Đhị crâng da ding bơơn chr’hoong Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau căh ngai năl bh’rợ bhrợ k’chăh tợơ tơơm đước năc vêy tợơ ha bêl. Xơợng apêê t’cooh ta ha moon nắc vêy pazêng pr’loọng đong ơy vêy bấc lang pa tệêt lâng bh’rợ nâu. Z’lâh t’ngay c’xêê, đhanuôr bhrợ bh’rợ nâu nắc ơy bơơn tổ chức đoọng moọt bhrợ ooy Tổ hợp tác, hợp tác xã đoọng bhrợ têng liêm buôn lâh. HXT Đồng Tâm đhị chr’val Tân ÂN Tây, chr’hoong Ngọc Hiển nắc muy coh pazêng HTX dzợ bấc pr’loọng đong đhanuôr bhrợ têng k’chăk tơơm đước. T’cooh Nguyễn Thanh Tùng ma nuyh vêy lâh 40 c’moo pa tệêt lâng bh’rợ đoọng năl, lalăm a hay bh’rợ bhrợ têng k’chăh coh  vel đong căh đoọng bhrợ tu k’pân pa hư crâng. Dâng 10 c’moo chô ooy đâu, bêl moọt bhrợ coh HTX đhanuôr câl n’loong đoọng bhrợ doó dzợ tông bhrợ cơnh lalăm. Đươi vêy bh’nơơn tơơm đước âng vel đong liêm cơnh kiêng đươi âng thị trường tệêm ngăn nắc pr’ặt tr’mông âng đhanuôr ting z’zăng lâh: “Bhrợ k’chăh kỹ thuật nắc đhị đâu bhrợ cung mr’cơnh. Ha dợ oih đhị Cà Mau cu  lêy nắc liêm bhlầng. N’loong đước âng apêê tỉnh lơơng căh mơ coh đâu. K’chăh đước Cà Mau nắc liêm, bh’nơơn dal bhlầng.”

HTX Đồng Tâm xoọc vêy lâh 30 cha chắc ting pâh. Đhanuôr ơy pa tệêt g’bọ lâng bh’rợ âng zập c’nặt bh’rợ zêng g’lếêh, ha dợ ếêh rau tu tr’mông tr’meh  nắc dzợ tu kiêng zư lêy bh’rợ ty đanh âng aconh a  bhướp. Cr’chăl a  hay, chr’năp k’chăh đước ting t’ngay ting dzoóc dal, pa câl coh thị trường cung zăng tệêm ngăn tu cơnh đếêc bh’rợ bhrợ têng k’chăh ơy zooi bấc pr’loọng đong đhanuôr z’lâh đha rựt. T’cooh Lâm Văn Sáng, muy coh pazêng đhanuôr ơy ha dưr coh pr’ặt tr’mông tợơ bh’rợ bhrợ k’chăh đước đoọng năl, bh’rợ nâu zr’năh ha dợ đơơng chô bh’nơơn dal lâh mơ  bhrợ công nhân. Lâh mơ bh’nơơn tợơ lâh 1ha k’tiếc băn a chông, nắc bh’rợ bhrợ k’chăh ơy zooi pr’loọng đong t’cooh Sáng băn par ca coon lướt học liêm ta nih lâng dzợ vêy rau k’rong đớc: “A đay ma bhrợ têng, bhrợ bấc nắc vêy zên bấc, ha dang căh cung vêy bơơn tr’bứi. Jưah bhrợ, jưah ting pa choom tợơ a pêê. Zập c’xêê cung vêy bơơn 7-8 ức đồng, k’rang zập rau coh đong. Vêy 3 rau k’chăh, chr’năp tợơ 6-8 r’bhầu đồng/kg.”

Tơơm đước xoọc zooi bấc đhauôr g’bọ lâng bh’rợ bhrợ k’chăh ty đanh coh crâng đước Cà Mau. Căh muy cơnh đếêc, apêê pr’đươi tiểu thủ công  nghiệp tợơ tơơm đước bơơn đhanuôr vel đong bhrợ t’vaih xoọc nắc dưr vaih pr’đươi du lịch, t’pâh t’mooi tước Cà Mau câl đơơng chô. Tợơ đếêc, chr’năp tơơm đước ting pa căh ghit, rau liêm choom bhlầng nắc đhuôh đước Cà Mau.

