Hân noo ha’pruốt, bêl plêệng têêm ngăn, pô pơ lang dưr pô liêm cóh Tây Nguyên, cung nặc bêl zâp apêê pân’đil Chu Ru cóh chr’hoong Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng r’rộ r’răm tước hân noo lướt bơơn k’diịc. j’niêng cr’bưn bơơn k’diịc nắc tơợp tơợ chế độ căn conh âng manứih Chu Ru. Lướt zi’lấh cr’chăl t’ngay nắc dzợ zư đợc tước đâu.Đhanuôr lâng pr’zợc đh’rứah chấc lêy năl văn hoá liêm chr’nắp nâu đhị bha ar xrặ âng PV Đài p’rá VN:

Bêl mưy pân’đil Chu Ru kiêng mưy pân’jứih n’đoo, nắc ađoo chô xay moon lâng k’căn k’conh đoọng bhrợ bhiệc bhan ta’moóh nhăn pân’jứih n’nắc. ooy 3 c’xêê hân noo ha’pruốt, đông n’đil lêy pay đơơng p’lêê p’coo đắh đông đay tước đông n’jứih lâng chấc lêy ta’moóh Pr’loọng đông dzợ vêy ta’rí n’đoo doọ ơy vêy ngai đươi, dzợ ặt la’lêếh nắc đoọng đông zi thuê mưy p’nong choom cắh? hân noo chóh ha’roo nâu đông zi cắh vêy ta’rí bhrợ ruộng, pr’loọng đông đoọng cắh?

Hadang đắh đông n’jứih cắh đoọng, đông n’đil dưr chô lâng gr’hoót moon nắc vêy dzợ bấc chu lướt cớ bêl đắh đông n’jứih đoọng k’coon nắc vêy đhêy. G’lúh t’tưn, đông n’đil nắc lướt bấc lấh mơ lâng lướt bêl hi’dưm đoọng oó ngai xơợng lêy bấc. pân’đil nâu nắc cắh vêy lướt đh’rứah lâng apêê, hadang đắh đông n’jứih cắh kiêng nắc đhanuôr cóh vel năl, bil mặt. g’lúh nâu, đông n’đil n’jứah k’đươi moon t’bhlâng t’moót nhẫn ooy têy n’jứih. hadang n’jứih cắh kiêng, đợ apêê đắh đông n’đil nắc t’bhlâng chấc lêy pa’nhẫn đoọng, đoọng chô bhrợ xa’xao. Hadợ cắh kiêng, n’jứih nắc trứah bhlếh nhẫn pachô cớ ooy dodong n’đil nắc đông n’jứih lêy ra’văng ta’rí, búah đoọng ha đông n’đil. Hadợ 2 đắh độp đươi, đông n’đil nắc ra’văng liêm zâp pr’đươi đoọng ra’văng đương hơnh déh xa’xao. Đông n’jứih lêy moon k’đươi đắh jập đô đoọng xay xơ lâng bơơn 2 đắh đươi. T’coóh Nguyễn Văn Phúc-cán bộ trung tâm văn hoá chr’hoong Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng moon:

Lấh mơ nhẫn, a’rạc lâng bấc râu jập đồ lơơng dzợ pa’xoọng khăn bhoọc lâng t’viêng, khăn bhoọc nắc đoọng ha n’jứih, t’viêng đoọng ha n’đil, bấc m’bứi nắc ha mơ đắh đông n’jứih kiêng, đông n’jứih moon ha mơ nắc đông n’đil lêy bơơn đoọng mơ đêếc liêm zâp.

T’ngay xay xơ, tơợp bêl ra’diu, đông n’đil đh’rứah lâng đông n’jứih nắc lêy bhrợ zâp bh’rợ pay đơơng chô xa’xao ooy đông. Xang g’lúh lướt ta’moóh lêy lâng pác đoọng jập đồ, k’căn n’đil nắc poor khăn, chọ 2 nhi dodô đh’rứah. Bhiệc pluum khăn ooy ma mai, xa’xao nắc mưy j’niêng cr’bưn chr’nắp zước nhăn đoọng nhi đoo k’bhộ ngăn, ta’luôn lướt đh’rứah, ắt mamung têêm ngăn. Xang bhrợ têng bhiệc xay xơ, đông n’đil k’đươi tô bhúh đông n’jứih lướt âm búah, bhrợ bh’noóch, lâng n’toong chiing. Tơợ đêếc nắc đợ râu cắh liêm crêê, mốp lết âng 2 tô bhúh nắc bơơn ta lơi jợ lứch. 2 tô bhúh nắc đh’rứah âm cha, hơnh déh anhi diịc điêl. Ting cơnh j’niêng cr’bưn, pân’jứih nắc ắt cóh đông n’đil lâng 2 tô bhúh lêy cha’mêết nhi đoo ooy c’moo tr’nơợp. t’coóh Ma Bio, acoon cóh Chu Ru cóh chr’hoong Đơn Dương, Lâm Đồng đoọng năl:

