Đợ bia đhêl ty lâng bài vị ty dzợ zư đợc đhị đâu liêm ghít: Đền Xã Tắc bơơn bhrợ pa dưr k’dâng lứch thế kỷ XIII, tơợp thế kỷ 14 đoọng bhuốih a’bhô Xã Tắc, vel Cảnh Thành Hoàng Xã Tắc Đại Vương âng Châu Móng Cái, k’tiếc Đại Việt ahay. Ting cơnh xa nay t’ruíh bh’lêê bh’la, đợ apêê a’bhô nâu ta luôn zooi zúp, cha groong zư lêy đhanuôr lâng lêy zooi zúp đoọng k’tiếc k’bunh liêm chr’nắp, bơơn bhrợ bấc... Bêl tr’nơợp, đền Xã Tắc ắt đhị k’ruung bhrợ 3 gian đông, t’mứah ooy Nam, cha tốp ngói âm dương. Lướt zi lấh bấc râu chr’nắp lịch sử lâng râu pa hư âng cr’chăl t’ngay, xa nay bh’rợ nâu nắc ta bhrợ pa hư lâng bơơn pa dưr, pa liêm bêl c’moo 1989. T’coóh Bùi Hữu Thiềm, 70 c’moo, ắt ma mung đhị phường Ka Long, đoọng năl: “Đền Xã Tắc bêl ahay lêy hư zớch. Đhanuôr k’đươi moon bơơn bhrợ pa dưr ga mắc liêm cơnh xoọc đâu. Nâu đoo nắc râu hâng hơnh lâng cung nặc trách nhiệm âng zi lâng pa zêng lang ha y chroo zư lêy cóh đâu cơnh mưy c’lặ t’nil k’noong k’tiếc.”

Zr’lụ đền Xã Tắc bơơn bhrợ t’bhứah lâng k’tiếc bhứah đhị tang bhứah k’dâng 20 r’bhâu mét vuông, đhị zr’lụ k’tiếc dal, pác lalay lâng đợ đhị r’rộ r’răm cóh phố. Đền bơơn bhrợ pa dưr 2 tầng, 8 chr’tốp lâng đợ cơnh pa chăm boọc bhrợ liêm chr’nắp, cha tốp ngói. Đhị đền Xã Tắc xoọc dzợ zư đợc bơơn 3 bêệ bia ty váih tơợ c’moo 1879, ooy đâu vêy xrặ đh’nớc âng apêê ơy chrooi c’rơ, bh’rợ đoọng pa dưr t’váih. C’moo 2005, đền Xã Tắc bơ ơn ra pặ k’cir lịch sử, văn hoá cấp tỉnh lâng tước c’moo 2018, g’lúh tr’nơợp thành phố Móng Cái ơy bhrợ pa dưr bhiệc bhan Xã Tắc cơnh chấc lêy lâng zư pa dưr âng đhr’nông đền k’ha riêng c’moo đhị k’tiếc tr’nơợp âng k’tiếc k’ruung. T’coóh Trần Đình Thành, Cục Phó Cục k’cir văn hoá, Bộ Văn hoá, Thể thao lâng Du lịch, đoọng năl: Thành phố Móng Cái nắc mưy ooy cắh vêy bấc vel đông cóh prang k’tiếc k’ruung dzợ zư đợc bhiệc bhuốih lâng bhrợ têng bhiệc bhan đền Xã Tắc: “Đền Xã Tắc âng Móng Cái nắc mưy ooy cắh vêy bấc zâp đền Xã Tắc xoọc dzợ âng Việt Nam. Đền Xã Tắc nắc k’cir chr’nắp crêê tước j’niêng cr’bưn văn hoá ty chr’nắp âng Việt Nam. Lấh mơ, đhị đền nâu dzợ ặt váih tước đâu đợ c’léh bh’rợ âng đoo vêy chr’nắp lịch sử lâng bh’rợ chr’nắp ooy bhiệc zư lêy chủ quyền âng k’tiếc k’ruung cơnh nặc mưy c’lặ t’nil văn hoá. Lâng đhanuôr zr’lụ k’noong k’tiếc, đền Xã Tắc nắc ơy dưr zi lấh đhị râu bhuốih âng mưy vel bhươl, mưy zr’lụ, dưr váih đhr’nông đền bhuốih âng k’tiếc k’ruung crêê cơnh chr’nắp âng cr’liêng xa nay xay moon “sơn hà, xã tắc”.

Xoọc đợ đền, chùa ma bhưy chr’nắp nắc bơơn thành phố Móng Cái p’têết pazưm, bhrợ pa dưr đợ đhị lêy chi ớh lâng bấc râu văn hoá ty chr’nắp lâng hiện đại pazưm cơnh đhị du lịch bha lâng âng Thành phố Móng Cái tước toor biển Trà Cổ, Đài tưởng niệm zâp anh hùng liệt sĩ Pò Hèn, Đền Xã Tắc, đình Trà Cổ, zâp đhị du lịch Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái, bha nụ cr’liêng xa nay cổ động k’noong k’tiếc Sa Vĩ, k’cir đhị bhrợ pa dưr chi bộ Đảng tr’nơợp đhị Móng Cái... t’coóh Hồ Quang Huy, Chủ tịch UBND thành phố Móng Cái, đoọng năl: “Thành phố nắc t’bhlâng bhrợ pa dưr, pa liêm, lêy cha mêết, k’rong pazưm zâp tài liệu đắh k’cir đoọng vêy râu xay moon liêm ghít, ra pặ hạng zâp k’cir đoọng chr’nắp lâng pr’ắt bh’rợ. Lâng k’đươi zâp đắh zên đoọng zư lêy pa dưr du lịch văn hoá, ma bhưy chr’nắp đoọng xay moon đợ cr’liêng xa nay, p’cắh du lịch tước ta mooi cóh tỉnh lâng tỉnh lơơng./.”