Pr’loọng đong t’cooh Huỳnh Trường Giang ặt đhị chr’vval Viên An Đông, chr’hoong Ngọc Hiển, bơr lang ơy g’bọ lâng bh’rợ bhrợ đhuôh đước. Lalăm a hay, pr’loọng đong t’cooh bhrợ thủ công đoọng ha đhanuôr vel bhươl câl. Cr’chăl c’moo đăn đâu, đợ t’mooi du lịch chô k’tiếc Mũi ting t’ngay ting bấc. Tợơ đếêc, bhiệc pa câl ting bấc, pr’loọng đong t’cooh Giang ting bhrợ têng cha liêm choom lâh mơ. Xọoc đâu pr’loọng đong t’cooh ơy ra văng muy k’bhuh máy móc buôn bhrợ đhuôh. K’bhuh máy zooi bhrợ pazêng apêê c’nặt bh’rợ bhrợ đhuôh liêm lâh. Dâng zập c’xêê, pr’loọng đong t’cooh cung pa câl coh thị trường mơ 15 r’bhầu đôi đhuôh. Căh dap lâng zên k’rong bhrợ nắc t’cooh dzợ bơơn đơơng chô 15 ức đồng. T’cooh Huỳnh Trường Giang đoọng năl, liêm choom âng bh’rợ bhrợ đhuôh đước đhị vel đong nắc vêy pr’đươi đoọng bhrợ bấc bhlầng. Chr’năp bhlầng, tơơm đước vêy ruh c’moo đoọng bhrợ đhuôh liêm mâng lâng c’lâng ga vir coh n’loong liêm lâh tu cơnh đếêc bơơn bấc ngai năl: “A cu bhrợ pa liêm, dzút đoọng k’tiêr apêê kiêng. Bấc ngai câl đớc. Tơơm đước đanh mơ 15 c’moo, lâm trường nắc pay n’loong ha dợ cu nắc bhrợ đhuôh cu chơih pay tơơm tợơ 20-30 c’moo. Tơơm k’đooh bhoóc nắc đanh c’moo. Bhrợ vêy bh’nơơn nắc đhanuôr apêê kiêng câl đươi đhị đanh đươnh.”

Tơơm đước ơy loih lâng đhanuôr Cà Mau, pa bhlầng nắc lâng pazêng đhanuôr ặt ma mông đhị gâm crâng chắt coh đác k’rịa truih biển. Tợơ lang a hay, đhanuôr vel đong ơy ta moon cơnh đâu: “tơơm mắm lướt lalăm, tơơm tước ting t’pun, r’dợ gluh ooy biển”, đoọng pa căh c’rơ zư k’tiếc, t’vaih k’tiếc nhuum âng t’nơơm nâu. Ting t’ngay c’xêê, tơơm đước r’dợ đơơng đhanuôr bhrợ k’chăh đước đhị  vel đong dưr bấc. Xọoc đâu, bêl du lịch ha dưr, đhanuôr Cà Mau căh muy pay tơơm đước đoọng t’vaih rau pr’hay t’pâh du lịch nắc dzợ t’vaih bh’rợ tiểu thủ công nghiệp tơợ tơơm đước đoọng ha t’mooi câl đươi. Tợơ rau t’nơơm zư k’tiếc crâng- tơơm đước nắc xoọc ting pa dưr chr’năp lâng vaih nắc t’nơơm ta bil ha ul pa xiêr đha rựt âng đhanuôr coh đhăm k’tiếc x’rịa./.

Cây đước giúp người dân Cà Mau vươn lên

                    Trần Hiếu

Với 3 mặt giáp biển, tỉnh Cà Mau có bạt ngàn rừng ngập mặn ven biển. Loại cây có giá trị nhất dưới tán rừng nơi đây là cây đước. Từ xa xưa cây đước đã gắn liền với nghề hầm than truyền thống của người dân bản địa. Giá trị than đước Cà Mau ngày càng tăng, giúp bà con vươn lên sống được với nghề. Không chỉ vậy, người dân nơi đây còn khéo léo tận dụng gỗ cây đước để tạo ra các vật dụng, sản phẩm mỹ nghệ có giá trị kinh tế.

Tại miệt rừng được huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau chẳng ai biết nghề hầm than đước có từ khi nào. Chỉ nghe những người lớn tuổi bảo rằng, có những hộ đã nhiều đời gắn bó với nghề. Trải qua những thăng trầm, bà con làm nghề đã được tổ chức vào các Tổ hợp tác, Hợp tác xã (HTX) để làm ăn bài bản hơn. HTX Đồng Tâm (ở xã Tân Ân Tây, huyện Ngọc Hiển) là một trong những HTX còn nhiều hộ dân gắn bó với nghề làm than đước. Ông Nguyễn Thanh Tùng người có trên 40 năm gắn bó với nghề cho biết, ngày trước nghề làm than ở địa phương bị cấm do lo ngại người dân chặt phá cây rừng. Khoảng 10 năm nay, khi vào làm trong HTX bà con mua nguyên liệu để hầm chứ không còn làm lén lút như trước. Nhờ chất lượng cây đước của địa phương tốt, nhu cầu của thị trường ổn định nên cuộc sống bà con ngày càng khá hơn: “Hầm than kỹ thuật hầm thì ở đâu làm cũng như nhau. Nhưng củi ở Cà Mau tôi thấy tốt nhất. Sơ các nơi thì cây đước của các tỉnh vùng trên không bằng ở đây. Than đước Cà Mau là tốt, chất lượng nhất.”

