Ngai ơy tước lưm ma nuyh Cơ Tu coh da ding Trường Sơn âng zr’lụ da ding ca coong Quảng Nam nắc doó choom ha vil pazêng pr’dzăm yên cơnh a đhoop, clap, cr’đar, jên…

Cr’chăl đăn đâu, trọong a tăng âng ma nuyh Cơ Tu cung bơơn pa xoọng ooy ch’na pr’dzăm âng ma nuyh Cơ Tu coh da ding Trường Sơn.

Moon tước trọong a tăng apêê pa chăp tước m’ma trọong a tăng chăt vaih coh Tây Nguyên. Ha dợ nắc đhị apêê zr’lụ chr’hoong Nam Giang, Đông Giang (Quảng Nam) dzợ vêy m’ma trọong a tăng nâu lâng bơơn lêy nắc pr’dzăm yêm âng đhanuôr Cơ Tu coh da ding Trường Sơn. Nắc tu pleng k’tiếc căh liêm, boo đhí, tuh bhlong, trọong nâu nắc k’nặ bil.

Lang a hay đhanuôr Cơ Tu pay m’ma trọong a tăng tợơ Tây Nguyên

T’cooh bhươl Phạm Văn Crới (67 c’moo, ặt đhị vel Ban Mai, chr’val Ba, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam) đọong năl, lâh 30 c’moo hay, m’ma trọong nâu bơơn đhanuôr pay đơơng chô tợơ Tây Nguyên. Trọong a tăng dzợ đh’nớc lơơng nắc trọong t’viêng, nắc rau trọong yêm bhlầng t’ping lâng apêê trọong cơnh trọong đhia, trọong dal. Troong a tăng nắc chắt vaih bấc coh crâng ha rêê căh cợ đhanuôr choh coh bhươn đong, boong p’lêê prang c’moo. Ngai tợơp cha trọong nâu xợơng t’tăng, ha dợ cha bơr pêê chu nắc xợơng yêm lâng kiêng cha hớ. Rau t’tăng nắc đoo nắc bhrợ vaih rau a yêm âng p’lêê troọng nâu.

Trọong a tăng choom zệê zr’ma lâng bấc rau lệê t’mêê căh cợ lệê t’priêng

T’cooh Đinh Văn Bớt (74 c’moo ặt đhị vel Tà Lâu, chr’val Ba, chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam) đoọng năl, zệê trọong nâu vêy bấc cơnh, choom zệê lâng a đuh, lệê t’priêng, đhăh crâng… zệê xr’rọong muy a đoo cung choom. Ha dang zệê zr’ma lâng lệê nắc vêy prớ  nắc vêy u yêm. Đhanuôr Cơ Tu zệê buôn bhlầng nắc rao pa sạch trọong, bhlưah cơnh bhưah p’nang xang nắc zệê đoọng chệên, t’mọot prớ, mì chính, bhooh, lêy tước k’nặ xrệêt đác nắc pay pa dzăm.

Xay lâng a zi, t’cooh Phạm Văn Crới  đọong năl, ma nuyh Cơ Tu zệê trọong nâu buôn bhlầng: bhlưa p’lêê trọong t’bơr, trâm ooy đác bhooh, đác coh gọ zệê ơy k’jọoc nắc t’mọot trọong. Lêy trọong ơy chệên, t’moọt lêệ, a xiu đớc tước chệên. Cung choom zr’ma lâng bhơi crâng, yêm  bhlầng nắc loom ađhấc, a moọt, cha yêm bhlầng. Xọoc tợơp cha xợơng t’tăng, vêy ngai căh kiêng, ha dợ cha bơr pêê chu nắc xợơng yêm, đha hum.

Trọong a tăng zệê lâng xọong bhrôông t’priêng

"Trọong a tăng zệê lâng xọong bhrôông đha hum yêm bhrợ cơnh đâu: lalăm rao pa sạch xọong bhrôông, xang đếêc nắc trâm đác puih xang nắc rao pa sạch, cắt ting p’leh k’tứi mơ đhiệp đăh, lúc zr’ma năc zệê tước chệên. Zệê dầu phụng đoọng puihi xang zr’lụ tỏi đớc đoọng đha hum, t’mọot lệê xọong bhrôông t’mêê rao xào muy xị nắc t’mọot đác đoọng lệê chệên nhuum. Lệê xoọng bhrôông h’nghir, cr’dzăm, đha huum ha dợ đhị Đông Giang vêy a năm…” pa căn Cơlâu Nhứ (64 c’moo ặt đhị vel Chờ Nết, chr’val Ating, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam) đọong năl.

