Đhanuôr Ca Dong, chr’hoong Sơn Tây xay moon bhiệc bhan đắh lêệ t’rị nắc bhrợ đoỌng ha apêê đoo k’rơ. Lâng bơơn bhrợ têng bhiệc bhan tắc t’rị nắc vêy ta xay moon rau k’van k’bhộ, rau chr’nắp âng pr’loọng đong cóh bhươl cr’noon. Bhiệc bhan đắh lêệ t’rị ga mắc mơ ooy nắc chr’nắp âng c’la đong bấc lấh mơ. Tu cơnh đêếc, bấc ngai t’bhlâng chêếc vặ zên bạc đoọng bhrợ têng bấc chu bh’rợ bhiệc bhan đắh lêệ t’rị. Zên đoọng ha bhiệc bhan tắc t’rị âng pr’loọng đong bấc pa bhlâng, hân đhơ cơnh đêếc bấc pr’loọng đong nắc công t’bhlâng ta bơơn t’rị. Xang bhiệc bhan tắc t’rị nắc bấc ngai ắt đhị đhr’năng bấc ơl nợ nần lâng tơợ đêếc dưr váih bấc rau cắh liêm crêê n’lơơng.

Đhanuôr Ca Dong ắt cóh chr’hoong Sơn Tây xoỌc tước ooy hân noo bhiệc bhan tắc t’rị. Tắc t’rị âng manuýh Ca Dong dưr váih nắc văn hoá la lay âng đhanuôr, nắc bhiệc bhan xay bấc ooy a bhô dang bhrợ têng cóh tr’nơớp c’moo, cha ha roo t’mêê, chắp hơnh rau zúp zooi âng a bhô dang đơơng đoọng bấc a bhoo ha roo, rơơm kiêng đhanuôr cóh bhươl cr’noon nắc mamông k’rơ. Manuýh Ca Dong tin đươi, bêl bhrợ têng bh’rợ tắc t’rị bhuốih a bhô dang nắc đhanuôr cóh bhươl cr’noon doọ jéh k’ăy, doọ crêê rau cắh pr’đoọng lâng doọ vêy chêết mốp, ha roo a bhoo nắc bấc, pr’ắt tr’mông k’bhộ ngăn cóh prang c’moo… C’moo đâu, t’coóh Đinh Văn Nhút, ắt cóh chr’val Sơn Dung, chr’hoong Sơn Tây ra văng đoọng ha bhiệc bhan tắc t’rị. t’coÓh Nhút xay moon, đoọng ra văng ha bhiệc bhan n’nâu, ađoo câl muy p’nong t’rị lấh 40 ức đồng lâng lêệng 9 p’nong a ọc, 20 p’nong a tứch. T’coóh Nhút xay moon: tu k’điêl đay buôn jéh k’ăy nắc tắc t’rị đoọng p’xóh a bhuy, ha dzợ cắh n’năl xang bh’rợ tắc t’rị n’nâu nắc pr’loọng đong ắt cóh đhr’năng nợ nần bấc:

K’điêl k’coon ta luôn jéh k’ăy nắc đươi pleng k’tiếc zúp zooi. Cóh x’rịa cắh mặ g’đéch nắc công bhrợ, hân đhơ bil bấc cr’van nắc công bhrợ.

I nhi k’dua ha mơ bấc ta mooi.

Mơ 1.500 cha nắc.

Cóh pazêng t’ngay bhrợ têng bh’rợ tắc t’rị, manuýh Ca Dong nắc chô k’rong chô ooy bhiệc bhan n’nâu nắc cắh k’rang tước ooy ha rêê đhuốch. Pr’căn Đinh Thị Nheo k’điêl âng t’coóh Đinh Văn Nhút xay moon, lấh ooy bh’rợ câl t’rị, a ọc, a tứch, pr’loọng đong nắc dzợ pay lấh 1 tấn ch’néh đoọng ha đhanuôr tước pấh bh’rợ tắc t’rị cha cóh 7 t’ngay. Ha dang manuýh cóh bhươl cr’noon chrooi đoọng xang bêl bh’rợ tắc t’rị nắc pr’loọng đong t’coóh Nhút công chroót pa chô cớ ooy manuýh bhuối t’tun. Pr’căn Đinh Thị Nheo prá:

Nâu đoo j’niêng cr’bưn âng zi nắc azi t’bhlâng bhrợ têng. apêê đoo moon nắc a zi bhrợ.

I nhi lêy bh’rợ tắc t’rị cơnh đâu bil bấc cr’van doọ.

Bil, a zi zêệ bhrợ chr’na đha nắh đoọng a ộm cha cha cóh 7 t’ngay 7 r’dum.

M’bứi bhlâng muy g’lúh tắc t’rị nắc ta bhrợ têng cóh 10 t’ngay lâng bil bal lấh 100 ức đồng. đhị đêếc cậ, bấc pr’loọng đong bhrợ têng bh’rợ tắc t’rị êếh rau pr’loọng đong k’van k’bhộ nắc đợ apêê pr’loọng đong đharứt. bh’rợ bhrợ têng tắc t’rị nắc vêy cán bộ tơợ cr’noon tước ooy chr’val tước pấh, zập ngai công bhui har ha dzợ cắh chêếc k’noọ tước rau cắh liêm crêê cóh t’tun xang bêl tắc t’rị. Bấc pr’loọng đong dưr ắt cóh đhr’năng nợ nần, đharứt ha ul. A noon Đinh Văn Phước k’coon âng t’coóh Đinh Văn Nhút n’năl gít rau đâu, tu cơnh đêếc nắc cắh đoọng pr’loọng đong bhrợ têng bh’rợ tắc t’rị bêl pr’loọng đong dzợ đharứt. Hân đhơ cơnh, đợ boóp p’rá n’nâu cắh vêy ngai cóh pr’loọng đong xơợng đươi. A noo Đinh Văn Phước prá:

Bil bal bấc ooy cơ sở vật chất công cơnh zên bạc.

