Tệch lơi, col pa’đăm, lấh mơ nắc óch pa’roóh bhươn chr’nóh.. nắc bhiệc bhrợ âng bấc đhanuôr đhị Đắc Nông bhrợ têng lâng t’nơơm cao su. Râu t’nơơm mưy cr’chăl bơơn ta moon nắc vàng bhoọc. t’nơơm cao su nắc ơy zúp đoọng ha bấc đhanuôr padưr tr’xăl pr’ắt tr’mung, bhrợ têng cha k’van. Hân đhơ cơnh đêếc, xoọc đâu t’noơm cao su nắc zêng xoọc ta col lơi jợ. bhiệc chóh-tệch cắh kiêng nắc dưr váih cớ.

Ting cơnh xay moon, tước đâu prang tỉnh Đắc Nông nắc ơy vêy k’dâng 1.400ha cao su ta pa’hư lơi đoọng xăl chóh tơơm chr’nóh lơơng. Ooy đâu cung bấc đhanuôr cắh năl chóh tơơm chr’nóh n’hâu. Râu ta’moóh moon nâu ting ặt ta’pưn đợ apêê tất lang ắt pa’câl mặt ooy k’tiếc, pa’câl hoọng ooy plêệng cơnh mưy râu ta nợ. cắh vêy râu ta’ơơi moon liêm choom, đhanuôr nắc mưy năl ting ta’pưn c’lâng bh’rợ chóh-tệch, tệch-chóh. T’coóh Quách Thị Thuỷ-chr’val Đăk Sin, chr’hoong Đăk R’lấp, tỉnh Đắc Nông xay moon:

Bêl ahay pr’loọng đông zi chóh 2, 3 r’bhâu hécta a’moót, a’moót ma răng chêết cắh choom padưr paliêm cớ, pa’câl cung cắh bấc zên. Nắc zêng tệch lơi, lêy chóh cà phê, pa’xoọng lâng cao su cậ. mưy cr’chăl a’moót pa’cala bấc zên nắc acu col lơi cậ cao su đoọng chóh a’moót. Xoọc đâu bhươn a’moót nắc ma răng chêết. diịc điêl zi xoọc đâu cắh dzợ năl chóh n’hâu.

Điển hình cơnh bhiệc chóh-tếch, tếch-chóh nắc đhị chr’val Đăk Sin, chr’hoong Đăk R’lấp, tỉnh Đắc Nông. L’lăm ahay, zr’lụ k’tiếc nâu bơơn ta moon nắc đhị k’tiếc chóh a’moót bhứah lấh 1.500ha. đhanuôr cóh đâu tự hào lâng râu tơơm chr’nóh bơơn ta lêy nắc vàng tăm. Hân đhơ cơnh đêếc, cr’noọ cr’niêng bhrợ têng cha k’van âng k’ha riêng pr’loọng đhanuôr cắh ha mơ đenh nắc cậ bil pất. bấc ơl bhươn chóh a’moót xoọc k’noọ tước hân noo bơơn bhrợ nắc ma răng chêết cậ zêng bêl c’moo 2006. râu tu nâu bơơn ta moon nắc tu pr’lúh chêết đấh, chêết tr’xin. Cắh dzợ choom zư padưr, đhanuôr đấh xăl chóh cao su. Lâng apêê moon nắc vàng bhoọc. đhanuôr bhui har yêm loom lâng t’nơơm cao su. Zâp đông, zâp ngai pr’zước chóh padưr vàng bhoọc. hân đhơ cơnh đêếc bêl t’nơơm cao su cắh ơy dưr váih, nắc đhanuôr lưm cắh pr’đoọng bêl zên pa’câl cao su xiêr đệ bhlâng. T’coóh Nguyễn Thị Hoa, chr’val Đăk Sin, chr’hoong Đăk R’lấp, tỉnh Đắc Nông moon:

Xoọc đâu đoọng acu nhăn đắh nhà nước đoọng đhanuôr vêy mưy zên têêm ngăn ha cơnh. Hadang cắh, bêl chóh bhrợ cao su nặc pa’câl cắh bấc zên, mưy ký cao su mơ mưy ký bhơi r’véh nắc đhanuôr tệch lơi cậ zêng cao su nâu. Xoọc đâu azi cắh năl lêy chóh n’hâu.

