Đẳng sâm tỵ năc râu tơơm z’nươu looi lâng đha nuôr Cơ Tu chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Râu t’nơơm n’nâu âi zooi k’ha riêng pr’loọng đha nuôr coh vel đong chr’hoong z’lâh đha rưt, yêm têêm pr’ăt tr’mông. Đẳng sâm năc tơơm buôn choh, bơơn zư x’mir lêy, bón phân, bhrợ xâc… xang dâng 2 c’moo năc tơơp đoọng rố pay.

L’lăm a hay, pr’loọng đong p’căn Bhriu Thị Thịnh, ăt coh chr’val Ch’Ơm, chr’hoong Tây Giang năc muy choh keo, pa chô căh mơ vêy. Bơơn chính quyền vel đong k’rang zooi đoọng, p’căn Bhriu Thị Thịnh âi grơơ loom dzang choh đẳng sâm. Bơơn HTX Nông nghiệp dịch vụ Ch’Ơm zooi pay câl bh’nơơn, zâp c’moo pr’loọng đong p’căn Bhriu Thị Thịnh pa chô yêm têêm tơơm đẳng sâm dâng 150 tươc 200 ưc đồng.“Chr’năp âng tơơm đẳng sâm năc chô đơơng dal, vêy zên câl ch’nêêh đoọng cha. Doó cơnh a hay, căh vêy zên năc muy pay ha roo cloh cha công ga lêêh ga leêng. Nâu câi vêy zên năc câl ch’nêêh a đhuôc, kiêng câl cha hâu câl cha. Doó dzợ cơnh a hay zr’năh xr’dô.”

Bâc c’moo đăn đâu, chr’val đha rưt zr’lụ da ding ca coong Trà Leng, chr’hoong Nam Trà My công dzợ k’đhơợng bhrợ lâng bhrợ t’bhưah p’xoọng bâc đhăm nang quế. T’piing lâng tơơm keo lâng apêê tơơm chr’noh n’lơơng, quế buôn choh lâng doó ga lêêh zư x’mir. Zâp c’moo, chr’val Trà Leng p’too moon đha nuôr k’rong đơơng âng m’ma quế vel đong tr’haanh đha hum yêm choh pa dưr  đoọng ha dưr dal chất lượng bh’nơơn. A moó Hồ Thị Cười, ma nưih Ca Dong ăt coh chr’val Trà Leng đọong năl, quế năc râu chô đơơng bha lâng ha pr’loọng đong đha nuôr coh chr’val. Chr’năp quế ting t’ngay ting dzooc tu cơnh đêêc zâp ngai công bhui har:“Đong cu vêy lâh 1 r’bhâu t’nơơm quế, coh đêêc vêy đợ t’nơơm âi 10 c’moo đanh, 1, c’moo, 2 c’moo công vêy, zâp ruh zêng. Zâp c’moo đong cu công choh t’bhưah p’xoọng đhăm choh quế tu nâu đoo năc tơơm chr’noh tơợ a hay âng đha nuôr. Bele a hay 1 ký quế vêy chr’năp 70 r’bhâu đồng, nâu câi âi dzooc dal m’bứi.”

Chr’hoong Nam Trà My năc vel đong vêy đhăm choh tơơm z’nươu bhưah bhlâng coh tỉnh Quảng Nam. Ting cơnh dap lêy, đhị chr’hoong da ding ca coong n’nâu vêy dâng 1.500 pr’loọng đha nuôr ting pâh choh lâng pa dưr tơơm z’nươu zâp râu cơnh lâng 400 hécta ting quy hoạch choh z’nươu âng tỉnh. T’cooh Trần Duy Dũng, Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam đoọng năl, bâc c’moo đăn đâu chr’hoong k’rong p’too moon dha nuôr ting pâh choh, zooi đoọng zên lâng pa choom đoọng đươi dua khoa học kỹ thuật, bhrợ t’bhưah pr’đhang bh’rợ choh apêê tơơm z’nươu ting c’lâng hàng hóa, k’rong choh bâc bhlâng năc tơơm sâm Ngọc Linh, quế….“Bâc pr’loọng đha nuôr choh tơơm z’nươu âi choom dưr z’zăng ta clơ. Xooc đâu cơnh zr’lụ Trà Linh, Trà Nam, Trà Cang năc muy bơr pr’loọng apêê k’rong choh sâm Ngọc Linh, lâh đhị đêêc apêê đoo vêy choh p’xoọng muy bơr tơơm z’nươu cơnh Giả cổ lam, sâm lam lâng muy bơr tơơm z’nươu n’lơơng pa chô z’zăng bâc.”