Gít nắc bh’rợ tắc t’rị cóh da ding k’coong Quảng Ngãi pa bhlâng bil bấc zên bạc. đhị đêếc cậ 6 chr’hoong da ding k’coong âng Quảng Ngãi nắc ắt cóh xa nay chr’hoong đharứt pa bhlâng âng prang k’tiếc k’ruung hêê, xoọc đơớh hân đươi dua rau zúp zooi âng Chính phủ. Tơợ bh’rợ tắc t’rị n’nắc nắc bhrợ ha bấc pr’loỌng đong tỵ ơy đharứt nắc dưr đharứt lấh mơ cắh cậ t’mêê xang choom t’bil lơi đharứt nắc nâu cơy dưr đharứt cớ lâng bhrợ t’váih bấc rau cắh liêm crêê n’lơơng./.

Nghèo vì lễ hội đâm trâu

 Đồng bào Ca Dong, huyện Sơn Tây quan niệm lễ ăn trâu sẽ giúp họ có được sức khỏe. Và  tổ chức được lễ đâm trâu sẽ thể hiện được vị thế gia đình trong cộng đồng làng. Lễ ăn trâu càng to, uy tín của chủ nhà càng lớn. Do vậy, nhiều người cố gắng vay mượn để tổ chức nhiều lần càng tốt. Chi phí cho lễ đâm trâu tiêu tốn của gia chủ khá nhiều, thế nhưng rất nhiều gia đình chấp nhận hiến tế trâu. Sau lể hội đâm trâu thì nhiều người rơi vào nợ nần chồng chất và kéo theo những hệ lụy khác.

 Đồng bào Ca Dong ở huyện Sơn Tây đang vào mùa lễ hội đâm trâu. Đâm trâu của người Ca Dong trở thành nét văn hóa đặc trưng của đồng bào, là lễ hội mang yếu tố tâm linh tổ chức vào các dịp đầu năm, mừng lúa mới, để đáp đền công lao của thần linh đã ban vụ mùa bội thu, cầu mong dân làng được khỏe mạnh. Người Ca Dong tin rằng, khi tổ chức đâm tế lễ thần linh, tế Giàng thì dân làng tránh được rủi ro, bệnh tật, không bị “chết xấu”, mùa màng sẽ bội thu, cuộc sống ấm no quanh năm…Năm nay, ông Đinh Văn Nhút, ở xã Sơn Dung, huyện Sơn Tây chuẩn bị cho lễ hội đâm trâu. Ông Nhút cho biết, để chuẩn bị cho lễ hội này, ông mua con trâu hơn 40 triệu đồng và giết thịt 9 con heo, 20 con gà. Ông Nhút cho rằng: do vợ mình thường đau ốm nên đâm trâu để giải trừ “ ma ám” mà không biết sau đâm trâu này gia đình sẽ dẫn đến nợ nần:

Băng ( Vợ con đau ốm nhờ ông trời phù hộ. Cuối cùng hết tránh nỗi nên phải làm, tốn cũng phải làm)

PV: ( Ông mời bao nhiêu khách)

Ông Nhút ( 1500 khách)

Trong những ngày tổ chức đâm trâu, người Ca Dong chỉ tập trung vào lễ hội này mà không quan tâm đến mùa màng , nương rẫy. Bà Đinh Thị Nheo vợ ông Đinh Văn Nhút cho biết, ngoài việc chuẩn bị trâu, heo, gà , gia đình còn huy động hơn 1 tấn gạo để bà con tham dự lễ ăn trâu nguyên cả 1 tuần. Nếu cộng đồng đóng góp thì sau lễ gia đình ông Nhút cũng phải hoàn trả cho những người cúng sau. Bà Đinh Thị Nheo cho biết thêm:

Băng ( Phong tục tập quán của mình mình phải làm chứ. Họ nói mình phải làm chớ)

PV: (Bà có thấy việc đâm trâu này có tốn kém không)

Băng ( Có, mình phải lo lắng ăn uống 7 ngày 7 đêm)

Trung bình một lễ đâm trâu tổ chức 10 ngày liên tục và tiêu tốn hơn 100 triệu đồng. Trong khi đó,  nhiều gia đình tổ chức đâm trâu nhưng không phải giàu có mà là những hộ nghèo. Việc tổ chức đâm trâu có cán bộ từ thôn đến xã tham dự đầy đủ, ai cũng vui nhưng không nghĩ đến hệ lụy sau cuộc đâm trâu. Nhiều gia đình rơi vào cảnh nợ nần, nghèo đói. Anh Đinh Văn Phước con ông Đinh Văn Nhút nhận thức được điều này nên cản trở gia đình không được tổ chức đâm trâu khi gia đình còn quá nghèo. Tuy nhiên, những ý kiến này không được gia đình chấp nhận. Anh Đinh Văn Phước thổ lộ:

Băng ( Tốn kém về cơ sở vật chất cũng như tiền bạc)

Rõ ràng việc tổ chức lễ đâm trâu ở miền núi Quảng Ngãi quá tốn kém. Trong khi đó 6 huyện miền núi của Quảng Ngãi thuộc diện huyện nghèo nhất của cả nước đang cần sự trợ giúp của Chính phủ. Đằng sau lễ đâm trâu làm cho nhiều nhà vốn đã nghèo nay càng kiệt quệ hoặc vừa thoát nghèo nay đã tái nghèo và dẫn đến nhiều hệ lụy khác.