Cóh zâp chr’hoong k’coong ch’ngai âng tỉnh Quảng Nam, plêệng k’tiếc cắh liêm crêê. Hân đhơ cơnh đêếc, lâng bhiệc nâu, bhiệc n’tốh, đhanuôr cóh đâu nắc ơy tự t’bơơn ch’na đh’nắh, ooy đâu nắc lêy xay moon tước bhiệc chóh ha’roo cóh ha’rêê cơnh bhrợ ha’roo ruộng. Đoọng vêy bơơn cr’liêng ha’roo đợc cóh zơng nắc vêy mưy cr’chăl bhrợ têng zr’nắh k’đhạp. lâng hadang cắh dưr zi’lấh zr’nắh k’đhạp nắc ha ul đha’rứt a’năm. Tu cơnh đâu, đhanuôr zâp acoon cóh lêy chắp cr’liêng ha’roo cơnh 1 a’bhô giang.

Đợ t’ngay nâu, vel Tắc Lang, chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam lướt moót bhrợ hân noo t’mêê. zâp c’moo đhanuôr cóh k’coong ch’ngai nắc chật bhrợ 1 hân noo ha’rêê. A’bhô dang ha’roo a’dô lêy đhanuôr nắc bấc c’moo đâu bơơn choor bấc. anoo Hồ Văn Phin, chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My bhui har moon:

Lướt bhrợ ha’rêê cóh k’coong ch’ngai bhlâng, k’noọ m’pâng t’ngay lướt vốch tước ha’rêê nắc vêy choom bhrợ têng, chật ha’roo.

Bhiệc pazưm bhrợ têng đh’rứah nắc râu liêm chr’nắp cóh đâu. bhiệc zâp ngai cóh vel lướt chật ha’roo đh’rứah nắc đoo bhiệc bhrợ p’cắh liêm gít bhlâng. Đhanuôr cóh vel bhươl zooi zúp đh’rứah mưy cơnh liêm chr’nắp, c’la đông doọ vêy chấc chroót zên công pabhrợ cơnh bấc dhdị lơơng. Xang bêl óch ha’rêê, bêl plêệng k’noọ boo, đhanuôr nắc tơợp chật ha’roo. Ha’roo chặt váih xang mơ 6 c’xêê chóh bhrợ, tước hân noo chật bhrợ, t’coóh vel nắc lêy âng đơơng a’bhô dang ha’roo tơợ đông chô ooy ha’rêê. Xang nặc zâp ngai cóh vel nắc vêy chật bhrợ đh’rứah. Amoó Hồ Thị Thê cóh chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam đoọng năl:

Cóh đâu nắc ma lướt tr’zooi tr’zúp đh’rứah, ma r’vịng, acu vêy k’coon k’tứi cóh đông cắh ngai pa’ặt nắc bhặ đơơng lướt pabhrợ luôn.

Hân noo lướt bhrợ têng ha’rêê, đhanuôr p’loon lướt pêếh bơơn bhơi r’véh cắh cậ coọp pa’xoọng a’xiu cóh tâm đơơng cho bhrợ pr’dzăm. Hân noo chóh bhrợ nắc bêl t’ngay bhiệc bhan cóh vel. Anoo Hồ Văn Điền, chr’val Trà Linh, chr’hoong Nam Trà My đoọng năl:

Lướt chật ha’roo xang nặc chô pazưm ặt cha đh’rứah lâng pr’loọng đông, âm búa n’dza. Zâp ngai bhui har hơnh déh.

Xang âm cha bêl hi’bu k’năm, t’coóh vel p’cắh mặt c’la đông bhrợ bhiệc bhan năl ơn a’bhô dang ha’roo lâng búah n’dza. J’niêng bh’rợ doọ râu k’đhạp, lêy âm búah n’dza lâng zước nhăn đắh a’bhô dang ha’roo âng đơơng k’bhộ ngăn đoọng ha đhanuôr. Hadang a’bhô dang ha’roo lướt mưt nắc đhanuôr cắh râu cha. Búah n’dza cung bơơn bhrợ tơợ cr’liêng ha’roo, m’piêng búah nắc tơơm zuôn. Búah nắc đoo pa’noong p’têết, nắc cr’liêng xa’nay xay moon âng đhanuôr cóh vel lâng zâp a’bhô dang. T’coóh vel Hồ Văn Linh moon:

Azi acoon cóh Xê Đăng ắt mamung cóh k’coong ch’ngai, ặt g’nưm ooy ha’rêê ha’lai. Ha’rêê đơơng chô râu cha, xập đoọng ha đhanuôr. Zâp ngai zêng năl ơn a’bhô dang ha’roo, ắt mamung tu vêy cr’liêng ha’roo. Cắh vêy cr’liêng ha’roo ooy zơng, đhanuôr nắc ha ul cha. Tu cơnh đâu nắc lêy nhăn đắh a’bhô dang ha’roo zooi zúp đhanuôr tơợ bêl ắt cóh dodong tước bêl lướt pabhrợ cớ.