Ngai trông dấc đhanuôr bêl thị trường pa’câl xiêr? Nâu đoo nắc râu ta’moóh moon pậ chr’nắp âng ngành nông nghiệp VN moon zr’nưm lâng Đăk Nông moon lalay. Lalua lêy bấc đhanuôr cắh mặ ặt đương đợ thị trường cao su têêm ngăn, cung cắh mặ đương đợ zâp c’lâng bh’rợ zooi zúp âng nhà nước. t’coóh Phạm Đình Bộ, chr’val Đắc Sin, chr’hoong Đăk R’lấp, tỉnh Đắc Nông moon:

Hadang nhà nước vêy c’lâng bh’rợ n’đoo đoọng liêm glặp đoọng zooi zúp ha đhanuôr, cắh vêy moon k’đươi đhanuôr tệch lơi lứch đoọng xăl chóh tơơm chr’nóh lơơng. Cắh liêm crêê, ặt đợc cơnh đâu nắc đhanuôr bhrợ têng cắh zâp cha, cung ha ul chêết.

Cắh pr’đoọng lâng cr’noọ bhrợ têng cha k’van lâng t’nơơm cao su, 2, 3 c’moo đăn đâu đhanuôr Đắc Nông chô chóh cớ lâng t’nơơm a’moót, hân đhơ pr’lúh cr’ay chêết đấh, cắh đấh cóh t’nơơm chr’nóh nâu xoọc ặt váih, lâng cắh ơy vêy c’lâng bh’rợ zêl cha’groong liêm choom. Zên cr’liêng a’moót pa’câl ặt dzoọc liêm choom. Vêy g’lúh, cr’liêng a’moót bơơn câl pay lâng zên 230 r’bhâu đồng 1 ký. Dal lấh 6 chu lâng cà phê, lâng bấc lấh 30 chu lâng cao su. Bhiệc nâu nắc ơy padưr đấh lấh mơ pr’lướt col tệch pa’hư cao su, cà phê đoọng xăl lâng t’nơơm a’moót. T’coóh Đỗ Ngọc Duyên, GĐ sở NN lâng padưr pa’xớc vel bhươl tỉnh Đắc Nông đoọng năl:

Lâng t’nơơm a’moót cóh vel đông Đắc Nông ting cơnh xay moon cắh ơy liêm zâp nắc lấh 20.000ha ơy, zi’lấh mơ cr’noọ bh’rợ. đhị đhr’năng cơnh đâu, azi k’đươi moon đhanuôr, nắc lêy chóh a’moót đợđhị zr’lụ ta moon, zr’lụ k’tiếc liêm, choom đác lướt hooi. Râu 2 nắc đươi dua m’ma liêm crêê bơơn chứng nhận. râu 3 nắc lêy đươi bhrợ cơnh c’lâng bh’rợ p’têết pazưm lâng doanh nghiệp lâng zâp cơ quan k’đhơợng zư nhà nước, đoọng bhrợ ha cơnh bơơn thương hiệu a’moót.

Cắh mưy t’nơơm cao su ta col pa’hư lơi, tơơm cà phê- mưy râu t’nơơm chr’nóh pazưm lâng đhanuôr Đắc Nông bấc c’moo nua cung zêng ta col pa’hư lơi đoọng chóh a’moót. Cắh mưy ting chóh a’moót, bấc đhanuôr cóh Đắc Nông nắc dzợ ting chóh mưy râu t’nơơm t’mêê âng apêê moon nắc zúp bhrợ cha k’van. Nâu đoo nắc t’nơơm Mác-ca, râu t’nơơm nâu dzợ ta moon nắc t’nơơm tỷ đô. zêng lêy đhanuôr cắh năl gít bh’nơơn bh’rợ pa’câl đoọng ha ngai lâng plêệng k’tiếc chóh ha cơnh nắc lêy đhanuôr cóh Đắc Nông xoọc r’rộ chóh bhrợ t’nơơm mác-ca. xang 5 c’moo, k’tiếc chóh mác-ca cóh vel đông Đắc Nông dzoọc tước 800ha. Xang cr’chăl t’ngay chóh bhrợ, đương r’rơơm ooy t’nơơm k’tỷ đô, tước đâu đhanuôr Đắc Nông nắc tơợp k’rang ooy bh’nơơn kinh tế âng râu t’nơơm nâu âng đơơng, lấh mơ nắc k’rang đắh bhiệc pa’câl bh’nơơn pr’đươi.

