Tơợ 1 râu pr’dzăm âng manứih Ê Đê, troọng a’tăng nắc dưr váih pr’dzăm yêm chr’nắp cóh bấc nhà hàng, quán ch’na đhị Đắc Lắc. tơợ râu đha’hưm yêm âng râu troọng nâu, bấc apêê zêệ bhrợ nắc ơy bhrợ têng bấc cơnh, a’yêm lâng apêê cha. T’ruíh Văn hoá đhi noo hêê acoon cóh bêl đâu nắc xay moon lâng đhanuôr pr’zợc ooy râu x’roọng troọng a’tăng âng manứih Ê Đê. Ahêê đương xâng:

Troọng a’tăng bêl ahay dưr váih bấc cóh crâng, đợ t’tưn nắc bơơn apêê Ê Đê đơơng chô chóh cóh bhươn đông cơnh 1 râu ch’na đh’nắh, p’lêê p’coo. Troọng a’tăng buôn chóh bhrợ, nắc lêy chóh cr’liêng đhị k’tiếc dz’dzong, 1 t’ngay tưới đác 2 chu, 3 c’xêê t’tưn nắc ơy dưr váih liêm bấc p’lêê. P’lêê troọng a’tăng k’tứi lâng vil, vêy pr’hoọm t’viêng lâng bhoọc, cóh đoong vêy bấc ríah ta’tứi. crêê cơnh pr’đợc, râu troọng nâu nắc a’tăng, choom cha hất cắh cậ zêệ bhrợ bấc cơnh a’yêm, cơnh zêệ lâng a’đhúh, xào lâng a’xiu p’riêng, zêệ lâng lêệ la. Lâng manứih Ê Đê, đợ râu gia vị cắh choom cắh vêy bêl zêệ bhrợ troọng a’tăng nâu nắc bhơi đha’hưm, k’lung tỏi ta’tứi lâng prớ. Nâu đoo nắc đợ râu gia vị chr’nắp bhrợ đha’hưm yêm lấh mơ đoọng ha bhiệc zêệ bhrợ troọng a’tăng nâu. Bhiệc zêệ bhrợ troọng a’tăng cung liêm buôn. A’ngắh H’linh Niê, manứih zêệ bhrợ cóh nhà hàng Yang Sing, tp.Buôn Ma Thuột đoọng năl:

Troọng a’tăng nắc lêy cắt m’pâng, cung choom cắt bhrợ 4, bêl cắt nắc lêy pay 1 bêệ thau đác hr’lục lâng bhoóh, ooy cr’chăl cắt cơnh đêếc nắc choom zêệ đợc gọ đác pứih, bêl cắt xang nắc t’moót zêệ mưy xị, t’bil lơi m’bứi a’tăng, tu troọng nâu a’tăng bhlâng, nắc lêy zêệ lơi m’bứi, xang nặc vêy pay xào. Xang bêl zêệ ooy 1 gọ cơnh đêếc nắc bêl chêện lêy bhrợ pa’nhoonh troọng lâng t’moót pa’xoọng bhơi đha’hưm, k’lung tỏi ta’tứi, mơ đêếc nắc váih 1 gọ x’roọng a’yêm.

Xoọc đâu, troọng a’tăng cắh dzợ nặc 1 râu ch’na cha zâp t’ngay âng manứih Ê Đê nắc dưr váih râu ch’na a’yêm bơơn bấc nhà hàng, quán ch’na tơợ tứi tước pậ t’moót ooy thực đơn đoọng ha ta’mooi. Ooy cr’chăl bhrợ têng, bấc apêê zêệ bhrợ nắc bhrợ têng bấc cơnh a’tăng, a’hạ liêm glặp lâng apêê ta’mooi cha. A’moó H’Linh Byă-manứih k’đhơợng zư zr’lụ du lịch sinh thái Bến nước vel Akô Dhông, tp.Buôn Ma Thuột đoọng năl:

Troọng a’tăng âng zi nắc buôn bhrợ a’hạ, m’bứi a’tăng. Xoọc đâu nắc nhà hàng cắh vêy bhrợ a’tăng dzợ, tu ta’mooi cắh mặ cha, nắc lêy bhrợ pa’xiêr a’tăng lâng qa’hạ đoọng liêm glặp ta’mooi cha. Cắh mưy bhrợ x’roọng, nắc choom úh lâng a’xiu p’riêng, cắh cậ a’ọc, lêệ la… nắc đoo ta’mooi buôn ta’đang moon. Xoọc đâu azi nắc đươi dua đợ râu troọng a’yêm lấh mơ, p’lêê pậ, độp a’tăng, bêl zêệ bhrợ nắc doọ lấh a’tăng lâng doọ u’hăng.