Tỉnh Quảng Nam xay moon pa dưr tơơm z’nươu năc c’lâng xa nay chr’năp coh bh’rợ zư lêy lâng pa dưr crâng, pa chô yêm têêm ha đha nuôr ma mông tơợ crâng. Xooc đâu, coh apêê chr’hoong da ding ca coong âng tỉnh Quảng Nam vêy đợ tơơm z’nươu bâc ơl cơnh lâng c’rơ bhâu râu đoọng bhrợ z’nươu, pa bhlâng ănc vêy 36 râu z’nươu vêy dh’nơc coh bha ar Bhrông Việt Nam. Coh đêêc vêy bâc râu chr’năp pr’hăt cơnh sâm Ngọc Linh, quế Trà My, ba kích, đẳng sâm, giảo cổ lam, tri câng, ra zeh… Muy bơr pr’đhang choh tơơm đẳng sâm, sâm Ngọc Linh đhị chr’hoong Nam Trà My, Tây Giang âi chô đơơng bh’nơơn dal.

Xooc đâu, bâc doanh nghiệp, Hợp tác xã ting pâh bhrợ têng, câl pay bh’nơơn bơơn cr’noọ 3 sao, 4 sao cơnh: Cao đẳng sâm, mứt đẳng sâm, đẳng sâm chong đac g’dớ,... T’cooh Phan Việt Cường, Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam đoọng năl, tỉnh xooc t’bhlâng bhrợ k’rơ, t’đang t’pâh apêê doanh nghiệp, zooi đoọng hợp tác xã bhrợ pa dưr apêê đong bhrợ m’ma, p’têêt lâng đơơng đoọng m’ma lâng câl đươi, choh lâng bhrợ têng bh’nơơn z’nươu.“Coh bâc c’moo ha nua, Quảng Nam công xay moon c’lâng pa dưr tơơm z’nươu. A zi âi vêy Nghị quyết chuyên đề âng HĐND tỉnh n’đăh pa dưr apêê tơơm z’nươu chr’năp cơnh lâng zr’lụ da ding ca coong Quảng Nam. Choom moon, pr’ăt tr’mông đha nuôr tr’xăl ghit đươi k’rong bhrợ choh tơơm z’nươu. Tu cơnh đêêc, coh bâc c’moo tươc, a zi năc t’bhlâng t’đang moon apêê doanh nghiệp đoọng k’rong bhrợ liêm ta nih lâh n’đăh bh’rợ pa dưr tơơm z’nươu./.

Quảng Nam:

 Phát triển cây dược liệu giúp người dân miền núi nâng cao thu nhập

PV Phương Cúc/VOV miền Trung 

Thời gian qua, tỉnh Quảng Nam thực hiện quy hoạch, phát triển cây dược liệu đạt hiệu quả cao. Qua đó, không chỉ giúp nâng cao đời sống của người dân, đặc biệt là người dân vùng cao mà còn góp phần bảo vệ rừng. 

Đẳng sâm vốn là loài cây dược liệu quen thuộc với đồng bào Cơ Tu huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Loài cây này đã giúp hàng trăm hộ dân trên địa bàn huyện thoát nghèo, ổn định cuộc sống. Đẳng sâm là cây dễ trồng, được chăm sóc, bón phân, làm cỏ... sau khoảng 2 năm bắt đầu cho thu hoạch.

Trước đây, gia đình bà Briu Thị Thịnh, ở xã Ch’Ơm, huyện Tây Giang chỉ trồng cây keo, thu nhập không cao. Được chính quyền địa phương quan tâm hỗ trợ, bà Briu Thị Thịnh mạnh dạn chuyển sang trồng cây đẳng sâm. Được HTX Nông nghiệp dịch vụ xã Ch’Ơm hỗ trợ bao tiêu sản phẩm, mỗi năm gia đình bà Briu Thị Thịnh thu nhập ổn định từ cây đẳng sâm khoảng 150 triệu đến 200 triệu đồng:“Giá trị của cây đẳng sâm là đem lại cho mình thêm kinh tế, có tiền mua gạo để ăn. Không giống như hồi xưa, không có tiền chỉ có thể lấy lúa rẫy về giã cũng mệt mỏi. Giờ có tiền thì có thể mua gạo sẵn từ đồng bằng về ăn, không giống ngày xưa quá cực khổ.”

