Pr’hát acoon cóh Mông vêy bấc pa bhlâng lâng pazêng râu pr’hát cơnh: pr’hát ch’roonh zr’muông, pr’hát pa nar, pr’hát bhrợ ma mai, pr’hát ha manuýh cắh dzợ… nắc pazêng râu pr’hay liêm pr’hay, xay p’cắh râu cr’noọ cr’niêng, râu rơơm kiêng âng đhanuôr cóh pr’ắt tr’mông. Cóh pazêng n’juông pr’hát nắc đợ râu bhui har, râu ta u loom lâng pazêng cơnh bhr’ươl pr’hát la lay cơnh. Tu cơnh đêếc, pr’hát nức dưr váih râu chr’na đha nắh tinh thàn cắh choom cắh vêy cóh pr’ắt tr’mông âng manuýh Mông. T’ruíh: Văn hoá đhi noo hêê acoon cóh bêl đâu, đhanuôr lâng pr’zớc đh’rứah chêếc n’năl ooy pr’hát âng manuýh Mông ớ.

# Cóh pr’ắt tr’mông zập t’ngay âng manuýh Mông nắc pr’hát ch’roonh zr’muông nắc vêy ta đươi dua bấc bhlâng, râu đêếc nắc pr’hát âng cr’noọ cr’niêng âng apêê pân juýh pân đil manúyh Mông.

A noo Vàng Seo Sử nắc manuýh vêy bhr’ươl pr’hát pr’hay pa bhlâng âng cr’noon Đồng Tâm, chr’val Yên Thành, chr’hoong Quảng Bình, tỉnh hà Giang. Zập bêl tước ooy bhiệc bhan, tết cắh cậ đợ ha dum văn nghệ âng chr’val, chr’hoong nắc a noo ting hát pr’hát âng acoon cóh đay. Bhr’ươl pr’hát âng a noo nắc bhrợ bấc apêê pân đil, lâng cóh đêếc vêy 1 cha nắc ơy chô ooy a noo, xang n’nắc a nhi a noo a moó ắt mamông đh’rứah zazum tước nâu cơy.

Nắc pân juýh pân đil tr’kiêng nắc cóh t’ngay tết, pân juýh pân đil hát đh’rứah, xang n’nắc tr’pay váih k’díc k’điêl.

Ting cơnh a noo Vàng Seo Sử, bêl k’nặ ba boóch đh’rứah, ađoo pân juýh buôn xay moon cr’noỌ âng đay cóh xa nul âng khèn, kèn a xậ… lâng râu xa nul ken pr’hay pa bhlâng, pa hêl ađoo pân đil, đoo bêl ơy kiêng nắc apêê đoo ắt đh’rứah hát pr’hát xay moon râu cr’noọ cr’niêng âng ch’roonh zr’muông. T’coóh Hoàng Chúng, manuýh bhrợ têng bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy văn hoá manuýh Mông cóh Lào Cai prá:

Manúyh Mông zi vêy muy truyền thống nắc ba boÓch, vêy đợ pr’hát pr’hay pa bhlâng ooy ch’roonh zr’muông, tơợ râu chắp da dêr, tước ooy pậ banh nắc apêê đoo vêy đợ manuýh apêê đoo kiêng, tơợ pr’hát n’nắc apêê đoo tước ooy pazêng bhiệc bhan cơnh Gầu tào, nắc apêê đoo chêếc tr’năl tơợ đêếc apêê đoo pr’zước chô ooy đông, nắc tu râu đêếc nắc k’đơơng bấc manuýh, đoọng apêê đoo bhrợ t’váih bhươl cr’noon, bhrợ t’váih pr’ắt tr’mông têêm ngăn.