Chóh t’nơơm n’hâu? Nâu đoo dzợ nắc râu ta’moóh moon âng đhanuôr Tây Nguyên bêl râu cắh liêm crêê âng thị trường bh’nơơn pr’đươi dzợ ặt ooy nhà nước, zâp ngành chức năng. Lâng bêl râu ta’moóh moon nâu cắh ơy vêy cơnh xay moon liêm gít, manứih ting ặt zâng ta’bhứch nắc đhanuôr./.

Nông dân loay hoay với cây công nghiệp

 Chặt bỏ, cưa ngã, thậm chí là đốt cháy vườn cây … Đó là cách mà nhiều nông dân tại Đăk Nông đối xử với cây cao su. Loại cây một thời được mệnh danh là vàng trắng. Cây cao su đã từng giúp cho không ít nông dân đổi đời, vươn lên làm giàu. Thế nhưng giờ đây, cây cao su phải ngậm ngùi rơi vào cảnh bị phá bỏ hàng loạt. Điệp khúc “trồng-chặt”, không ai mong đợi lại tiếp tục diễn ra.

 Theo thống kê, đến nay, toàn tỉnh Đăk Nông đã có khoảng 1.400 ha cao su bị phá bỏ để chuyển sang cây trồng khác. Trong đó, không ít nông dân loay hoay không biết trồng cây gì. Câu hỏi đó cứ đeo bám những người mà cả đời bán mặt cho đất, bán lưng cho trời như một món nợ. Không có câu trả lời, người nông dân chỉ còn biết chạy theo cái vòng luẩn quẩn trồng - chặt, chặt - trồng. Bà Quách Thị Thủy – Xã Đăk Sin, huyện Đăk R’lấp, tỉnh Đăk Nông than thở:

  Lúc trước gia đình nhà tôi trồng mấy ngàn hecta tiêu, tiêu chết không hồi phục lại được, thêm vào đó, tiêu xuống giá. Chán nên chặt bỏ hết. sang trồng cà phê, chen thêm cao su. Một thời gian tiêu lại lên giá, thế là tôi lại chặt cao su sang trồng lại tiêu. Giờ vườn tiêu lại chết nữa. Vợ chồng tôi chán quá không biết trồng cái gì nữa.

Điển hình cho cái vòng luẩn quẩn trồng – chặt, chặt – trồng là tại xã Đăk Sin, huyện Đăk R’lấp, tỉnh Đăk Nông. Trước đây, vùng đất này được mệnh danh là vương quốc của hồ tiêu với diện tích hơn 1.500 ha. Người dân nơi đây tự hào với loại cây trồng được xem là vàng đen. Thế nhưng, giấc mơ làm giàu của hàng trăm hộ nông dân không kéo dài được bao lâu thì vỡ vụn. Hàng loạt vườn tiêu đang thời kì sung sức bỗng lụi tàn vào năm 2006. Nguyên nhân được xác định là do bệnh chết nhanh, chết chậm. Không còn cách cứu vãn, người dân nhanh chóng chuyển sang trồng cao su. Và họ gọi đó là vàng trắng. Người dân hăm hở với cây cao su. Nhà nhà, người người đua nhau chạy theo vàng trắng. Thế nhưng khi cây cao su chưa kịp “bám đất”, thì người dân phải nhận cái kết đắng khi giá mủ cao su tuột dốc không phanh. Bà Nguyễn Thị Hoa, xã Đăk Sin, huyện Đăk R’lấp, tỉnh Đăk Nông buồn bã nói:

  Bây giờ cho tôi xin Nhà nước cho dân một cái giá ổn định thế nào. Chứ không thì lúc quay qua cao su thì cao su xuống giá, một ký cao su rẻ bằng ký rau thì bà con ồ ạt lại chặt phá cao su hết rồi. Bây giờ chúng tôi không biết phải trồng cây gì.