Mưy c’moo xang đắh đông n’jưíh đoọng zên ooy đông n’đil nắc đông vêy ta’rí dodộng ta’rí, vêy n’hâu đoọng n’nắc, tô p’ngan. Xang nặc đắh đông n’đil đoọng zên 2 anhi diịc điêl bhrơ cha lalay cắh cậ ặt zr’nưm lâng k’căn k’conh.

Hân đhơ ắt mamung zr’nưm cắh cậ lalay nắc n’jứih nâu cung lêy ta’luôn zooi zúp bhiệc đoọng ha đông n’đil, ắt mamung ting cơnh j’niêng cr’bưn, zư lêy đh’rứah, oó ặt mốp lết lâng cha chuíh da’da.

Ting cơnh j’niêng cr’bưn âng manứih Chu Ru cóh Lâm Đồng, manứih pân’đil nắc quyết định zâp râu bhiệc pậ tứi cóh pr’loọng đông. Hân đhơ đắh bhiệc tr’pay, nhi đoo cung nặc manứih lêy cha’mêết lâng k’coon n’niên váih nắc đơơng tô k’căn. Hân đhơ cơnh đêếc, pr’ắt bh’rợ âng k’diịc cắh vêy tu cơnh đâu nắc ta lêy cắh râu. Mưy pân’jứih acoon cóh Chu Ru vêy pr’đợc nắc Gia Lang moon:

Ting cơnh k’căn k’conh, acoon cóh Chu Ru zi k’điêl bơơn ađay nắc ađay chô ooy đông k’điêl. Diịc điêl nắc tr’cơnh a’năm, hân đhơ k’điêl bơơn k’diịc nắc zâp râu bh’rợ tr’nêng cung zêng k’diịc, tu k’diịc nắc trách nhiệm cóh pr’loọng đông.

J’niêng cr’bưn bơơn k’diịc âng manứih Chu Ru xoọc đâu dzợ zư đợc bấc đhị vel đông Tây Nguyên, chrooi pa’xoọng bhrợ padưr văn hoá liêm chr’nắp đhị zr’lụ k’tiếc nâu. Đoọng zâp hân noo ha’pruốt tước, đợ apêê pân’đil Chu Ru nắc lêy ặt đương t’ngay bơơn pa’nhẫn ooy têy manứih đay kiêng. Plêệng k’tiếc cóh đâu nắc lêy ting liêm pr’hay đhị bêl độp va viir âm búah hơnh déh nhi diịc điêl./.

MÙA XUÂN EM ĐI BẮT CHỒNG

 Mùa xuân, khi tiết trời ấm áp, hoa pơ – lang bung sắc đỏ thắp lửa giữa ngàn xanh Tây Nguyên, cũng là lúc các thiếu nữ Chu Ru ở huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng rộn ràng mùa “bắt chồng”. Tục bắt chồng bắt nguồn từ chế độ mẫu hệ của người Chu- Ru. Trải qua thời gian vẫn còn lưu giữ đến tận bây giờ. Kính mời bà con và các bạn cùng tìm hiểu nét văn hóa độc đáo này qua bài viết của Phóng viên Đài TNVN:

Khi một cô gái Chu Ru ưng ý một chàng trai nào đó, cô sẽ về thưa chuyện với bố mẹ để làm lễ đến hỏi cưới chàng trai. Trong 3 tháng mùa xuân, nhà gái chọn ngày mang hoa quả, gọi là “cây nhà lá vườn” đến nhà trai và dò hỏi với những câu đầy ẩn ý như: Gia đình có con trâu đực nào còn sót, còn lẻ, chưa đeo ách cho nhà mình thuê một con được không? Vụ lúa này nhà mình không có trâu cày. Gia đình có đồng ý không?