Zệê pr’choh trọong a tăng

Trọong a tăng chăt coh zr’lụ k’tiếc mốp, ha dợ bấc ngai kiêng cha. Ha dang cloh trọong nâu lâng cha neh căh cợ lâng a rong xang nắc zệê pr’chơh nắc pr’chơh a trọong jưah ngam jưah a tăng. Apêê t’cooh kiêng cha bhlầng, vêy ngai t’cooh zệê muy troọng ha dợ căh zr’ma lâng rau rị nắc cha. Cơnh bhrợ têng liêm buôn lâng dzợ liêm rau t’tăng âng trọong nắc trọong a tăng pa chúa. Pay đoo p’lêê dzợ nhuum, rao pa sạch xang nắc pay đhao m’bhị đoọng cr’bhệ, xang nắc trâm ooy đác bhooh muy xí nắc pay đớc pa gooh. Prớ dzợ t’viêng nắc cloh nhar luc lâng troọng, bột ngọt, a moọt, bhooh xang nắc cloh đoọng moọt zr’ma. Nắc xang muy choom trọong a tăng pr’dzăm lâng a vị, prớ há k’nặ tặ n’tạc, yêm boóp cha cha. Ma nuyh Cơ Tu buôn bhrợ pa chua a trọong đoọng cha lâng a vị, lâng thanh- pa căn Đinh Thị Min (55 c’moo, ặt đhị chr’val Ba, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam) đoọng năl.

"Yêm bhlầng nắc pr’dzăm a trọong zệê bhrợ zr’rặ lâng a xiu căh cợ a đhăh. Cơnh zệê nắc cơnh đâu: Xrặt trọong đoọng nhar xang nắc t’mọot ooy n’coo, t’mọot m’bứi đác xang nắc hor. Đác coh n’coo k’jọoc nắc pay a dương jặ đoọng trọong nhar. Xang nắc t’mọot a xiu căh cợ a đhăh lâng zr’ma mơ đhiệp cha. Đha hum tợơ n’coo zr’rặ dưr păr, đh’rưah lâng t’tăng âng troọng bhrợ a hêê cha xợơng yêm boóp lâng nắc rau chr’năp liêm ch’na đh’năh đhị da ding ca coong Trường Sơn nâu...” t’cooh Phạm Văn Crới moon. 

Lên Trường Sơn ăn món cà đắng của người Cơ Tu

(Danviet.vn)

Ai từng ghé thăm đồng bào Cơ tu trên dãy Trường Sơn thuộc vùng cao Quảng Nam chắc hẳn sẽ không quên được những món đặc sản vô cùng độc đáo từ sâu muồng, mối cánh, cờ đang, sâu tre…

Thời gian gần đây, món cà đắng của người Cơ tu cũng được bổ sung vào kho tàng ẩm thực độc, lạ của người Cơ tu trên dãy Trường Sơn.

Nói đến cà đắng người ta nghĩ đến ngay đến giống cà đắng mọc ở Tây Nguyên nắng gió. Tuy nhiên trước đây, tại các vùng ở huyện Nam Giang, Đông Giang (Quảng Nam) vẫn có giống cà đắng này và được xem là một loại thực phẩm ngon, chủ lực của đồng bào Cơ tu trên dãy Trường Sơn. Qua thời gian do thiên tai, hạn hán, lũ lụt, giống cà đắng này giờ đây gần như tuyệt chủng.        

Tổ tiên người Cơ tu di thực giống cà đắng từ Tây Nguyên

Già làng Phạm Văn Crới (67 tuổi, trú tại thôn Ban Mai, xã Ba, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam) cho hay, cách đây trên 30 năm, giống "cà đắng" đã được đồng bào "di thực" từ Tây Nguyên về nơi đây. Giống cà này người Cơ Tu gọi là troọng atăng (cà đắng) hay troọng t'viêng (cà xanh) ăn ngon nhất trong các "dòng họ" cà như "troọng mướp" (cà dài), "troọng dĩa" (cà dĩa)… Cà đắng là một loại cà dại mọc nhiều trên rừng, trên nương rẫy hay cư dân trồng trong vườn nhà, ra quả quanh năm. Quả cà đắng hình thuôn, dài; lớn hơn cà pháo và có màu xanh sọc đốm trắng, đặc biệt có vị đắng rất đặc trưng. Những ai ăn cà đắng lần đầu đều có cảm giác với vị đắng nhân nhẫn, nhưng vài lần sẽ ghiền "cái đắng" của món ăn này.  Bởi vậy, nhiều người cho rằng "vị đắng" của cà đắng làm nên "hồn cốt" của các món ăn nấu từ cà đắng.

Cà đắng được nấu với nhiều loại nguyên liệu "khô  hoặc tươi"

Già làng Đinh Văn Bớt (74 tuổi,  trú tại thôn Tà Lâu, xã Ba, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam) cho hay, cách chế biến cà đắng của người Cơ tu rất đa dạng, có thể nấu với các loại thủy sản như tôm, cá, ếch, choạc choạc, lươn hoặc nấu với thịt rừng nai, nhím, sóc, heo rừng, cũng có khi nấu thành canh cà đắng. Nếu nấu với các loại thủy sản thì phải có ớt, tiêu rừng thật nhiều và lá lốt băm nhỏ, hay đọt thiên niên kiện. Người Cơ tu thường chỉ chế biến đơn giản là đem thủy sản sơ chế rồi bỏ cà đắng, ớt xanh vào nấu chín, thêm chút nước săm sắp, nêm bột ngọt, gia vị, muối hột. Đun củi chừng 10 phút thì thịt và cà chín rất thơm ngon.