HTX Đồng Tâm hiện có hơn 30 xã viên. Bà con gắn bó với cái nghề mà mọi công đoạn đều cực nhọc không đơn thuần vì sinh kế mà còn là để duy trì nghề truyền thống của ông cha. Thời gian qua, giá trị than đước ngày càng tăng, giá cả thị trường cũng tương đối ổn định nên nghề làm than đã giúp nhiều hộ gia đình thoát nghèo. Ông Lâm Văn Sáng, một trong những xã viên vươn lên nhờ nghề hầm than đước cho biết, làm nghề vất vả nhưng lợi nhuận mang lại vẫn cao hơn đi làm công nhân. Ngoài thu nhập từ hơn 1ha đất nuôi tôm, thì nghề làm than đã giúp gia đình ông Sáng nuôi được con đi học đại học mà vẫn có của tích góp: “Tự mình làm, đạt được nhiều thì hưởng nhiều, không được thì lời ít chút. Vừa làm, vừa học hỏi thêm người ta làm. Mỗi tháng cũng kiếm được 7-8 triệu, lo được chi phí trong gia đình. Có 3 loại than, loại xê xích 1 ngàn, giá than từ 6 – 8 ngàn đồng/kg.”

Cây đước đang giúp nhiều người dân gắn bó với nghề hầm than truyền thống nơi miệt rừng đước Cà Mau vươn lên. Không chỉ vậy, các sản phẩm phẩm tiểu thủ công nghiệp từ cây đước được người dân địa phương tạo ra đang dần trở thành sản phẩm du khách đến Cà Mau muốn mang về. Từ đó, giá trị cây đước ngày càng được khẳng định, đáng kể đến nhất là sản phẩm “Đũa đước Cà Mau”.

Gia đình ông Huỳnh Trường Giang (ở xã Viên An Đông, huyện Ngọc Hiển) đã hai đời gắn bó với nghề làm đũa đước. Trước đây, gia đình ông làm thủ công chủ yếu phục vụ nhu cầu của người dân địa phương. Vài năm qua, lượng khách du lịch về Đất Mũi ngày càng nhiều. Từ đó, nhu cầu tiêu thụ tăng, gia đình ông Giang ngày càng ăn nên làm ra. Hiện gia đình ông đã trang bị một hệ thống máy móc chuyên làm đũa. Hệ thống máy giúp làm được tất cả các công đoạn để tạo ra sản phẩm đũa đẹp mắt hơn. Trung bình mỗi tháng, gia đình ông cung cấp ra thị trường khoảng 15 ngàn đôi đũa. Sau khi trừ chi phí có lãi khoảng 15 triệu đồng. Ông Huỳnh Trường Giang cho biết, thuận lợi của nghề làm đũa đước ở địa phương là có nguồn nguyên liệu dồi dào. Đặc biệt, cây đước có độ tuổi lớn làm đũa bền và có vân đẹp hơn nên được ưa chuộng: “Chú làm thêm công đoạn qua nhám và lau bóng lên đẹp người ta thích. Nhiều người người ta mua để dành. Cây đước thì khoảng 15 năm, lâm trường sẽ khai thác nhưng chú mua làm đũa thì chú lựa từ 20 – 30 năm. Cái cây vỏ trắng là nó già nó tốt. Mình làm có chất lượng thì người dân người ta tiêu dùng nó đảm bảo lâu dài.”

Cây đước vốn rất thân thuộc với người dân Cà Mau, nhất là với những người sống dưới tán rừng ngập mặn ven biển. Từ xa xưa, bà con bản địa đã truyền tai nhau câu nói: “Cây mắm đi trước, cây đước theo sau lấn dần ra biển”, để nêu bật vai trò giữ đất, tạo bãi bồi của loài cây này. Qua thời gian, cây đước dần đưa người dân làm nghề hầm than đước ở địa phương vươn lên. Hiện nay, khi du lịch phát triển, người dân Cà Mau không chỉ dùng cây đước để tạo cảnh quan phát triển du lịch mà còn khéo léo tạo ra sản phẩm tiểu thủ công nghiệp từ cây đước để phục vụ du khách. Từ “loài cây giữ đất rừng” - cây đước đang ngày càng có giá trị và trở thành “cây xóa đói giảm nghèo” của người dân vùng đất cuối trời./.