Bêl ahay troọng a’tăng zêệ lâng a’xiu p’riêng, vêy zâp pr’đươi n’lơơng cơnh lêệ a’ọc, lêệ k’roóc cắh cậ a’đúh, lươn, a’puội. dzợ vêy ngai zêệ bhrợ troọng a’tăng hr’lục pa’zưm lâng loom luônh a’tứch, a’xiu p’riêng, lêệ hộp, zêệ bhrợ súp đha’hưm yêm. Hân đhơ bhrợ têng ha cơnh nắc troọng a’tăng cung yêm, tu k’rong pazưm liêm zâp râu đha’hưm yêm cơnh r’boọt, đha’hưm, xiêng, a’hạ, a’tăng. Đợ apêê cha troọng g’lúh tr’nơợp nắc xâng cắh bool nắc xâng a’tăng bhlâng, đợ t’tưn nắc xâng đha’hưm yêm cắh dzợ cơnh. Râu a’hạ âng prớ t’viêng pazưm lâng a’tăng âng troọng, ngam âng lêệ p’riêng, đh’rứah lâng đha’hưm yêm âng lêệ bhrợ pa’nhoonh, đh’rứah lâng râu đha’hưm yêm âng k’lung tỏi ta’tứi lâng bhơi đha’hưm nắc vêy váih mưy ooy pr’dzăm nâu a’năm. Bấc apêê bool cha moon, cha x’roọng troọng a’tăng nắc plóh cr’hộ cr’hăl tu râu a’hạ a’yêm âng ch’na pr’dzăm Tây Nguyên. T’coóh Vũ Hoàng Anh, ắt cóh tp.Buôn Ma Thuột, buôn cha râu pr’dzăm nâu đhị nhà hàng Yang Sing, tp.Buôn Ma Thuột moon:

Moon zr’nưm acu nắc cha troọng a’tăng âng đhanuôr bấc chu, vêy cơnh yêm đha’hưm la’lay, a’hạ lâng a’tăng bhlâng, hân đhơ cơnh đêếc pabhlâng yêm.

Hadợ amoó Trịnh Thị Nga, tước tơợ tỉnh Đắc Nông, g’lúh tr’nơợp xâng xay moon lâng cha x’roọng troọng a’tăng nâu moon:

Bêl tr’nơợp cha nắc xâng troọng a’tăng a’hạ, hân đhơ cơnh đêếc nắc xâng đha’hưm yêm âng bhơi đha’hưm, bêl cha nắc xâng độp ngam đhị mr’loọng.

Vêy ngai moon cha troọng a’tăng cơnh ngoọ g’lúh tr’nơợp âm cà phê, cắh bool nắc xanag mưy a’tăng, hân đhơ cơnh đêếc, bêl bool cha nắc kiêng bhlâng cha. Bấc apêê moon cha râu pr’dzăm nâu choom zư padứah cr’ay cơnh c’lâng êệ đhọ, mọ, cắh cậ n’hang n’gloọng, tu troọng a’tăng cơnh zanươu, hân đhơ cơnh đêếc, cắh ơy vêy cơ sở khoa học n’đoo xay moon liêm gít bhiệc nâu. Hân đhơ cơnh đêếc, lâng đhanuôr cóh vel đông moon, troọng a’tăng nắc râu pr’dzăm a’yêm zâp bêl cha cha âng apêê. Hadợ lâng ta’mooi, nâu đoo dưr váih 1 râu pr’dzăm đha’hưm yêm cắh choom ha vil./.

Đến Đắc Lắc thưởng thức món canh cà đắng của người Ê Đê

-----------

                     Hà Ni -H’ xíu

Từ một món ăn dân dã của người Ê Đê, cà đắng đã trở thành đặc sản trong nhiều nhà hàng, quán ăn tại Đắc Lắc. Từ hương vị đặc trưng của loại cà này, nhiều đầu bếp đã sáng tạo các thực đơn ngày một phong phú, đa dạng và phù hợp với khẩu vị của thực khách. Tiết mục “Văn hóa các dân tộc anh em” hôm nay, giới thiệu với bà con và các bạn về món canh cà đắng của người Ê Đê. 

Cà đắng trước kia mọc nhiều trên rừng, về sau được người Êđê đem trồng trong vườn nhà như một loại thực phẩm, rau quả. Cà đắng dễ trồng, chỉ cần gieo hạt trên đất ẩm, ngày tưới hai lần, ba tháng sau đã  chi chít quả. Quả cà đắng nhỏ và tròn như cà pháo, vỏ có màu xanh sọc trắng, cuống có nhiều gai nhỏ. Đúng như tên gọi, loại cà này có vị đăng đắng rất đặc trưng, có thể dùng ăn sống hoặc chế biến kết hợp với các nguyên liệu khác thành nhiều món ăn hấp dẫn như: cà đắng om ếch, cà đắng xào cá khô, cá đắng nấu thịt. Đối với người Ê Đê, những loại gia vị không thể thiếu khi nấu món cà đắng là lá é, củ nén và ớt cay. Đây là những gia vị đặc trưng làm tăng thêm hương vị cho món cà đắng. Cách nấu món cà đắng cũng khá đơn giản, dân dã. Bà H Linh Niê, đầu bếp ở Nhà hàng Yang Sing, thành phố Buôn Ma Thuột, cho biết:

