng pazêng phủ, chr’hoong n’lơơng âng tỉnh Quảng Nam nắc Đà Nẵng gung dưr pa chô chính quyền tơợ quân đội Nhật zíh lấh mơ. Bh’rợ gung dưr đhị đâu vêy ta bhrợ têng k’rơ pa bhlâng bêl quân âng Nhật cóh pazêng tỉnh Nam Trung bộ chô ooy đâu đoọng ra văng xiêr ooy bhuông chô ooy k’tiếc k’ruung đay. Muy bơr zr’lụ cóh tỉnh Quảng Nam vêy bh’rợ tr’zâl bhlưa manuýh biểu tình lâng quân Nhật bhrợ bấc manuýh biểu tình chêết cắh cậ bhrêy tắh. Xoọc đêếc, t’coóh xa nay thành phố Đà Nẵng vêy cr’noọ bh’rợ bhrợ têng bh’rợ p’too moon ooy apêê lính, ghít nắc nắc ta đang moon ta đang moon ooy lính Nhật; bhrợ têng bh’rợ tr’lum lâng pazêng chỉ huy âng quân Nhật cóh Đà Nẵng bấc bhlâng nắc doọ váih bh’rợ tr’penh, tr’zâl ooy manuýh biểu tình. Ting n’nắc, Ban ta đang moon gung dưr thành phố đoọng đồng chí Lê Văn Hiến mót ooy Quảng Ngãi lum ban chỉ huy quân Nhật đoọng xay moon quân Nhật cắh choom tước zâl bh’rợ gung dưr cóh Đà Nẵng. Đươi vêy cơnh đêếc nắc bh’rợ gung dưr cóh Đà Nẵng vêy ta bhrợ têng cóh ra diu t’ngay 26/8/1945 k’rơ pa bhlâng nắc doọ tân tóh aham. T’coóh Bùi Xuân, Phó Ban Tuyên giáo Thành uỷ Đà Nẵng prá: “Cách mạng c’xêê T’cool cóh zr’lụ thành phố nắc vêy ta zư đớc cóh cr’noọ âng pazêng apêê lang ahay ghít pa bhlâng, bhrợ đoọng ha lang t’tun n’năl ghít lấh mơ ooy rau chr’nắp âng lịch sử âng bh’rợ cách mạng c’xêê T’cool đhị zr’lụ thành phố. Tơợ đêếc, pa dưr truyền thống cách mạng c’xêê T’cool ooy xa nay bh’rợ bhrợ pa dưr lâng tr’xăl t’mêê thành phố Đà Nẵng.”

74 c’moo ahay, bh’rợ chêếc lêy, pa chắp ch’mêết lêy, xrặ bhrợ lịch sử Đảng cóh tỉnh Quảng Nam lâng thành phố Đà Nẵng nức vêy ta bhrợ têng ta luôn. Muy bơr zr’lụ nắc ơy vêy ta đoỌng ooy bh’rợ pa choom cóh xa nay pr’học phổ thông đợ pazêng tiết học lịch sử vel đong. Tơợ đêếc, bhrợ đoọng ha lang t’tun n’năl lấh mơ ooy c’xêê c’moo chr’nắp ga mắc âng Cách mạng c’xêê T’cool c’moo 1945./.

Hào khí Cách mạng tháng Tám ở Quảng Nam, Đà Nẵng

                                            PV Hoài Nam

Những ngày này cách đây 74 năm, cùng với bầu không khí sục sôi của Cách mạng tháng Tám năm 1945 diễn ra trong cả nước;Đảng bộ, chính quyền tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng đã lãnh đạo nhân dân giành chính quyền, góp phần xứng đáng vào thắng lợi chung của dân tộc.

Tháng 8 năm 1945, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam là nơi trước đây được chọn để phát lệnh Tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Những người tham gia Cách mạng tháng Tám giờ chẳng còn ai.Nhưng hào khí của cuộc Cách mạng ấy vẫn in sâu trong tâm trí người dân nơi đây. Ông Nguyễn Văn Lanh, Trưởng phòng Văn hóa thông tin thành phố Hội An cho biết, mấy chục năm nghiên cứu lịch sử Đảng bộ thành phố, ông nhận thấy vùng đất này với chiều sâu văn hóa và độ mở về không gian, địa lý, luôn trở thành nơi khởi xướng của nhiều phong trào cách mạng. Nói về cuộc Cách mạng tháng 8 năm 1945, ông Lanh cho rằng, có rất nhiều điều lý thú và bài học lịch sử được rút ra từ cuộc cách mạng này. Bài học lớn nhất đó là biết tạo nên thời cơ, chọn đúng thời cơ và chớp lấy thời cơ. Sau khi có Chỉ thị của Trung ương “Nhật- Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” và phát động “toàn dân nổi dậy giành chính quyền” của Tỉnh ủy Quảng Nam, sáng ngày 17/8/1945, Ủy ban bạo động Hội An họp tại xóm Ngọc Thành, làng Kim Bồng bàn kế hoạch khởi nghĩa. Được sự thống nhất của Thường trực Ban bạo động tỉnh, trong đêm 17 rạng ngày 18/8/1945, cuộc khởi nghĩa tại Hội An đã diễn ra và nhanh chóng giành thắng lợi. Ông Nguyễn Văn Lanh, Trưởng phòng Văn hóa thông tin thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam cho biết, Thường vụ Thành ủy Hội An lúc đó nhận thấy thời cơ ngàn năm có một để phát động khởi nghĩa: “3 giờ sáng, đoàn quân khởi nghĩa tiến vào chùa Cầu đi khắp nội ô. Theo kế hoạch lần lượt chiếm đồn Bảo An để tước khí giới của địch. Sau đó chiếm Tòa tỉnh trưởng do đồng chí Võ Chí Công trực tiếp chỉ đạo. Tiếp đó chiếm kho bạc, giải phóng nhà lao. Chỉ trong vòng hơn 1 tiếng đồng hồ, toàn bộ vị trí này đã thuộc về nhân dân.”