Đền Xã Tắc - Di tích lịch sử Quốc gia nơi địa đầu Tổ quốc

                         PV Vũ Miền

  Nằm bên bờ Ka Long, dòng sông biên giới giữa Việt Nam - Trung Quốc, đền Xã Tắc,Thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh, không chỉ là nơi thờ tự, thực hành các tín ngưỡng văn hóa dân gian của cư dân nơi đây mà còn có ý nghĩa như cột mốc văn hóa, khẳng định chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc. Mới đây, di tích lịch sử - văn hóa hàng trăm năm tuổi này đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích cấp Quốc gia bởi những giá trị đặc sắc, riêng có.

Những bia đá cổ và bài vị cổ còn lưu lại tại đây ghi rõ: Đền Xã Tắc được xây dựng vào khoảng cuối thế kỉ XIII, đầu thế kỷ thứ XIV để thờ thần Xã Tắc, Bản Cảnh Thành Hoàng Xã Tắc Đại Vương thuộc Châu Móng Cái, nước Đại Việt xưa. Theo truyền thuyết, những vị thần này luôn che chở muôn dân và phù hộ cho đất đai màu mỡ, mùa màng bội thu... Thuở ban đầu, đền Xã Tắc nằm ở mép sông với quy mô chỉ ba gian nhà, mặt tiền quay về hướng nam, mái lợp ngói âm dương. Trải qua thăng trầm lịch sử và sự tàn phá của thời gian, công trình này đã bị phá hủy và đươc phục dựng, trùng tu lần gần nhất vào năm 1989. Ông Bùi Hữu Thiềm, 70 tuổi, sinh sống tại phường Ka Long, cho biết: "Đền Xã Tắc trước đây như phế tích rồi. Nhưng nhân dân đã đề nghị được phục dựng nên khang trang như bây giờ. Đây là niềm tự hào và cũng là trách nhiệm của chúng tôi và cả thế hệ mai sau gìn giữ nơi đây như cột mốc biên giới."

Khu vực đền Xã Tắc được mở rộng với diện tích khuôn viên khoảng 20 nghìn m2, trên  khu đất cao, tách biệt với những tấp nập của phố xá. Đền được xây hai tầng, tám mái với những họa tiết hoa văn chạm trổ tinh xảo, mái lợp ngói mũi hài. Tại Đền Xã tắc hiện còn lưu giữ được ba tấm bia cổ có niên đại từ năm 1879, trên đó có ghi danh những người đã góp công, góp của để xây dựng nên. Năm 2005, đền Xã Tắc đã được xếp hạng di tích lịch sử, văn hoá cấp tỉnh và đến năm 2018, lần đầu tiên thành phố Móng Cái đã phục dựng lễ tế Xã Tắc như tìm kiếm và gìn giữ phần hồn của đời ngôi đền hàng trăm năm nơi địa đầu Tổ quốc. Ông Trần Đình Thành, Cục Phó Cục di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết: Thành phố Móng Cái là một trong ít các địa phương của cả nước còn duy trì việc thờ thần và thực hiện lễ tế đền Xã Tắc: "Đền Xã Tắc của Móng Cái là một trong số hiếm các đền Xã Tắc hiện còn của Việt Nam. Đàn Xã Tắc là di tích quan trọng liên quan đến tín ngưỡng văn hóa truyền thống của Việt Nam. Ngoài ra vị trí của Đền tồn tại đến ngày nay cùng dấu vết của nó có ý nghĩa lịch sử và vai trò rất là quan trọng trong việc bảo vệ chủ quyền của đất nước như là một cột mốc văn hóa.Với người dân vùng biên giới, đền Xã Tắc đã vượt ra khỏi phạm vi thờ thần của một làng, một khu vực, trở thành ngôi đền thờ thần của non sông, đất nước đúng như ý nghĩa của cụm từ “sơn hà, xã tắc”.

Hiện những đền, chùa tâm linh đã được thành phố Móng Cái kết nối, xây dựng thành những tuyến điểm tham quan với nhiều nét văn hóa truyền thống và hiện đại đan xen như tuyến điểm du lịch trung tâm Thành phố Móng Cái đến bãi biển Trà Cổ, Ðài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ Pò Hèn; Ðền Xã Tắc, đình Trà Cổ, các điểm du lịch Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái; Cụm thông tin cổ động biên giới Sa Vĩ; Di tích nơi thành lập chi bộ Ðảng đầu tiên tại Móng Cái... Ông Hồ Quang Huy, Chủ tịch UBND thành phố Móng Cái, cho biết: "Thành phố sẽ tiếp tục xây dựng, củng cố, khảo sát, thu thập, tổng hợp các tài liệu về di tích để có báo cáo cụ thể đánh giá, xếp hạng các di tích cho xứng tầm với vị trí.  Đồng thời, huy động các nguồn lực để bảo tồn và phát triển du lịch văn hóa, tâm linh để truyền tải những thông tin, quảng bá du lịch đến du khách trong và ngoài tỉnh"./.