ơ đêếc c’moo t’coóh Lê Văn Quảng cóh phường Chiềng Sinh, tp.Sơn La, tỉnh Sơn La ặt chắp kiêng xa’nưl a’luốt, xa’nưl khèn âng đhanuôr Thái, đhanuôr Mông cóh k’coong ch’ngai. Tơợ râu chắp kiêng, t’coóh Quảng nắc ơy chấc ta’moóh pachoom bhrợ têng a’luốt lâng dưr váih nắc mưy manứih bhrợ têng râu a’luốt nâu bơơn bấc ngai năl cóh Sơn La.

      Mưy t’ngay bhrợ bhiệc âng t’coóh Lê Văn Quảng cóh tổ 8, phường Chiềng Sinh, tp.Sơn La buôn tơợp lâng bhiệc lêy pay đợ n’coo cr’đêê đoọng ra’văng bhrợ têng a’luốt, râu tr’coọ xa’nưl acoon cóh bơơn bấc ooy váih cóh zr’lụ acoon cóh Tây Bắc. đợ t’nơơm cr’đêê, ra’zol bơơn t’coóh lêy pay liêm gít, đơơng chô đắh crâng xang nặc púah pa’goóh. Đợ râu pr’đươi k’noọ lêy ba buôn, hadợ lâng tr’pang têyta’bách choom âng t’coóh Quảng nắc dưr váih đợ a’luốt, lâng đợ đh’riêng xa’nưl grơm priêng, bhrợ padưr t’méh cr’noọ cr’niêng manứih xơợng.

     T’coóh Quảng moon, tơợ k’tiếc Tổ Phú Thọ lướt Sơn La bhrợ têng cha, tr’nơợp 2 diịc điêl t’coóh nắc công nhân đông máy đường búah Mộc Châu. Tước c’moo 2000 pr’loọng đông t’coóh nắc chô ắt mamung cóh thành phố. K’noọ 40 c’moo ắt pazưm lâng Sơn La, cắh năl ha bêl t’coóh nắc ơy ắt pazưm ađay lâng xa’nưl a’luốt, xa’nưl khèn, xa’nưl pí âng đhanuôr acoon cóh Thái, acoon cóh Mông cóh đâu. nắc mưy năl, zâp bêl xơợng xa’nưl a’luốt âng t’coóh nắc k’noọ xơợng cơnh ngoọ ắt dzoọng cóh crâng dading âng zr’lụ Tây Bắc. lấh mơ, ooy đợ t’ngay bhiệc bhan, tết tọc cóh zâp vel đông k’coong ch’ngai Sơn La cắh choom cắh vêy xa’nưl khèn, xa’nưl a’luốt, xa’nưl pí pr’ha ha’ngur. Nắc râu cr’noọ âng apêê xoọc tr’kiêng, nắc loom luônh, cr’noọ âng zâp ngai lâng vel bhươl, lâng crâng dading, tâm k’ruung vel bhươl… cung tu râu đâu nắc bhrợ padưr t’pấh k’rơ liêm lâng t’coóh: “Vêy đợ a’luốt dal bhlâng, hân đhơ cơnh đêếc, đh’riêng xa’nưl âng đoo grơm bhlâng, xa’nưl grơm nắc pr’hay liêm. Hân đhơ cơnh đêếc cung vêy đợ a’luốt đệ, choom t’moót cóh chi’đhung quần cắh cậ ti dzịc đơơng liêm buôn, xa’nưl âng đoo priêng lâng chr’va lấh mơ.”

     Chắp kiêng xa’nưl khèn, xa’nưl pí, t’coóh Quảng nắc tự ađay chấc lêy moót ooy zâp vel bhươl lưm ta’moóh apêê t’coóh, đợ apêê choom bhrợ têng a’luốt, bhrợ khèn đoọng chấc lêy năl ooy bh’rợ bhrợ têng râu tr’coọ xa’nưl nâu. K’noọ 20 c’moo đâu bhiệc bhrợ têng a’luốt dzợ nặc râu cr’noọ cr’niêng dưr váih ooy t’coóh. Ting cơnh nghệ nhân Lê Văn Quảng, a’luốt âng đhanuôr acoon cóh Tây Bắc cắh cậ đươi bấc râu, hân đhơ cơnh đêếc, bấc nặc bơơn bhrợ liêm buôn. Cr’chăl bhrợ têng, t’coóh nắc bhrợ têng lấh mơ đoọng zâp râu a’luốt liêm lấh, vêy cơnh xaưl k’rơ pr’hay lấh mơ. Đươi bhrợ cơnh lâng c’năl tự pachoom đắh tr’coó xa’nưl đh’rứah lâng cr’noọ cr’niêng chấc lêy công nghệ âng t’coóh nắc ơy bhrợ têng liêm choom đợ xa’nưl a’luốt vêy tông liêm pr’hay. Bấc ngai chắp kiêng chấc lêy zâp râu a’luốt nắc ơy chấc lâng nghệ nhân Lê Văn Quảng. c’moo 2012, đhị t’ngay bhiệc bhan Pr’hoọm Tây Bắc cóh trung tâm triển lãm văn hoá nghệ thuật VN xa’nưl a’luốt âng t’coóh nắc ơy bơơn bấc ngai kiêng xơợng lâng bơơn huy chương vàng.

