Prá pr’ma- bh’noóch Cơ Tu.
Thứ tư, 00:00, 25/11/2015

Tơợ lang ahay, prá pr’ma, bhrợ bh’noóch cắh choom cắh vêy cóh pr’ắt tr’mông âng đhanuôr Cơ Tu. Bơơn vêy k’rang lêy âng Đảng, Nhà nước, nâu cơy pr’ắt tr’mông âng đhanuôr nắc vêy cr’liêng chữ, vêy điện, đài, tivi, ha roo a bhoo công bing zơng, prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc dzợ chr’nắp cóh pr’ắt tr’mông t’mêê. Kim Cương, PV Đài p’rá VN vêy bơơn tr’lum lâng apêê t’coóh ta ha cóh cr’noon Pr’ning, chr’val Lăng, chr’hoong da ding k’coong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cóh bh’rợ bhrợ bh’noóch, prá pr’ma.

  Bêl zợ buáh a rong công k’nặ dzụ, đh’lúc âng ha dum công xiêr công nắc bêl apêê t’coóh ta ha cóh Gươl cr’noon Pr’ning, chr’val Lăng nắc tơớp k’đơơng xa nay âng đay. Đhalum bêl t’ngay bhui har âng bhươl cr’noon, đhanuôr chô k’rong bấc pa bhlâng đhị Gươl, apêê t’coóh ta ha nắc vêy cr’noọ kiêng bhrợ bh’noóch lâng prá pr’ma đoong đh’rứah tr’thi đoọng u bhui har lấh mơ. Zập ngai nắc lứch bhrợ têng, ng’lêy ooy bran mắt nắc n’léh rau bhui har, déh hơnh. Cắh ng’năl apêê lang ta đhâm c’mor cóh bh’rợ sinh hoạt n’nâu nắc vêy n’năl gít pazêng rau xa nay âng apêê t’coóh ta ha prá xay, pa đhớch ooy pleng k’tiếc, n’loong n’coo, nắc lứch zập ngai lứch kiêng lâng n’táp têy bêl muy cha nắc manuýh t’coóh ta ha bhrợ xang. Bh’rợ prá pr’ma âng apêê a bhướp pr’hay pa bhlâng, apêê a bhướp pa đhớch ooy mặt t’ngay, k’ruung đác ch’ngaách, pô n’loong, a coon chim dưr păr cóh pleng… nắc vêy apêê a bhướp đươi dua pa đhớch crêê cơnh lâng k’đơơng xa nay âng đay pr’hay pa bhlâng.

Prá pr’ma lâng bhrợ bh’noóch Cơ Tu k’đháp ha dzợ nắc công buôn. K’đháp nắc đợ n’juông xa nay ng’prá, bhr’ươl bh’noóch ng’bhrợ nắc cắh ơy ng’ra văng tơợ l’lăm lâng manuýh bhrợ nắc manuýh vêy c’năl ooy bấc n’đắh lâng n’năl gít ooy pazêng rau pr’đươi, bh’rợ cóh crâng k’coong… Hân đhơ cơnh đêếc, đhiệp ng’năl a năm cắh ơy zập, ha dzợ manúyh bhrợ bh’noóch, prá pr’ma nắc manúyh la lua choom prá, choom bhrợ, manuýh ta béch cóh bh’rợ ng’đhớch pazêng rau pr’đươi, bh’rợ đoọng crêê cơnh. T’coóh C’Lâu Nâm - ắt cóh cr’noon Pr’ning prá:

Prá pr’ma lâng bhrợ bh’noóch âng manuýh Cơ Tu tơợ ahay nắc pr’hay pa bhlâng lâng crêê lâng pr’ắt tr’mông âng manuýh Cơ Tu. Ng’prá pr’ma nắc muy bh’rợ nghệ thuật prá lơớp, cắh choom prá gít, cắh choom prá tíh rau a đay kiêng. Đươi ooy bh’rợ prá ving, u lơớp đoọng xay p’cắh rau ng’chắp lâng manuýh âng đay kiêng prá xay. Bhrợ bh’noóch công cơnh đêếc, prá pr’ma ađay n’jứah đươi n’juông bh’noóch, pa bhlâng nắc lâng manuýh vêy mr’loọng liêm, đươi dua bh’rợ nghệ thuật bhrợ bh’noóch đoọng xay truíh ooy xa nay kiêng prá xay. Ahêê cắh choom xay truíh tíh ooy xa nay âng đay kiêng.