Những năm gần đây, xã nghèo vùng cao Trà Leng, huyện Nam Trà My vẫn duy trì và nhân rộng thêm nhiều diện tích cây quế. So với cây keo và các loại cây trồng khác, cây quế dễ trồng và ít tốn công đầu tư, chăm sóc. Hàng năm, xã Trà Leng  vận động bà con tập trung đưa giống quế bản địa nức tiếng một thời vào trồng để nâng cao chất lượng sản phẩm. Chị Hồ Thị Cười, người dân tộc Ca Dong ở xã Trà Leng cho biết, quế là nguồn thu chính của các hộ gia đình trong xã. Giá quế ngày càng tăng nên ai cũng phấn khởi:“Nhà tôi có hơn 1 ngàn cây quế, trong đó có những cây đã 10 năm tuổi, 1 năm, 2 năm cũng có, đầy đủ các loại. Năm nào nhà tôi cũng trồng mở rộng thêm diện tích trồng quế bởi vì đây là cây trồng từ xưa đến giờ rồi. Hồi trước 1 ký quế có giá 70 ngàn đồng, bữa nay có cao hơn chút.”

Huyện Nam Trà My là địa phương có diện tích trồng cây dược liệu lớn nhất ở tỉnh Quảng Nam. Theo thống kê, tại huyện miền núi này có khoảng 1.500 hộ dân tham gia trồng và phát triển cây dược liệu các loại với gần 400 héc ta theo quy hoạch trồng dược liệu của tỉnh. Ông Trần Duy Dũng, Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cho biết, mấy năm gần đây huyện tập trung vận động bà con tham gia trồng, hỗ trợ vốn và tập huấn, chuyển giao khoa học kỹ thuật, nhân rộng mô hình các cây dược liệu theo hướng sản xuất hàng hoá tập trung, chuyên canh cao nhất là cây sâm Ngọc Linh, quế…“Những hộ dân trồng dược liệu đã khá lên và giàu có. Hiện nay như vùng Trà Linh, Trà Nam, Trà Cang thì một số hộ người ta tập trung trồng sâm Ngọc Linh, bên cạnh đó học có trồng thêm một số cây dược liệu như Giả cổ lam, sâm lam và một số cây khác thu nhập cũng rất khá.”
       Tỉnh Quảng Nam xác định phát triển cây dược liệu là chủ trương định hướng quan trọng trong việc bảo vệ và phát triển rừng, tăng thu nhập cho người dân sống từ rừng. Hiện nay, ở các huyện miền núi của tỉnh Quảng Nam có nguồn cây dược liệu phong phú, đa dạng về chủng loại với với cả ngàn loài, chi, họ thực vật làm thuốc, đặc biệt có 36 loài cây thuốc có tên trong Sách đỏ Việt Nam. Trong đó có nhiều loài quý hiếm như sâm Ngọc Linh, quế Trà My, ba kích, đẳng sâm, giảo cổ lam, nấm ngọc cẩu, chè dây… Một số mô hình trồng cây đẳng sâm, sâm Ngọc Linh tại huyện Nam Trà My, Tây Giang đã mang lại hiệu quả thiết thực.

Hiện nay, nhiều doanh nghiệp, Hợp tác xã tham gia chế biến, tiêu thụ sản phẩm đạt tiêu chuẩn 3 sao, 4 sao như: cao đẳng sâm, mứt đẳng sâm, đẳng sâm ngâm mật ong, trà túi lọc đẳng sâm… Ông Phan Việt Cường, Bí thư Tỉnh uỷ Quảng Nam cho biết, tỉnh đang tiếp tục xúc tiến, thu hút các doanh nghiệp, hỗ trợ hợp tác xã xây dựng các cơ sở sản xuất giống, gắn cung ứng giống với tiêu thụ, trồng và chế biến sản phẩm dược liệu:“Trong những năm qua, Quảng Nam cũng định hướng phát triển cây dược liệu. Chúng tôi đã có Nghị quyết chuyên đề của HĐND tỉnh về phát triển các cây dược liệu quý đối với vùng núi Quảng Nam. Phải nói rằng, đời sống nhân dân thay đổi rõ rệt nhờ đầu tư trồng cây dược liệu. Chính vì vậy, trong những năm đến, chúng tôi tiếp tục kêu gọi các doanh nghiệp để đầu tư bài bản hơn về vấn đề phát triển cây dược liệu./.”