     Ăt k’rang k’noọ lâng bhiệc bấc acoon ađhi âng đhanuôr zâp acoon cóh xoọc đâu nắc xoọc bhrợ ta’úah ha’vil zâp c’nắt pr’hát âng vel bhươl. Bấc c’moo nua, t’coóh nắc tình nguyện pachoom đoọng k’goóh doọ pay zên đoọng ha k’ha riêng apêê k’tứi, pachoom đoong hapêê p’niên đh’rông óih cr’noọ cr’niêng chắp kiêng lâng cr’noọ xa’nưl nâu. Lấhmơ, lâng apêê ađhi học sinh trường phổ thông acoon cóh nội trú tỉnh, c’léh pr’dzoọng âng manứih nghệ nhân t’coóh lâng a’luốt cóh têy, zay ta’níh moon pachoom đoọng zâp nốt nhạc, tước bhiệc pay pachô pr’hơơm đoọng plong đợ pr’hát pr’hay âng crâng k’coong. Ađhi Ly A Nhia, học sinh trường phổ thông acoon cóh nội trú tỉnh Sơn La đoọng năl: “azi bơơn thầy Quảng moót cóh đâu pachoom đoọng plong 2, 3 pr’hát. Lâng cung tu vêy thầy Quảng nắc azi năl choom chiơ’ớh bấc bài a’luốt pr’hay âng acoon cóh zi. Pa’đhang moon cơnh bài Ha’pruốt chô cóh vel bhươl Mông.”

     Cắh vêy chấc pachoom ooy trường lớp n’đoo, nắc lâng cr’noọ cr’niêng nghệ nhân Lê Văn Quảng xoọc đợc lơi bấc cr’noọ bh’rợ âng đay lâng đợ bhiệc bhrợ zư lêy zâp râu tr’coọ xa’nưl acoon cóh lâng pachoom đoọng ha lang p’niên. Đợ p’niên k’tứi nắc ơy bơơn t’coóh pachoom xa’nưl a’luốt nắc đợ apêê chi’ớh pr’hát xa’nưl liêm chr’nắp âng bh’rợ văn hoá pr’hát xa’nưl cóh vel bhươl. T’coóh Quảng moon: “Rơơm kiêng âng cu nắc ngai cung năl tước a’luốt, ngai cung choom plong a’luốt lâng zâp vel bhươl cóh ch’ngai bha’dắh bhlâng nắc apêê pr’zợc cóh đêếc, apêê nắc lêy 1 râu chr’nắp. lâng acu rơơm kiêng zâp apêê pr’zợc vêy mưy râu tr’kiêng pậ chr’nắp lâng a’luốt, lêy chắp kiêng a’luốt tu nắc vêy âng đơơng r’vai ma bhưi âng acoon cóh đay.”

     Lâng cr’noọ tr’kiêng chắp kiêng vel bhươl crâng dading Tây Bắc, nghệ nhân Lê Văn Quảng xoọc ơy chrooi pa’xoọng lâng zư lêy, padưr đợ râu liêm chr’nắp âng văn hoá đhanuôr zâp acoon cóh-nâu đoo nắc đợ bhiệc bhrợ chr’nắp bhlâng, ahêê lêy chắp.

NGHỆ NHÂN NẶNG LÒNG VỚI TIẾNG SÁO

          Hồng Việt

        Từ Phú Thọ lên Sơn La lập nghiệp đã gần 40 năm, cũng là chừng ấy thời gian ông Lê Văn Quảng ở phường Chiềng Sinh, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La say mê tiếng sáo, tiếng khèn dìu dặt của đồng bào Thái, đồng bào Mông vùng cao. Từ niềm yêu thích, ông Quảng đã mày mò học cách làm sáo và trở thành nghệ nhân chuyên chế tác các loại sáo có tiếng ở Sơn La.

        Một ngày làm việc của ông Lê Văn Quảng ở tổ 8 phường Chiềng Sinh,  thành phố Sơn La thường bắt đầu bằng việc chọn những ống nứa để chuẩn bị cho chế tác sáo- loại nhạc cụ dân tộc rất phổ biến của đồng bào dân tộc Tây Bắc. Những cây nứa, cây loi được ông lựa chọn rất kỹ càng, cất công mang từ rừng về đã được phơi khô. Những loại nguyên liệu tưởng chừng đơn giản vậy mà dưới bàn tay khéo léo của ông Quảng lại trở thành những cây sáo, cây pí có âm thanh trầm bổng, réo rắt đánh thức tâm hồn người nghe.