Cà đắng thì mình khứa đôi, có thể khứa làm bốn, khi cắt thì mình có thể lấy một thau nước pha muối, trong thời gian cắt như vậy, có thể bắc một nồi nước sôi, cắt xong rồi bỏ vô nấu sơ qua, nấu sơ qua cái nước đắng, tại vì cà đắng đúng chất cà đắng của Tây Nguyên thì rất là đắng, nên mình phải cho qua đi, rồi bắt đầu mới xào. Sau khi nấu một nồi như vậy thì chín xong phải dầm nát cà rồi bỏ thêm lá é, củ nén, thế là có một nồi canh rất ngon

Ngày nay, cà đắng không còn đơn thuần là một món ăn dân dã trong bữa ăn của người Ê Đê mà trở thành đặc sản được nhiều nhà hàng, quán ăn từ bình dân đến sang trọng đưa vào thực đơn để phục vụ khách hàng. Trong quá trình chế biến, nhiều đầu bếp sáng tạo để tiết chế vị đắng, vị cay của món ăn sao cho phù hợp với khẩu vị của thực khách. Chị H Lenna Byă – Quản lý Khu du lịch sinh thái Bến nước buôn Akô Dhông, thành phố Buôn Ma Thuột, cho biết:

Món cà đắng của mình thì thường thường nó cay là chính, hơi đăng đắng thôi. Nhưng mà hiện tại thì nhà hàng không có làm đắng nữa vì khách không ăn được, mình phải làm giảm bớt đắng và cay lại cho hợp với khẩu vị của mọi người hơn. Thay vì canh không thì mình có thể um, um với lại cá khô, hoặc là heo đồng bào, thịt ba chỉ, thịt bò,… đó là mấy món khách hay gọi. Thay vì mình dùng những loại cà nhỏ, có gai, vừa đắng, vừa hăng, thì bây giờ mình sử dụng những loại cà hiện đại người ta trồng thì nó hơi đắng, quả to, thì khi đó nấu lên nó giảm bớt cái độ đắng lại với lại nó không bị hăng.

Trước đây cà đắng chủ yếu nấu với cá khô, về sau có cả các nguyên liệu khác như thịt heo, thịt bò hoặc ếch, lươn, ốc bươu. Có người còn nấu món cà đắng thập cẩm với lòng gà, cá cơm khô sấy, thịt hộp, nấu thành món súp với hương vị độc đáo. Dù chế biến như thế nào thì món cà đắng vẫn ngon bởi hội tụ đủ các hương vị: dẻo, thơm, bùi, béo, cay, đắng. Những người ăn cà đắng lần đầu sẽ thấy không quen với vị đắng nhân nhẫn của món ăn, nhưng sau đó sẽ khó quên hương vị của nó. Vị cay xè của ớt xanh quyện với vị đắng của cà, vị ngọt dịu của thịt khô một nắng hay vị beo béo của thịt ba chỉ nấu nhừ, dầm nhuyễn, cùng với mùi thơm thơm của củ nén và lá é tạo nên hương vị rất lạ mà chỉ có món ăn này mới có. Nhiều người “sành ăn” cho rằng ăn canh cà đắng mà toát mồ hôi hột vì cay mới thực sự là chạm vào nét đặc trưng của ẩm thực Tây nguyên. Ông Vũ Hoàng Anh, ở thành phố Buôn Ma Thuột, thường xuyên thưởng thức món ăn chế biến từ cà đắng tại nhà hàng Yang Sing, thành phố Buôn Ma Thuột nói:

Nói chung tôi đã thưởng thức món cà đắng của đồng bào tương đối là nhiều lần, nó có âm vị, bản sắc rất riếng, rất cay, rất đắng nhưng mà cũng rất là ngon.

Còn chị Trịnh Thị Nga, đến từ tỉnh Đắc Nông, lần đầu được nghe giới thiệu và thưởng thức canh cà đắng cảm nhận:

Lúc đầu mình ăn thì thấy đắng đắng cay cay, nhưng lại có mùi đặc trưng của rau lá é này, nó rất là thơm, nhưng khi mình nuốt vào thì thấy vị ngọt đọng lại ở cổ họng.

Có người ví von ăn cà đắng như lần đầu uống cà phê, chưa quen nên chỉ thấy vị đắng, nhưng ăn quen thì “nghiện”. Một số người còn cho rằng ăn các món chế biến từ cà đắng có thể chữa được nhiều bệnh như tiểu đường, béo phì, hay thấp khớp, vì nó đắng như thuốc, nhưng chưa có cơ sở khoa học nào chứng minh điều này. Dù vậy, với người dân bản địa, cà đắng vẫn là món ăn dân dã quen thuộc có mặt trong các bữa ăn của họ. Còn với du khách, đây trở thành món ăn có hương vị là lạ, hấp dẫn,  khó quên.