Ai sẽ cứu nông dân khi thị trường nông sản tụt dốc? Đây là câu hỏi lớn của ngành nông nghiệp Việt Nam nói chung và Đăk Nông nói riêng. Thực tế thì hầu hết nông dân không đủ kiên nhẫn để đợi cho thị trường cao su bình ổn, cũng không đủ kiên nhẫn để đợi các giải pháp hỗ trợ của Nhà nước. Ông Phạm Đình Bộ, xã Đăk Sin, huyện Đăk R’lấp, tỉnh Đăk Nông nói:

  Nếu nhà  nước có phương án nào để phụ trợ và hỗ trợ cho dân, chứ không cứ đà thế này thì buộc người dân phải chặt hết đẻ chuyển đổi cây khác. Chứ không cử để dặt dẹo thế này bao nhiêu năm thu không đủ ăn  thì người dân  cũng đói chết

Vỡ mộng làm giàu với cây cao su, vài năm gần đây người dân Đăk Nông quay trở lại với cây tiêu, bất chấp thực tế loại bệnh chết nhanh- chết chậm trên cây trồng này vẫn đang hoành hành và chưa có cách nào ngăn chặn hiệu quả. Lí do đơn giản: giá hạt tiêu leo thang liên tục và liên tiếp lập kỉ lục mới. Có thời điểm, hạt tiêu được thu mua với mức giá 230.000đ/kg, cao gấp 6 lần so với cà phê và gấp 30 lần so với cao su. Điều này đã đẩy nhanh hơn bao giờ hết tốc độ chặt phá cao su, chặt phá cà phê để thay thế bằng cây hồ tiêu. Ông Đỗ Ngọc Duyên – Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Đăk Nông cho biết:

  Đối với cây tiêu trên địa bàn Đắc Nông theo thống kê chưa đầy đủ thì trên 20.000 ha rồi, Vượt xa với quy hoạch. Trước tình hình như vậy, chúng tôi khuyến cáo nông dân, vận động người dân chỉ nên trồng tiêu ở vùng quy hoạch, vùng đất tới xốp và thoát nước nhiều. Thứ hai phải sử dụng đúng giống đảm bảo chất lượng được chứng nhận. Thứ ba, phải tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật, phải gắn kết với doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhà nước, để làm sao xây dựng được thương hiệu tiêu.

Không chỉ cây cao su bị đốn hạ mà ngay cả cây cà phê – một loại cây trồng gắn bó với người dân Đăk Nông suốt nhiều năm qua cũng bị phá bỏ để trồng tiêu. Không chỉ chạy theo cây tiêu, nhiều nông dân ở Đăk Nông còn chạy theo một loại cây trồng mới mà họ khẳng định chắc chắn sẽ giúp họ làm giàu. Đó là cây Mác ca – Loại cây này còn được ví von là cây tỷ đô. Hầu hết nông dân đều không nắm rõ sản phẩm làm ra sẽ bán cho ai và khí hậu, thổ nhưỡng như thế nào là phù hợp? Chỉ biết rằng, những thông tin đồn thổi về loại cây trồng này đã khiến cho nông dân ở Đăk Nông đang rộ lên phong trào trồng mắc ca tự phát. Chỉ sau 5 năm, diện tích trồng mắc ca trên địa bàn tỉnh Đăk Nông đã lên đến khoảng 800 ha. Sau khoảng thời gian hăm hở trồng, hăm hở kỳ vọng về loại cây tỷ đô, đến nay, người dân Đăk Nông bắt đầu cảm thấy lo lắng về hiệu quả kinh tế của loại cây trồng này, đặc biệt là lo lắng về đầu ra của sản phẩm.

Trồng cây gì? Đó vẫn là câu hỏi của nông dân Tây Nguyên khi mà sự bấp bênh của thị trường nông sản vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát của Nhà nước, các ngành chức năng. Và một khi câu hỏi ấy chưa có lời giải đáp thì người phải chịu thiệt thòi nhất vẫn là nông dân./.