         Ông Quảng kể: Từ đất Tổ Phú Thọ lên Sơn La lập nghiệp, ban đầu hai vợ chồng ông là công nhân Nhà máy đường rượu Mộc Châu. Đến năm 2000 gia đình ông mới chuyển về sinh sống tại thành phố. Gần 40 năm gắn bó với Sơn La, chẳng biết từ khi nào ông đã đắm hồn mình trong tiếng sáo, tiếng khèn, tiếng pí của đồng bào dân tộc Thái, dân tộc Mông nơi đây. Chỉ biết mỗi khi nghe tiếng sáo dìu dặt ông tưởng như mình đang đứng giữa núi rừng bao la trùng điệp của vùng Tây Bắc. Nhất là, trong những ngày lễ, Tết ở các bản làng vùng cao  Sơn La không thể thiếu tiếng khèn, tiếng sáo, tiếng pí dìu dặt. Đó là nỗi lòng của những người đang yêu, là tình cảm, tâm hồn của mỗi người với bản làng, với núi rừng, sông suối quê hương... Chính điều này tạo nên sức hút mạnh mẽ với ông: “Có những cây sáo rất là dài, nhưng tiếng của nó rất trầm, tiếng trầm thì rất gợi tình. Nhưng cũng có những cây rất là ngắn, có thể đút túi hoặc dắt vào lưng cũng có thể mang đi được, nhưng tiếng của nó rất trong và vang xa.”

          Yêu tiếng khèn, tiếng pí ông Quảng tự mình vào các bản, làng gặp gỡ người già, những người biết làm sáo, làm khèn để tìm hiểu về công thức chế các loại đạo cụ này. Gần 20 năm nay việc chế tác sáo vẫn luôn là nguồn cảm hứng bất tận trong ông. Theo nghệ nhân Lê Văn Quảng, sáo của đồng bào dân tộc Tây Bắc  hay dùng có nhiều loại, nhưng phần lớn được làm rất đơn giản. Quá trình chế tác, ông đã cải tiến để các loại sáo có hình thức đẹp hơn, có âm vực rộng hơn, cao hơn. Ứng dụng vốn kiến thức tự học về nhạc lý cùng đam mê tìm tòi công nghệ  mà ông đã chế tác thành công những cây sáo có tông rất chuẩn. Rất nhiều người đam mê sưu tầm các loại sáo đã tìm đến với nghệ nhân Lê Văn Quảng. Năm 2012, tại ngày hội “Sắc màu Tây Bắc” ở Trung tâm Triển lãm văn hóa nghệ thuật Việt Nam tiếng sáo của ông đã chinh phục khán giả và đạt huy chương vàng.

      Trăn trở với việc nhiều con em của đồng bào các dân tộc hiện nay đang lãng quên các câu hát, giai điệu của quê hương. Nhiều năm qua, ông đã tình nguyện dạy miễn phí cho hàng  trăm em nhỏ, truyền cho các em ngọn lửa đam mê với các loại nhạc cụ dân tộc. Đặc biệt, với các em học sinh Trường Phổ thông dân tộc trú tỉnh hình ảnh người nghệ nhân già với cây sáo trên tay, ân cần chỉ dạy từng nốt nhạc cho đến cách lấy hơi để cất lên những giai điệu mang âm vang của núi rừng đã trở nên quen thuộc. Em Ly A Nhia, học sinh Trường Phổ thông Dân tộc nội trú tỉnh  Sơn La cho biết: “Chúng em  được thầy Quảng vào trong này dậy thổi một số bài. Và cũng chính nhờ thầy Quảng mà chúng em biết được dân tộc mình có rất nhiều bài sáo hay và chúng em cũng đã thổi được một số bài. Ví dụ bài Xuân về trên bản Mông….”

       Không qua một trường lớp nào, chỉ với niềm đam mê nghệ nhân Lê Văn Quảng đang dành hết nhiệt huyết của mình vào công việc gìn giữ các loại nhạc cụ dân tộc và truyền lại cho thế hệ trẻ. Những em nhỏ đã được ông truyền dạy tiếng sáo sẽ là những hạt nhân văn nghệ tiêu  biểu của phong trào văn hóa văn nghệ ở địa phương.  Ông Quảng nói: “Mong muốn của tôi là ai cũng biết đến sáo, ai cũng biết thổi sáo, và các bản làng xa xôi nhất là các bạn trẻ ở đấy, người ta sẽ thấy đấy là 1 sự cần thiết. Và tôi muốn các bạn trẻ có một tình yêu lớn đối với cây sáo, hãy yêu tiếng sáo bởi vì nó mang hồn dân tộc của mình.”

      Với tình yêu quê hương núi rừng Tây Bắc, nghệ nhân Lê Văn Quảng đang góp phần quảng bá và gìn giữ, phát huy những nét độc đáo của văn hóa của  đồng  bào các dân tộc- đây là việc làm thật đáng quý và trân trọng./.