Bêl cr’liêng ha’roo chóh padưr cóh ha’rêê ơy dưr pô váih, đhuôr cóh vel nắc bhrợ têng bhiệc bhan hơnh déh. Đợ apêê pân’jứih pân’đil zâp bêl chật ha’roo cóh ha’rêê xoọc đâu nắc zêng đợ nghệ nhân-nghệ sỹ âng vel bhươl. Đh’riêng xa’nưl chiing cha’gâr dưr chr’val xưl bhrợ p’cắh râu bhui har hơnh déh âng đhanuôr vel bhươl. Nâu đoo cung nặc bhiệc đhanuôr bhrợ p’cắh tinh thần đoàn kết lâng đương rơơm 1 hân noo t’mêê bơơn bhrợ bấc./.

HẠT LÚA VÙNG CAO

Ở các huyện miền núi cao của tỉnh Quảng Nam, thiên nhiên luôn khắc nghiệt. Nhưng bằng cách này hay cách khác, đồng bào  dân tộc nơi đây đã tự túc được nguồn lương thực – trong đó phải kể đến việc trồng lúa trên rẫy như làm lúa nước. Để có được hạt lúa đựng trong  kho là cả một quá trình lao động rất gian nan. Và nếu không vượt qua những khó khăn, nguy cơ thiếu đói là điều dường như chắc chắn. Vì vậy mà đồng bào các dân tộc tôn thờ hạt lúa như một vị thần.

       Những ngày này, làng Tắc Lang, xã Trà Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam bước vào vụ mùa mới. Mỗi năm, người dân vùng cao chỉ tỉa một vụ lúa rẫy. Thần lúa thương dân nên mấy năm liền mùa màng bội thu. Anh Hồ Văn Phin, Xã Trà Linh, huyện Nam Trà My phấn khởi nói: Đi làm rẫy lên trên núi cao xa lắm, gần nửa ngày đường mới tới rẫy, mới làm được rẫy, tỉa lúa.

Tính cộng đồng là nét đặc trung của cư dân nơi đây. Việc cả làng đi tỉa lúa cho nhau là minh chứng cụ thể nhất. Dân làng giúp nhau một cách vô tư, chủ nhà không phải trả tiền công lao động như nhiều nơi khác. Đốt rẫy xong, khi trời sắp mưa, người dân bắt đầu tỉa hạt. Chu kỳ sinh trưởng của lúa rẫy là sáu tháng. Đến mùa gieo hạt, già làng có trách nhiệm đưa thần lúa từ nhà trở lại nương rẫy. Sau đó các thành viên trong làng mới được tỉa theo. Chị Hồ Thị Thê, ở xã Trà Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cho biết: Trên này sinh xong thì cũng đi làm giúp đỡ với nhau, đổi công cho nhau, mình có con nhỏ để ở nhà không có ai giữ nên bồng theo đi làm giúp bà con với nhau

Mùa đi rẫy, bà con tranh thủ đi hái rau hay bắt thêm cá ở suối về làm món ăn. Mùa gieo hạt là ngày hội của làng. Anh Hồ Văn Điền, xã Trà Linh, huyện Nam Trà My cho hay:Đi trĩa lúa về bà con tập trung cùng nhau ăn tối với gia đình và uống rượu cần. Mọi người đông vui đoàn kết lắm.

Sau bữa cơm tối, già làng thay mặt gia chủ làm lễ tạ ơn thần lúa bằng rượu cần. Nghi lễ hết sức đơn giản, chỉ cần uống rượu cần và cầu xin thần lúa mang lại sự no ấm cho dân làng. Nếu thần lúa bỏ đi, dân làng sẽ đói. Rượu cần cũng được làm từ hạt lúa, men rượu được lấy từ cây rừng. Rượu cần là cầu nối, là thông điệp giữa dân làng với các vị thần  linh. Già làng Hồ Văn Linh nói: Chúng tôi – đồng bào dân tộc Xơ Đăng sống ở vùng núi cao, sống chủ yếu dựa vào nương rẫy. Rẫy mang lại cái ăn, cái mặc cho dân làng. Mọi người đều nhờ ơn thần lúa, sống nhờ hạt lúa. Không có hạt lúa trong kho, dân làng sẽ đói khổ. Vì vậy cần phải cầu xin thần lúa giúp đỡ dân làng từ khi ở nhà cho đến khi trở lại rẫy

Khi hạt lúa gieo trên rẫy đã nẩy mầm, dân làng lại mở hội ăn mừng. Những chàng trai cô gái hôm nào tỉa lúa trên rẫy bây giờ là những nghệ nhân – nghệ sỹ của làng. Tiếng chiêng, tiếng trống ngân vang khắp đại ngàn thể hiện niềm vui và sự khấm khá của làng. Đây cũng là cách cộng đồng làng thể hiện tinh thần đoàn kết và cầu mong một vụ mùa mới bội thu./.