 Nếu nhà trai từ chối, nhà gái ra về và hẹn sẽ còn đến nhiều lần cho đến khi nhà trai đồng ý gả con cho mới thôi. Lần đến sau, nhà gái sẽ đi đông người hơn và vào buổi tối để tránh tiếng. Cô gái sẽ không đi cùng đoàn, phòng trường hợp nhà trai từ chối nữa thì dân làng biết, sẽ xấu mặt. Lần này, nhà gái vừa thuyết phục vừa cố gắng đeo nhẫn vào tay chàng trai. Nếu chàng trai từ chối, những người đàn ông của nhà gái sẽ cố tìm cách đeo nhẫn vào tay cho bằng được. Khi ngón tay của chàng trai đã có chiếc nhẫn của nhà gái thì chàng trai chính thức trở thành chàng rể. Nếu không đồng ý, chàng trai tháo nhẫn trả lại nhà gái (hay còn gọi là cưa nhẫn) thì nhà trai sẽ phải chuẩn bị trâu, rượu đền cho nhà gái. Còn khi hai bên đã thuận tình, nhà gái sẽ chuẩn bị đầy đủ lễ vật để chuẩn bị cho ngày đón rể. Nhà trai chủ động đưa ra yêu cầu về lễ vật dẫn cưới và được hai bên cùng chấp nhận. Ông Nguyễn Văn Phúc – cán bộ Trung tâm Văn hóa huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng cho biết:

"Ngoài nhẫn, hạt cườm và các lễ vật khác còn có thêm khăn trắng và khăn xanh, khăn trắng để dành cho đàn ông, khăn xanh để dành cho các cô, các bà, các chị, nhiều ít do nhà trai thách, nhà trai thách bao nhiêu quà thì nhà gái phải đáp ứng đầy đủ nhà gái mới cưới được chồng".

Ngày cưới, đầu giờ sáng, nhà gái cùng nhà trai tiến hành các thủ tục làm lễ rước rể về nhà cô dâu. Sau màn dặn dò và chia của hồi môn, mẹ cô gái choàng, thắt khăn cột đôi bạn trẻ lại với nhau. Việc trùm khăn lên cô dâu chú rể là một nghi thức quan trọng cầu cho lứa đôi hạnh phúc, luôn sát cánh bên nhau trong hạnh phúc cũng như hoạn nạn. Sau phần lễ, nhà gái mời cả hai dòng họ ra giữa nhà uống rượu, hát đối và đấu chiêng. Từ đây, những mâu thuẫn, bất đồng giữa hai dòng họ sẽ được xóa hết. Hai họ cùng ăn uống chúc mừng cho đôi vợ chồng trẻ. Theo tục lệ, chàng trai sẽ ở rể và hai bên dòng họ thử thách tình yêu của đôi vợ chồng trong năm đầu tiên. Bà Ma Bio, dân tộc Chu Ru ở huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng cho biết: 

" Một năm sau bên đằng trai cho vốn bên nhà con trai của người ta, nhà có trâu cho trâu, có gì cho nấy như quần áo, tô chén. Sau đó bên nhà đằng gái cho vốn hai vợ chồng rồi hỏi hai vợ chồng muốn ăn riêng hay ở chung với bố mẹ".

Dù ở chung hay ở riêng thì chàng rể vẫn luôn tận tụy giúp việc cho nhà vợ, sống theo phong tục tập quán, yêu thương chăm sóc lẫn nhau, giữ trọn đạo hiếu với dòng họ và cha mẹ hai bên.

Theo tục lệ của người Chu Ru ở tỉnh Lâm Đồng, người phụ nữ quyết định mọi việc lớn nhỏ trong gia đình. Ngay cả trong hôn nhân, họ cũng là người chủ động và con cái sinh ra đều mang họ mẹ. Tuy nhiên, vị trí và vai trò của người chồng không vì thế mà bị xem nhẹ. Một người đàn ông Chu Ru tên Gia Lang nói:

"Theo mẫu hệ, dân tộc Chu Ru mình là vợ bắt mình thì mình về nhà vợ. Người chồng người vợ như nhau thôi, tuy rằng vợ bắt chồng nhưng bổn phận vẫn là chồng, vì chồng là phần lớn trách nhiệm trong gia đình".

Tục bắt chồng của người Chu Ru hiện vẫn còn được lưu giữ ở nhiều bản làng Tây Nguyên, góp phần tạo nên nét đặc sắc, hấp dẫn và đa dạng trong văn hóa của vùng đất này. Để rồi, mỗi mùa xuân đến, những thiếu nữ Chu Ru lại bồi hồi, rạo rực, chờ đợi giây phút được lồng chiếc nhẫn vào ngón tay người mình thương nhớ. Đất trời cao nguyên lại lâng lâng trong men rượu cần mừng hạnh phúc của những lứa đôi./.