Bêl bhiệc bhan, ba boóch cắh muy apêê pân juýh pân đil tự bhrợ bơr a nhi đay, ting n’nắc nắc dzợ râu xay p’cắh tr’béch g’lăng bhlưa apêê pân juýh pân đil, xoọc đêếc nắc muy bh’rợ tr’thi ba boóch bhlưa pân júyh lâng ađoo pân đil, bêl vêy ađoo pân juýh pân đil hân đoo ơy tr’kiêng nắc anhi pác ba boóch la lay bơr anhi đoo. Manuýh bhrợ thơ Hùng Định Quý, bêl ahay nắc giám đốc Sở Văn hoá thông tin tỉnh Hà Giang, c’moo đâu k’nặ 80 c’moo nắc k’rang bấc ooy pr’hát âng acoon cóh đay:

Pr’hát manuýh Mông vêy bấc râu xa nay, nắc vêy muy râu xa nay nắc ooy ba boóch nắc ađoo vêy đợ n’juông cơnh đây ( tiêng hát). Xay moon tước ooy ch’roonh zr’muông nắc apêê đoo xúa m’bứi, cắh ngai xúa bấc, prá xay tước ooy xa nay ch’roonh zr’muông nắc apêê đoo kiêng prá xay bấc ooy đơ pr’hay, râu la liêm, râu đêếc nắc râu đơ pr’hay âng pr’hát manúyh acoon cóh Mông. Pr’hát acoon cóh Mông pr’hay pa bhlâng, pr’hay mơ ooy nắc apêê t’coóh ta ha cóh bêl ahay ơy xay moon gít, pr’hay bhlâng nắc tước bêl bhrợ bhiệc bhan, bêl tết apêê đoo bhrợ a pậ cóh t’piing, apêê đoo k’dua đợ pân juýh pân đil hát đh’rứah. Bêl k’nặ hát, apêê đoo lêệt bhrợ 4 p’nong t’rí lâng k’tiếc đớc cóh 4 n’đắh âng pan pan, apêê đoo hát tước bêl 4 p’nong t’rị n’nắc choom lướt đhị m’pâng pa pan đoọng tr’dức. apêê đoo moon pr’hay nắc pr’hay cơnh đêếc.

Ba boóch âng pân juýh pân đil acoon cóh Mông cắh muy la liêm pr’hay ooy xa nay ting n’nắc nắc pr’hay cóh bhr’ươl, ađoo doọ tr’clai lâng pazêng râu pr’hát âng acoon cóh n’lơơng. Tước nâu cơy cr’liêng pr’hát ch’roonh zr’muông âng acoon cóh Mông nắc râu xa nay vêy bấc ngai kiêng lâng râu k’rang âng manuýh bhrợ bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy. TS Trần Hữu Sơn, giám đốc Sở VH,TT lâng DL tỉnh Lào Cai prá:

Ba boóch âng manuýh Mông liêm pr’hay bhlâng nắc pr’hát bhlưa pân juýh lâng đil, vêy cơnh ađoo pân juýh tước z’lưa nắc choom nhăn ting hát đh’rứah lâng apêê pân đil, ha dang apêê pân đil tộ đoọng nắc ha dưr dù đoọng hát đh’rứah, ha dang xoọc hát cơnh đêếc ha dợ ađoo pân đil cắh dzợ kiêng hát, ađoo pân đil cắh dzợ ha dưr dù nắc ađoo pân juýh n’năl ađoo pân đil n’nắc cắh kiêng ađay, nắc ađoo pân juýh n’nắc lướt ooy lơơng cậ, lâng đoo bêl lứch hát lâng bhr’ươl nắc ađoo apêê đoo hát lâng n’jưl bur đoọng prá xay.

Lâng pazêng râu pr’hát la liêm pr’hay, ba boóch âng manuýh Mông ta luôn vêy bh’rợ k’đơơng bấc pa bhlâng manuýh xơợng, bhrợ ha manuýh xơợng nắc tước chêếc n’năl, tu cơnh đêếc hân đhơ pr’ắt tr’mông ting t’ngay vêy bấc râu tr’xăl nắc pazêng bhươl cr’noon âmh manúyh Mông nâu cơy nắc dzợ vêy bhr’ươl ba boóch âng apêê pân juýh pân đil. Đoo bêl tước tết cắh c vêy bhiệc bhan nắc đhanuôr hát đợ pr’hát âng acoon cóh đay lâng râu cr’noọ cr’niêng chắp hơnh la lay, xay p’cắh râu rơơm kiêng ooy pr’ắt tr’mông la liêm pr’hay, têêm ngăn bhui har./.