Chia sẻ với chúng tôi, già làng Phạm Văn Crới cho biết người Cơ tu chế biến món canh cà đắng đơn giản như sau: Cà đắng cắt đôi ngâm nước muối pha loãng, đợi nước sôi mới cho vào. Sau khi cà chín, cho thịt hoặc cá vào cho đến khi thịt nhừ. Cũng có thể cho các loại rau rừng, ngon nhất là đọt non của cây thiên niên kiện, tiêu rừng  vào trong canh tạo ra hương vị rất lạ mà vẫn thơm ngon, hấp dẫn. Lúc đầu, vị đắng của cà có thể làm người ăn khó chịu, nhưng bù lại, hương thơm, và vị bùi bùi, nhân nhẫn làm món ăn thêm phần hấp dẫn.

Cà đắng nấu với thịt sóc xông khói

"Cà đắng nấu với thịt sóc xông khói rất thơm ngon với cách làm như sau: Trước tiên mang sóc xông khói rửa sạch sẽ, sau đó cho vào nước sôi ngâm trong vài giờ cho mềm rồi chà xát cho sạch sẽ rồi chặt ra từng miếng nhỏ để ráo ướp với gia vị như bột nêm, tiêu rừng (amất) cho thấm, sau đó tùy theo món mà nấu nướng. Khử dầu ăn với tỏi cho thơm, bỏ thịt sóc đã ượp vào xào vài lần, đổ thêm ít nước sôi nấu lại cho sôi vài dạo rồi cho cà đắng đã xắt vào um tiếp cho đến khi thịt sóc chín mềm thì nhắc xuống, nêm nếm lại và cho thêm các loại ra gia vị. Thịt sóc có vị béo, giòn, ngọt đậm thoang thoảng thơm mùi nếp hương hòa quyện với vị  đắng, bùi của cà đắng mang lại một hương vị đặc biệt thơm ngon mà chỉ có vùng núi rừng Đông Giang mới có…" - Bà Cơlâu Nhứ (64 tuổi, trú tại thôn Chờ Nết, xã Ating, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam) cho biết.

Cà đắng nấu cháo trắng

Cà đắng mọc trên đất còi có vị khá đắng, nhưng nhiều người vẫn thích vị đắng  đặc trưng của cà này. Nếu giã cà đắng ra với gạo hoặc sắn tươi rồi nấu cháo thì cháo cà vừa ngọt vừa có vị hơi đắng. Người già rất thích ăn loại này, thậm chí có người già chỉ nấu cà không, mà không cần cho gia vị gì, chắc để được ăn hương vị thô mộc như vậy. Cách chế biến đơn giản và giữ trọn vẹn vị ngon của cà đắng chính là muối cà đắng. Chọn cà còn non, đem rửa sạch, đặt lên thớt, dùng dao to bản, sống dày đập mạnh một cái, toàn trái cà sẽ dập thành đôi, rồi ngâm nước lạnh pha muối một lúc mới vớt ra để ráo. Ớt xanh giã nát, trộn vào với cà, bột ngọt, tiêu rừng, muối rồi tiếp tục giã sơ qua cho thấm. Vậy là đã có chén muối cà đắng đơn giản để ăn với cơm trắng, vị cay xé lưỡi của ớt tạo nên một khẩu vị lạ, khiến bữa cơm rất ngon miệng. Người Cơ Tu thường mang món "cà muối" nầy để ăn với cơm, sắn luộc, săn nướng khi đi rừng - bà Đinh Thị Min (55 tuổi, trú tại xã Ba, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam) cho biết.

"Ngon nhất là cà đắng "nấu" món ză zắ với cá suối hay thịt rừng. Cách nấu của đồng bào như sau: Cà đắng xắt nhỏ cho vào ống lồ ô, đổ thêm ít nước sau đó nướng ống bên bếp lửa. Ống lồ ô chuyển màu và nước sôi sùng sục thì dùng cọng mây (adương) thụt đều cho cà nát nhuyễn. Tiếp tục cho thêm cá suối (khô hoặc tươi) hay thịt rừng và một ít gia vị cho vừa miệng, xoay ống để "hỗn hợp" chín đều mới ngon được. Hương thơm của ống, vị ngọt của thịt rừng hay cá suối hòa quyện vơí vị đắng nhẹ của cà tạo nên khẩu vị rất lạ, rất riêng và đặc trưng của núi rừng Trường Sơn hoang dã…", già làng Phạm Văn Crới nói.