Tin tỉnh lỵ Hội An giành chính quyền thắng lợi khích lệ mạnh mẽ lực lượng khởi nghĩa các phủ, huyện tiến lên. Tại phủ Tam Kỳ, trong ngày 18/8/1945, lực lượng tự vệ vũ trang chiếm đồn Thương Chánh Hiệp Hoà (nay thuộc thôn An Hải Đông, xã Tam Quang, huyện Núi Thành), tịch thu 4 khẩu súng. Lực lượng quần chúng và tự vệ các xã tập trung vào các địa điểm quy định chuẩn bị cướp đồn Đại Lý  (nay là Trung tâm Văn hóa thành phố Tam Kỳ) và giành chính quyền phủ lỵ. Chiều ngày 18/8, đoàn xe lực lượng vũ trang tỉnh từ Hội An do đồng chí Võ Toàn (tức Võ Chí Công) dẫn đầu đã vào đến Tam Kỳ, phối hợp với lực lượng tự vệ vũ trang của phủ chiếm đồn Đại  Lý, sau đó chuyển lên chiếm phủ lỵ. Quần chúng các mũi kéo vào tràn ngập phủ đường. Đến chiều ngày 18/ 8/ 1945, phần lớn các địa phương ở tỉnh Quảng Nam đã hoàn thành khởi nghĩa giành chính quyền. Theo ông Nguyễn Công Thanh, Bí thư Huyện ủy Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam, chiều hôm đó, bộ máy chính quyền phong kiến tay sai địa phương tại huyện lỵ bị cô lập, tinh thần cách mạng của quần chúng dâng cao: “Thắng lợi Cách mạng tháng Tám ở Đại Lộc nói lên tài trí thông minh, tinh thần đấu tranh bất khuất, kiên cường vì độc lập tự do của nhân dân trong huyện, sự chỉ đạo sáng suốt của Tỉnh ủy, Ủy ban bạo động khởi nghĩa tỉnh Quảng Nam, của Ủy ban bạo động khởi nghĩa và đảng viên trong huyện.”

         Ông Bùi Xuân, Phó Ban Tuyên giáo Thành ủy Đà Nẵng cho biết, so với Tỉnh lỵ Hội An và các phủ, huyện khác của tỉnh Quảng Nam thì Đà Nẵng khởi nghĩa giành chính quyền từ tay quân đội Nhật chậm hơn. Cuộc khởi nghĩa tại đây diễn ra trong bối cảnh hết sức gay cấn khi tàn quân của Nhật ở các tỉnh Nam Trung bộ đổ về đây để chuẩn bị xuống tàu về nước. Một số nơi ở tỉnh Quảng Nam có sự đụng độ giữa người biểu tình với quân Nhật khiến rất nhiều người biểu tình bị chết hoặc bị thương. Lúc bấy giờ, lãnh đạo thành phố Đà Nẵng có sáng kiến  là triển khai công tác binh vận, cụ thể là Nhật vận; Tổ chức gặp  chỉ huy của các tàn quân Nhật, viết thư bằng tiếng Nhật gởi cho các sỹ quan Nhật. Nhờ vậy mà quân Nhật ở Đà Nẵng rất đông nhưng không nổ súng vào đoàn biểu tình. Đồng thời, Ban vận động khởi nghĩa thành phố cử đồng chí Lê Văn Hiến vào Quảng Ngãi gặp ban chỉ huy tàn quân Nhật để can thiệp quân Nhật không tham gia vào cuộc khởi nghĩa ở Đà Nẵng. Nhờ vậy mà cuộc khởi nghĩa ở Đà Nẵng diễn ra vào sáng ngày 26/8/1945 rất hào hùng, mạnh mẽ nhưng không đổ máu. Ông Bùi Xuân, Phó Ban Tuyên giáo Thành ủy Đà Nẵng cho biết: “Cách mạng tháng Tám trên địa bàn thành phố được lưu giữ trong ký ức của các bậc tiền bối sâu sắc, giúp cho thế hệ sau hiểu rõ, hiểu sâu hơn giá trị lịch sử của cuộc cách mạng tháng Tám trên địa bàn thành phố. Qua đó, phát huy truyền thống cách mạng tháng Tám vào sự nghiệp xây dựng và đổi mới thành phố Đà Nẵng.”

         74 năm trôi qua, công tác sưu tầm, nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng ở tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng được triển khai thường xuyên. Một số nơi đã đưa vào chương trình dạy bậc phổ thông những tiết học lịch sử địa phương. Qua đó,  giúp các thế hệ trẻ hiểu biết hơn về một thời vàng son của Cách mạng tháng Tám năm 1945./.