Prá pr’ma, bhrợ bh’noóch âng manuýh Cơ Tu doọ ng’xay moon bấc ooy xa nay đoọng oó cắh xay moon gít ooy muy rau xa nay, bh’rợ, rau xa nay cóh đâu nắc đươi ooy xa nay, pr’đươi n’lơớp, ng’đhớch rau a đoo n’nâu nắc ng’prá chr’nắp âng a đoo n’tốh. tu cơnh đêếc, nghệ thuật prá pr’ma, bhrợ bh’noóch ta luôn bhrợ ha bấc manuýh kiêng xơợng, bhrợ đoọng ha manuýh đh’rứah prá xay n’năl gít xa nay bh’rợ. Pazêng apêê t’coóh ta ha cr’noon Pr’ning ta béch pa bhlâng cóh bh’rợ đươi dua pazêng rau xa nay, pr’đươi bêl prá pr’ma, bhrợ bh’noóch pazum lâng xa nay, chính sách âng Đảng, Nhà nước… đoọng p’too pa choom k’coon ch’chau lâng đhanuôr cóh bhươl cr’noon.

K’dâng muy bơr, c’moo chô ooy đâu, bh’rợ xay moon p’too pa choom pazêng rau xa nay, chính sách âng Đảng, Nhà nước nắc vêy ta xay cóh bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch truyền thống âng manuýh Cơ Tu bấc pa bhlâng bêl ng’họp bhươl lâng cóh pr’ắt tr’mông zập t’ngay. T’coóh C’Lâu Nhấp - ắt cóh cr’noon Pr’ning, chr’val Lăng, chr’hoong Tây Giang prá:

Tơợ c’xêê c’moo chiến tranh ahay, pazêng apêê t’coóh ta ha công đươi bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch đoọng ta đang moon ta đhâm c’mor dưr lướt bộ đội, nhăn phép n’đắh k’conh đoọng ta đhâm c’mor lướt cách mạng. Cóh c’xêê c’moo têêm ngăn nắc vêy bấc chính sách âng Đảng, Nhà nước azi kiêng nhăn nắc công cắh pân xay moon tíh, nắc ng’đươi bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch. Ta đang moon ta đhâm c’mor bhrợ têng kinh tế, t’bil ha ul pa xiêr đharứt công ng’prá pr’ma, bhrợ bh’noóch. Cán bộ chr’hoong, tỉnh chô ooy cr’noọ bhrợ bhiệc công đươi p’rá prá pr’ma, bhrợ bh’noóch, nắc lâng manuýh n’năl nắc vêy ng’prá, ha dzợ lâng manuýh cắh n’năl nắc ng’prá xay cơnh lơơng.

Prá pr’ma, bhrợ bh’noóch Cơ TU nắc dzợ đợ rau chr’nắp cóh pr’ắt tr’mông t’mêê. A đoo tr’đăn lâng manuýh Cơ Tu lâng dưr váih muy rau cr’noọ rơơm kiêng ngoọ cơnh ch’na đha nắh, xa nấp xấp, đác ộm cóh zập t’ngay./.

 

NÓI LÝ- HÁT LÝ CƠ TU

 

Từ bao đời, nói lý, hát lý là điều không thể thiếu trong đời sống của người Cơ Tu. Được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, nay đời sống bà con có được con chữ, có điện, đài, tivi, lúa ngô cũng đã chất đầy kho, nói lý, hát lý vẫn còn nguyên giá trị trong cuộc sống mới.

  Khi ché rượu cần đã vơi, sương đêm đã xuống cũng là lúc các bô lão trong ngôi nhà Gươl ở thôn Prning, xã Lăng bắt đầu dẫn dắt câu chuyện của mình. Nhân dịp ngày vui của làng, bà con tập trung đông đúc tại Gươl, các cụ có nhã ý thi nói lý và hát lý để tranh tài với nhau cho vui vẻ. Mỗi người một câu nghe truyền cảm, nhìn sắc thái suy tư lắm. Không biết trong buổi sinh hoạt này giới trẻ có hiểu hết những ý nghĩa của câu nói không, nhưng ngồi nghe các cụ ví von trời trăng, mây gió thì tỏ ra thích thú, vỗ tay rào rào mỗi khi kết thúc phần nói lý của các cụ. Cách nói lý của các cụ rất hay, các cụ sử dụng nhiều hình tượng ví von như mặt trời, làn nước mát trong lành, cây xanh trổ hoa, con chim vỗ cánh bay trên trời…. được các cụ sử dụng một cách nhuần nhuyễn với lối dẫn dắt hay mà rất độc đáo.

Nói lý và hát lý Cơtu khó mà dễ. Khó ở chỗ những câu nói, câu hát không hề có sự chuẩn bị trước và người nói, người hát phải thật sự có vốn kiến thức phong phú và am hiểu nhiều về các sự vật, sự việc trong tự nhiên. … Tuy nhiên, chỉ hiểu biết thôi chưa đủ mà người nói lý, hát lý cần có tài năng, sự khéo léo ứng dụng giữa các sự vật, sự việc với nhau cho hợp lý và lôgic. Già Clâu Nâm – thôn Pring cho biết:   Nói lý và hát lý của người Cơ Tu từ xưa đến nay nó có ngụ ý rất hay và phù hợp với đời sống của người dân. Nói lý là nghệ thuật nói ẩn ý, mình không được nói thẳng vấn đề mình muốn. Mình phải sử dụng cách nói vòng, ẩn dụ thể hiện sự tôn trọng đối với người mà mình đặt vấn đề. Hát lý cũng thế, nói lý mình vừa sử dụng câu hát, nhất là những người có giọng hát hay sử dụng nghệ thuật hát lý để đề cập đến một vấn đề nào đó cần nói tới. Mình không được đề cập thẳng vấn đề mình muốn trực tiếp được. 

Nói lý, hát lý của người Cơ Tu không nhất thiết là phải dùng triết lý để mổ xẻ, phân tích một sự việc hiện tượng, mà cái lý ở đây là dùng hình tượng ẩn dụ, nhân hóa ví cái này hiểu nghĩa cái kia. Vì thế, nghệ thuật nói lý, hát lý luôn kích thích người nghe, giúp đối phương hiểu sâu công việc một cách cặn kẽ, sâu sắc mà rất ý nhị. Các cụ thôn Prning, rất khéo léo khi sử dụng hình thức nói lý, hát lý lồng ghép vấn đề chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước …để giáo dục, bảo ban con, cháu và dân làng.

Khoảng một, hai năm trở lại đây, hình thức tuyên truyền, vận động các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước được sử dụng bằng nghệ thuật nói lý, hát lý truyền thống của người Cơtu khá nhiều trong các buổi sinh hoạt và cả trong cuộc sống đời. Già Cờ Lâu Nhấp - thôn Pring, xã Lăng, huyện Tây Giang cho biết:  Từ thời chiến tranh ngày xưa, các cụ ông cũng sử dụng nghệ thuật nói lý, hát lý để vận động thanh niên lên đường nhập ngũ, xin phép bố mẹ cho thanh niên đi cách mạng. Thời bình rồi thì có nhiều chính sách của Đảng, Nhà nước mình muốn xin cũng không dám nói trực tiếp, xin trực tiếp được mà phải sử dụng nghệ thuật nói lý, hát lý. Vận động thanh niên hưởng ứng các phong trào phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo cũng nói lý, hát lý. Cán bộ huyện, tỉnh về thôn làm việc mình cũng sử dụng nói lý, hát lý, tất nhiên là đối với những người hiểu thì mình mới nói, còn người không hiểu thì mình lại sử dụng cách nói khác.

Hát lý, nói lý Cơ Tu vẫn còn vẹn nguyên giá trị trong đời sống mới. Nó gần gũi, thân quen với người Cơ Tu và hình thành một nhu cầu như cơm ăn, áo mặc, nước uống vậy…/.

 

Tags:

Viết bình luận

TIN CÙNG CHUYÊN MỤC